౧౦. నిబ్బానరూపసణ్ఠానపఞ్హో

౧౦. ‘‘భన్తే నాగసేన, ‘నిబ్బానం నిబ్బాన’న్తి యం వదేసి, సక్కా పన తస్స నిబ్బానస్స రూపం వా సణ్ఠానం వా వయం వా పమాణం వా ఓపమ్మేన వా కారణేన వా హేతునా వా నయేన వా ఉపదస్సయితు’’న్తి? ‘‘అప్పటిభాగం, మహారాజ, నిబ్బానం, న సక్కా నిబ్బానస్స రూపం వా సణ్ఠానం వా వయం వా పమాణం వా ఓపమ్మేన వా కారణేన వా హేతునా వా నయేన వా ఉపదస్సయితు’’న్తి. ‘‘ఏతమ్పాహం, భన్తే నాగసేన, న సమ్పటిచ్ఛామి, యం అత్థిధమ్మస్స నిబ్బానస్స రూపం వా సణ్ఠానం వా వయం వా పమాణం వా ఓపమ్మేన వా కారణేన వా హేతునా వా నయేన వా అపఞ్ఞాపనం, కారణేన మం సఞ్ఞాపేహీ’’తి. ‘‘హోతు, మహారాజ, కారణేన తం సఞ్ఞాపేస్సామి. అత్థి, మహారాజ, మహాసముద్దో నామా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, అత్థేసో మహాసముద్దో’’తి. ‘‘సచే తం, మహారాజ, కోచి ఏవం పుచ్ఛేయ్య ‘కిత్తకం, మహారాజ, మహాసముద్దే ఉదకం, కతి పన తే సత్తా, యే మహాసముద్దే పటివసన్తీ’తి, ఏవం పుట్ఠో త్వం, మహారాజ, కిన్తి తస్స బ్యాకరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘సచే మం, భన్తే, కోచి ఏవం పుచ్ఛేయ్య ‘కిత్తకం, మహారాజ, మహాసముద్దే ఉదకం, కతి పన తే సత్తా, యే మహాసముద్దే పటివసన్తీ’తి, తమహం, భన్తే, ఏవం వదేయ్యం ‘అపుచ్ఛితబ్బం మం త్వం అమ్భో పురిస పుచ్ఛసి, నేసా పుచ్ఛా కేనచి పుచ్ఛితబ్బా, ఠపనీయో ఏసో పఞ్హో. అవిభత్తో లోకక్ఖాయికేహి మహాసముద్దో, న సక్కా మహాసముద్దే ఉదకం పరిమినితుం సత్తా వా యే తత్థ వాసముపగతాతి ఏవాహం భన్తే తస్స పటివచనం దదేయ్య’’’న్తి.

‘‘కిస్స పన, త్వం మహారాజ, అత్థిధమ్మే మహాసముద్దే ఏవం పటివచనం దదేయ్యాసి, నను విగణేత్వా [మినిత్వా (క.)] తస్స ఆచిక్ఖితబ్బం ‘ఏత్తకం మహాసముద్దే ఉదకం, ఏత్తకా చ సత్తా మహాసముద్దే పటివసన్తీ’’తి? ‘‘న సక్కా, భన్తే, అవిసయో ఏసో పఞ్హో’’తి.

‘‘యథా, మహారాజ, అత్థిధమ్మే యేవ మహాసముద్దే న సక్కా ఉదకం పరిగణేతుం [పరిమినితుం (క.)] సత్తా వా యే తత్థ వాసముపగతా, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అత్థిధమ్మస్సేవ నిబ్బానస్స న సక్కా రూపం వా సణ్ఠానం వా వయం వా పమాణం వా ఓపమ్మేన వా కారణేన వా హేతునా వా నయేన వా ఉపదస్సయితుం, విగణేయ్య, మహారాజ, ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో మహాసముద్దే ఉదకం తత్రాసయే చ సత్తే, న త్వేవ సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో సక్కుణేయ్య నిబ్బానస్స రూపం వా సణ్ఠానం వా వయం వా పమాణం వా ఓపమ్మేన వా కారణేన వా హేతునా వా నయేన వా ఉపదస్సయితుం.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి, అత్థిధమ్మస్సేవ నిబ్బానస్స న సక్కా రూపం వా సణ్ఠానం వా వయం వా పమాణం వా ఓపమ్మేన వా కారణేన వా హేతునా వా నయేన వా ఉపదస్సయితున్తి. అత్థి, మహారాజ, దేవేసు అరూపకాయికా నామ దేవా’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే, సుయ్యతి ‘అత్థి దేవేసు అరూపకాయికా నామ దేవా’’’తి. ‘‘సక్కా పన, మహారాజ, తేసం అరూపకాయికానం దేవానం రూపం వా సణ్ఠానం వా వయం వా పమాణం వా ఓపమ్మేన వా కారణేన వా హేతునా వా నయేన వా ఉపదస్సయితు’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, నత్థి అరూపకాయికా దేవా’’తి? ‘‘అత్థి, భన్తే, అరూపకాయికా దేవా, న చ సక్కా తేసం రూపం వా సణ్ఠానం వా వయం వా పమాణం వా ఓపమ్మేన వా కారణేన వా హేతునా వా నయేన వా ఉపదస్సయితు’’న్తి. ‘‘యథా, మహారాజ, అత్థిసత్తానం యేవ అరూపకాయికానం దేవానం న సక్కా రూపం వా సణ్ఠానం వా వయం వా పమాణం వా ఓపమ్మేన వా కారణేన వా హేతునా వా నయేన వా ఉపదస్సయితుం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అత్థిధమ్మస్సేవ నిబ్బానస్స న సక్కా రూపం వా సణ్ఠానం వా వయం వా పమాణం వా ఓపమ్మేన వా కారణేన వా హేతునా వా నయేన వా ఉపదస్సయితు’’న్తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, హోతు ఏకన్తసుఖం నిబ్బానం, న చ సక్కా తస్స రూపం వా సణ్ఠానం వా వయం వా పమాణం వా ఓపమ్మేన వా కారణేన వా హేతునా వా నయేన వా ఉపదస్సయితుం. అత్థి పన, భన్తే, నిబ్బానస్స గుణం అఞ్ఞేహి అనుపవిట్ఠం కిఞ్చి ఓపమ్మనిదస్సనమత్త’’న్తి? ‘‘సరూపతో, మహారాజ, నత్థి, గుణతో పన సక్కా కిఞ్చి ఓపమ్మనిదస్సనమత్తం ఉపదస్సయితు’’న్తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, యథాహం లభామి నిబ్బానస్స గుణతోపి ఏకదేసపరిదీపనమత్తం, తథా సీఘం బ్రూహి, నిబ్బాపేహి మే హదయపరిళాహం వినయ సీతలమధురవచనమాలుతేనా’’తి.

‘‘పదుమస్స, మహారాజ, ఏకో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో, ఉదకస్స ద్వే గుణా, అగదస్స తయో గుణా, మహాసముద్దస్స చత్తారో గుణా, భోజనస్స పఞ్చ గుణా, ఆకాసస్స దస గుణా, మణిరతనస్స తయో గుణా, లోహితచన్దనస్స తయో గుణా, సప్పిమణ్డస్స తయో గుణా, గిరిసిఖరస్స పఞ్చ గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ‘పదుమస్స ఏకో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో’తి యం వదేసి, కతమో పదుమస్స ఏకో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, పదుమం అనుపలిత్తం ఉదకేన, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం సబ్బకిలేసేహి అనుపలిత్తం. అయం, మహారాజ, పదుమస్స ఏకో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ‘ఉదకస్స ద్వే గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’తి యం వదేసి, కతమే ఉదకస్స ద్వే గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, ఉదకం సీతలం పరిళాహనిబ్బాపనం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం సీతలం సబ్బకిలేసపరిళాహనిబ్బాపనం. అయం, మహారాజ, ఉదకస్స పఠమో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, ఉదకం కిలన్తతసితపిపాసితఘమ్మాభితత్తానం జనపసుపజానం పిపాసావినయనం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం కామతణ్హాభవతణ్హావిభవతణ్హాపిపాసావినయనం. అయం, మహారాజ, ఉదకస్స దుతియో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. ఇమే ఖో, మహారాజ, ఉదకస్స ద్వే గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ‘అగదస్స తయో గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’తి యం వదేసి, కతమే అగదస్స తయో గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, అగదో విసపీళితానం సత్తానం పటిసరణం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం కిలేసవిసపీళితానం సత్తానం పటిసరణం. అయం, మహారాజ, అగదస్స పఠమో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, అగదో రోగానం అన్తకరో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం సబ్బదుక్ఖానం అన్తకరం. అయం, మహారాజ, అగదస్స దుతియో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, అగదో అమతం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం అమతం. అయం, మహారాజ, అగదస్స తతియో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. ఇమే ఖో, మహారాజ, అగదస్స తయో గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ‘మహాసముద్దస్స చత్తారో గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’తి యం వదేసి, కతమే మహాసముద్దస్స చత్తారో గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, మహాసముద్దో సుఞ్ఞో సబ్బకుణపేహి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం సుఞ్ఞం సబ్బకిలేసకుణపేహి. అయం, మహారాజ, మహాసముద్దస్స పఠమో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, మహాసముద్దో మహన్తో అనోరపారో, న పరిపూరతి సబ్బసవన్తీహి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం మహన్తం అనోరపారం, న పూరతి సబ్బసత్తేహి. అయం, మహారాజ, మహాసముద్దస్స దుతియో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, మహాసముద్దో మహన్తానం భూతానం ఆవాసో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం మహన్తానం అరహన్తానం విమలఖీణాసవబలప్పత్తవసీభూతమహాభూతానం ఆవాసో. అయం, మహారాజ, మహాసముద్దస్స తతియో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, మహాసముద్దో అపరిమితవివిధవిపులవీచిపుప్ఫసంకుసుమితో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం అపరిమితవివిధవిపులపరిసుద్ధవిజ్జావిముత్తిపుప్ఫసంకుసుమితం. అయం, మహారాజ, మహాసముద్దస్స చతుత్థో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. ఇమే ఖో, మహారాజ, మహాసముద్దస్స చత్తారో గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ‘భోజనస్స పఞ్చ గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’తి యం వదేసి, కతమే భోజనస్స పఞ్చ గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, భోజనం సబ్బసత్తానం ఆయుధారణం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం సచ్ఛికతం జరామరణనాసనతో ఆయుధారణం. అయం, మహారాజ, భోజనస్స పఠమో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, భోజనం సబ్బసత్తానం బలవడ్ఢనం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం సచ్ఛికతం సబ్బసత్తానం ఇద్ధిబలవడ్ఢనం. అయం, మహారాజ, భోజనస్స దుతియో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, భోజనం సబ్బసత్తానం వణ్ణజననం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం సచ్ఛికతం సబ్బసత్తానం గుణవణ్ణజననం. అయం, మహారాజ, భోజనస్స తతియో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, భోజనం సబ్బసత్తానం దరథవూపసమనం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం సచ్ఛికతం సబ్బసత్తానం సబ్బకిలేసదరథవూపసమనం. అయం, మహారాజ, భోజనస్స చతుత్థో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, భోజనం సబ్బసత్తానం జిఘచ్ఛాదుబ్బల్యపటివినోదనం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం సచ్ఛికతం సబ్బసత్తానం సబ్బదుక్ఖజిఘచ్ఛాదుబ్బల్యపటివినోదనం. అయం, మహారాజ, భోజనస్స పఞ్చమో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. ఇమే ఖో, మహారాజ, భోజనస్స పఞ్చ గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ‘ఆకాసస్స దస గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’తి యం వదేసి, కతమే ఆకాసస్స దస గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, ఆకాసో న జాయతి, న జీయతి, న మీయతి, న చవతి, న ఉప్పజ్జతి, దుప్పసహో, అచోరాహరణో, అనిస్సితో, విహగగమనో, నిరావరణో, అనన్తో. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం న జాయతి, న జీయతి, న మీయతి, న చవతి, న ఉప్పజ్జతి, దుప్పసహం, అచోరాహరణం, అనిస్సితం, అరియగమనం, నిరావరణం, అనన్తం. ఇమే ఖో, మహారాజ, ఆకాసస్స దస గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ‘మణిరతనస్స తయో గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’తి యం వదేసి, కతమే మణిరతనస్స తయో గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, మణిరతనం కామదదం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం కామదదం. అయం, మహారాజ, మణిరతనస్స పఠమో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, మణిరతనం హాసకరం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం హాసకరం. అయం, మహారాజ, మణిరతనస్స దుతియో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, మణిరతనం ఉజ్జోతత్తకరం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం ఉజ్జోతత్తకరం [ఉజ్జోతత్థకరం (సీ. పీ.), ఉజ్జోతితత్థకరం (స్యా.)]. అయం, మహారాజ, మణిరతనస్స తతియో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. ఇమే ఖో, మహారాజ, మణిరతనస్స తయో గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ‘లోహితచన్దనస్స తయో గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’తి యం వదేసి, కతమే లోహితచన్దనస్స తయో గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, లోహితచన్దనం దుల్లభం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం దుల్లభం. అయం, మహారాజ, లోహితచన్దనస్స పఠమో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, లోహితచన్దనం అసమసుగన్ధం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం అసమసుగన్ధం. అయం, మహారాజ, లోహితచన్దనస్స దుతియో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, లోహితచన్దనం సజ్జనపసత్థం [సబ్బజనపసత్థం (స్యా.)], ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం అరియసజ్జనపసత్థం. అయం, మహారాజ, లోహితచన్దనస్స తతియో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. ఇమే ఖో, మహారాజ, లోహితచన్దనస్స తయో గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ‘సప్పిమణ్డస్స తయో గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’తి యం వదేసి, కతమే సప్పిమణ్డస్స తయో గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, సప్పిమణ్డో వణ్ణసమ్పన్నో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం గుణవణ్ణసమ్పన్నం. అయం, మహారాజ, సప్పిమణ్డస్స పఠమో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, సప్పిమణ్డో గన్ధసమ్పన్నో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం సీలగన్ధసమ్పన్నం. అయం, మహారాజ, సప్పిమణ్డస్స దుతియో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, సప్పిమణ్డో రససమ్పన్నో, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం రససమ్పన్నం. అయం, మహారాజ, సప్పిమణ్డస్స తతియో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. ఇమే ఖో, మహారాజ, సప్పిమణ్డస్స తయో గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ‘గిరిసిఖరస్స పఞ్చ గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’తి యం వదేసి, కతమే గిరిసిఖరస్స పఞ్చ గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, గిరిసిఖరం అచ్చుగ్గతం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం అచ్చుగతం. అయం, మహారాజ, గిరిసిఖరస్స పఠమో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, గిరిసిఖరం అచలం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం అచలం. అయం, మహారాజ, గిరిసిఖరస్స దుతియో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, గిరిసిఖరం దురధిరోహం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం దురధిరోహం సబ్బకిలేసానం. అయం, మహారాజ, గిరిసిఖరస్స తతియో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, గిరిసిఖరం సబ్బబీజానం అవిరూహనం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం సబ్బకిలేసానం అవిరూహనం. అయం, మహారాజ, గిరిసిఖరస్స చతుత్థో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. పున చపరం, మహారాజ, గిరిసిఖరం అనునయప్పటిఘవిప్పముత్తం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నిబ్బానం అనునయప్పటిఘవిప్పముత్తం. అయం, మహారాజ, గిరిసిఖరస్స పఞ్చమో గుణో నిబ్బానం అనుపవిట్ఠో. ఇమే ఖో, మహారాజ, గిరిసిఖరస్స పఞ్చ గుణా నిబ్బానం అనుపవిట్ఠా’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

నిబ్బానరూపసణ్ఠానపఞ్హో దసమో.