౧. ద్విన్నం బుద్ధానం అనుప్పజ్జమానపఞ్హో

౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధో అపుబ్బం అచరిమం ఉప్పజ్జేయ్యుం, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి. దేసేన్తా చ, భన్తే నాగసేన, సబ్బేపి తథాగతా సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మే దేసేన్తి, కథయమానా చ చత్తారి అరియసచ్చాని కథేన్తి, సిక్ఖాపేన్తా చ తీసు సిక్ఖాసు సిక్ఖాపేన్తి, అనుసాసమానా చ అప్పమాదప్పటిపత్తియం అనుసాసన్తి. యది, భన్తే నాగసేన, సబ్బేసమ్పి తథాగతానం ఏకా దేసనా ఏకా కథా ఏకా సిక్ఖా ఏకా అనుసిట్ఠి, కేన కారణేన ద్వే తథాగతా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి? ఏకేనపి తావ బుద్ధుప్పాదేన అయం లోకో ఓభాసజాతో, యది దుతియో బుద్ధో భవేయ్య, ద్విన్నం పభాయ అయం లోకో భియ్యోసోమత్తాయ ఓభాసజాతో భవేయ్య, ఓవదమానా చ ద్వే తథాగతా సుఖం ఓవదేయ్యుం, అనుసాసమానా చ సుఖం అనుసాసేయ్యుం, తత్థ మే కారణం బ్రూహి, యథాహం నిస్సంసయో భవేయ్య’’న్తి.

‘‘అయం, మహారాజ, దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ, ఏకస్సేవ తథాగతస్స గుణం ధారేతి, యది దుతియో బుద్ధో ఉప్పజ్జేయ్య, నాయం దససహస్సీ లోకధాతు ధారేయ్య, చలేయ్య కమ్పేయ్య నమేయ్య ఓనమేయ్య వినమేయ్య వికిరేయ్య విధమేయ్య విద్ధంసేయ్య, న ఠానముపగచ్ఛేయ్య.

‘‘యథా, మహారాజ, నావా ఏకపురిససన్ధారణీ [ఏకపురిససన్తారణీ (సీ. పీ.)] భవేయ్య, ఏకస్మిం పురిసే అభిరూళ్హే సా నావా సముపాదికా [సముదకా (క.)] భవేయ్య. అథ దుతియో పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య తాదిసో ఆయునా వణ్ణేన వయేన పమాణేన కిసథూలేన సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గేన, సో తం నావం అభిరూహేయ్య, అపి ను సా, మహారాజ, నావా ద్విన్నమ్పి ధారేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, చలేయ్య కమ్పేయ్య నమేయ్య ఓనమేయ్య వినమేయ్య వికిరేయ్య విధమేయ్య విద్ధంసేయ్య, న ఠానముపగచ్ఛేయ్య, ఓసీదేయ్య ఉదకే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అయం దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ, ఏకస్సేవ తథాగతస్స గుణం ధారేతి, యది దుతియో బుద్ధో ఉప్పజ్జేయ్య, నాయం దససహస్సీ లోకధాతు ధారేయ్య, చలేయ్య కమ్పేయ్య నమేయ్య ఓనమేయ్య వినమేయ్య వికిరేయ్య విధమేయ్య విద్ధంసేయ్య, న ఠానముపగచ్ఛేయ్య.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, పురిసో యావదత్థం భోజనం భుఞ్జేయ్య ఛాదేన్తం యావ కణ్ఠమభిపూరయిత్వా, సో ధాతో పీణితో పరిపుణ్ణో నిరన్తరో తన్దికతో అనోనమితదణ్డజాతో పునదేవ తత్తకం భోజనం భుఞ్జేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, పురిసో సుఖితో భవేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, సకిం భుత్తోవ మరేయ్యా’’తి [భుత్తో వమేయ్యాతి (క.)]. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అయం దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ, ఏకస్సేవ తథాగతస్స గుణం ధారేతి, యది దుతియో బుద్ధో ఉప్పజ్జేయ్య, నాయం దససహస్సీ లోకధాతు ధారేయ్య, చలేయ్య కమ్పేయ్య నమేయ్య ఓనమేయ్య వినమేయ్య వికిరేయ్య విధమేయ్య విద్ధంసేయ్య, న ఠానముపగచ్ఛేయ్యా’’తి.

‘‘కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, అతిధమ్మభారేన పథవీ చలతీ’’తి? ‘‘ఇధ, మహారాజ, ద్వే సకటా రతనపరిపూరితా భవేయ్యుం యావ ముఖసమా, ఏకస్మా సకటతో రతనం గహేత్వా ఏకస్మిం సకటే ఆకిరేయ్యుం, అపి ను ఖో తం, మహారాజ, సకటం ద్విన్నమ్పి సకటానం రతనం ధారేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, నాభిపి తస్స ఫలేయ్య, అరాపి తస్స భిజ్జేయ్యుం, నేమిపి తస్స ఓపతేయ్య, అక్ఖోపి తస్స భిజ్జేయ్యా’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, మహారాజ, అతిరతనభారేన సకటం భిజ్జతీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అతిధమ్మభారేన పథవీ చలతి.

‘‘అపి చ, మహారాజ, ఇమం కారణం బుద్ధబలపరిదీపనాయ ఓసారితం. అఞ్ఞమ్పి తత్థ అభిరూపం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధో ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి. యది, మహారాజ, ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేసం పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య ‘తుమ్హాకం బుద్ధో, అమ్హాకం బుద్ధో’తి, ఉభతో పక్ఖజాతా భవేయ్యుం, యథా, మహారాజ, ద్విన్నం బలవామచ్చానం పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య ‘తుమ్హాకం అమచ్చో, అమ్హాకం అమచ్చో’తి, ఉభతో పక్ఖజాతా హోన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యది ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేసం పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య ‘తుమ్హాకం బుద్ధో, అమ్హాకం బుద్ధో’తి, ఉభతో పక్ఖజాతా భవేయ్యుం. ఇదం తావ, మహారాజ, ఏకం కారణం, యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి. యది, మహారాజ, ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం, ‘అగ్గో బుద్ధో’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా భవేయ్య, ‘జేట్ఠో బుద్ధో’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా భవేయ్య, ‘సేట్ఠో బుద్ధో’తి, ‘విసిట్ఠో బుద్ధో’తి, ‘ఉత్తమో బుద్ధో’తి, ‘పవరో బుద్ధో’తి, ‘అసమో బుద్ధో’తి, ‘అసమసమో బుద్ధో’తి, ‘అప్పటిమో బుద్ధో’తి, ‘అప్పటిభాగో బుద్ధో’తి, ‘అప్పటిపుగ్గలో బుద్ధో’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా భవేయ్య. ఇదమ్పి ఖో త్వం, మహారాజ, కారణం అత్థతో సమ్పటిచ్ఛ, యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి.

‘‘అపి చ ఖో, మహారాజ, బుద్ధానం భగవన్తానం సభావపకతి ఏసాయం, ఏకో యేవ బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జతి. కస్మా కారణా? మహన్తతాయ సబ్బఞ్ఞుబుద్ధగుణానం. అఞ్ఞమ్పి, మహారాజ, యం లోకే మహన్తం, తం ఏకం యేవ హోతి. పథవీ, మహారాజ, మహన్తీ, సా ఏకా యేవ. సాగరో మహన్తో, సో ఏకో యేవ. సినేరు గిరిరాజా మహన్తో, సో ఏకో యేవ. ఆకాసో మహన్తో, సో ఏకో యేవ. సక్కో మహన్తో, సో ఏకో యేవ. మారో మహన్తో, సో ఏకో యేవ. మహాబ్రహ్మా మహన్తో, సో ఏకో యేవ. తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో మహన్తో, సో ఏకో యేవ లోకస్మిం. యత్థ తే ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ అఞ్ఞస్స ఓకాసో న హోతి, తస్మా, మహారాజ, తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఏకో యేవ లోకస్మిం ఉప్పజ్జతీ’’తి.

‘‘సుకథితో, భన్తే నాగసేన, పఞ్హో ఓపమ్మేహి కారణేహి. అనిపుణోపేతం సుత్వా అత్తమనో భవేయ్య, కిం పన మాదిసో మహాపఞ్ఞో. సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ద్విన్నం బుద్ధానం అనుప్పజ్జమానపఞ్హో పఠమో.