౧. బుద్ధవగ్గో

౧. ద్విన్నం బుద్ధానం అనుప్పజ్జమానపఞ్హో

౧. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధో అపుబ్బం అచరిమం ఉప్పజ్జేయ్యుం, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి. దేసేన్తా చ, భన్తే నాగసేన, సబ్బేపి తథాగతా సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మే దేసేన్తి, కథయమానా చ చత్తారి అరియసచ్చాని కథేన్తి, సిక్ఖాపేన్తా చ తీసు సిక్ఖాసు సిక్ఖాపేన్తి, అనుసాసమానా చ అప్పమాదప్పటిపత్తియం అనుసాసన్తి. యది, భన్తే నాగసేన, సబ్బేసమ్పి తథాగతానం ఏకా దేసనా ఏకా కథా ఏకా సిక్ఖా ఏకా అనుసిట్ఠి, కేన కారణేన ద్వే తథాగతా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి? ఏకేనపి తావ బుద్ధుప్పాదేన అయం లోకో ఓభాసజాతో, యది దుతియో బుద్ధో భవేయ్య, ద్విన్నం పభాయ అయం లోకో భియ్యోసోమత్తాయ ఓభాసజాతో భవేయ్య, ఓవదమానా చ ద్వే తథాగతా సుఖం ఓవదేయ్యుం, అనుసాసమానా చ సుఖం అనుసాసేయ్యుం, తత్థ మే కారణం బ్రూహి, యథాహం నిస్సంసయో భవేయ్య’’న్తి.

‘‘అయం, మహారాజ, దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ, ఏకస్సేవ తథాగతస్స గుణం ధారేతి, యది దుతియో బుద్ధో ఉప్పజ్జేయ్య, నాయం దససహస్సీ లోకధాతు ధారేయ్య, చలేయ్య కమ్పేయ్య నమేయ్య ఓనమేయ్య వినమేయ్య వికిరేయ్య విధమేయ్య విద్ధంసేయ్య, న ఠానముపగచ్ఛేయ్య.

‘‘యథా, మహారాజ, నావా ఏకపురిససన్ధారణీ [ఏకపురిససన్తారణీ (సీ. పీ.)] భవేయ్య, ఏకస్మిం పురిసే అభిరూళ్హే సా నావా సముపాదికా [సముదకా (క.)] భవేయ్య. అథ దుతియో పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య తాదిసో ఆయునా వణ్ణేన వయేన పమాణేన కిసథూలేన సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గేన, సో తం నావం అభిరూహేయ్య, అపి ను సా, మహారాజ, నావా ద్విన్నమ్పి ధారేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, చలేయ్య కమ్పేయ్య నమేయ్య ఓనమేయ్య వినమేయ్య వికిరేయ్య విధమేయ్య విద్ధంసేయ్య, న ఠానముపగచ్ఛేయ్య, ఓసీదేయ్య ఉదకే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అయం దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ, ఏకస్సేవ తథాగతస్స గుణం ధారేతి, యది దుతియో బుద్ధో ఉప్పజ్జేయ్య, నాయం దససహస్సీ లోకధాతు ధారేయ్య, చలేయ్య కమ్పేయ్య నమేయ్య ఓనమేయ్య వినమేయ్య వికిరేయ్య విధమేయ్య విద్ధంసేయ్య, న ఠానముపగచ్ఛేయ్య.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, పురిసో యావదత్థం భోజనం భుఞ్జేయ్య ఛాదేన్తం యావ కణ్ఠమభిపూరయిత్వా, సో ధాతో పీణితో పరిపుణ్ణో నిరన్తరో తన్దికతో అనోనమితదణ్డజాతో పునదేవ తత్తకం భోజనం భుఞ్జేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, పురిసో సుఖితో భవేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, సకిం భుత్తోవ మరేయ్యా’’తి [భుత్తో వమేయ్యాతి (క.)]. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అయం దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ, ఏకస్సేవ తథాగతస్స గుణం ధారేతి, యది దుతియో బుద్ధో ఉప్పజ్జేయ్య, నాయం దససహస్సీ లోకధాతు ధారేయ్య, చలేయ్య కమ్పేయ్య నమేయ్య ఓనమేయ్య వినమేయ్య వికిరేయ్య విధమేయ్య విద్ధంసేయ్య, న ఠానముపగచ్ఛేయ్యా’’తి.

‘‘కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, అతిధమ్మభారేన పథవీ చలతీ’’తి? ‘‘ఇధ, మహారాజ, ద్వే సకటా రతనపరిపూరితా భవేయ్యుం యావ ముఖసమా, ఏకస్మా సకటతో రతనం గహేత్వా ఏకస్మిం సకటే ఆకిరేయ్యుం, అపి ను ఖో తం, మహారాజ, సకటం ద్విన్నమ్పి సకటానం రతనం ధారేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, నాభిపి తస్స ఫలేయ్య, అరాపి తస్స భిజ్జేయ్యుం, నేమిపి తస్స ఓపతేయ్య, అక్ఖోపి తస్స భిజ్జేయ్యా’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, మహారాజ, అతిరతనభారేన సకటం భిజ్జతీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అతిధమ్మభారేన పథవీ చలతి.

‘‘అపి చ, మహారాజ, ఇమం కారణం బుద్ధబలపరిదీపనాయ ఓసారితం. అఞ్ఞమ్పి తత్థ అభిరూపం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధో ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి. యది, మహారాజ, ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేసం పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య ‘తుమ్హాకం బుద్ధో, అమ్హాకం బుద్ధో’తి, ఉభతో పక్ఖజాతా భవేయ్యుం, యథా, మహారాజ, ద్విన్నం బలవామచ్చానం పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య ‘తుమ్హాకం అమచ్చో, అమ్హాకం అమచ్చో’తి, ఉభతో పక్ఖజాతా హోన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యది ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేసం పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య ‘తుమ్హాకం బుద్ధో, అమ్హాకం బుద్ధో’తి, ఉభతో పక్ఖజాతా భవేయ్యుం. ఇదం తావ, మహారాజ, ఏకం కారణం, యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి. యది, మహారాజ, ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం, ‘అగ్గో బుద్ధో’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా భవేయ్య, ‘జేట్ఠో బుద్ధో’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా భవేయ్య, ‘సేట్ఠో బుద్ధో’తి, ‘విసిట్ఠో బుద్ధో’తి, ‘ఉత్తమో బుద్ధో’తి, ‘పవరో బుద్ధో’తి, ‘అసమో బుద్ధో’తి, ‘అసమసమో బుద్ధో’తి, ‘అప్పటిమో బుద్ధో’తి, ‘అప్పటిభాగో బుద్ధో’తి, ‘అప్పటిపుగ్గలో బుద్ధో’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా భవేయ్య. ఇదమ్పి ఖో త్వం, మహారాజ, కారణం అత్థతో సమ్పటిచ్ఛ, యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి.

‘‘అపి చ ఖో, మహారాజ, బుద్ధానం భగవన్తానం సభావపకతి ఏసాయం, ఏకో యేవ బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జతి. కస్మా కారణా? మహన్తతాయ సబ్బఞ్ఞుబుద్ధగుణానం. అఞ్ఞమ్పి, మహారాజ, యం లోకే మహన్తం, తం ఏకం యేవ హోతి. పథవీ, మహారాజ, మహన్తీ, సా ఏకా యేవ. సాగరో మహన్తో, సో ఏకో యేవ. సినేరు గిరిరాజా మహన్తో, సో ఏకో యేవ. ఆకాసో మహన్తో, సో ఏకో యేవ. సక్కో మహన్తో, సో ఏకో యేవ. మారో మహన్తో, సో ఏకో యేవ. మహాబ్రహ్మా మహన్తో, సో ఏకో యేవ. తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో మహన్తో, సో ఏకో యేవ లోకస్మిం. యత్థ తే ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ అఞ్ఞస్స ఓకాసో న హోతి, తస్మా, మహారాజ, తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఏకో యేవ లోకస్మిం ఉప్పజ్జతీ’’తి.

‘‘సుకథితో, భన్తే నాగసేన, పఞ్హో ఓపమ్మేహి కారణేహి. అనిపుణోపేతం సుత్వా అత్తమనో భవేయ్య, కిం పన మాదిసో మహాపఞ్ఞో. సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ద్విన్నం బుద్ధానం అనుప్పజ్జమానపఞ్హో పఠమో.

౨. గోతమివత్థదానపఞ్హో

౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా మాతుచ్ఛాయ మహాపజాపతియా గోతమియా వస్సికసాటికాయ దీయమానాయ ‘సఙ్ఘే గోతమి దేహి, సఙ్ఘే తే దిన్నే అహఞ్చేవ పూజితో భవిస్సామి సఙ్ఘో చా’తి. కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, తథాగతో సఙ్ఘరతనతో న భారికో న గరుకో న దక్ఖిణేయ్యో, యం తథాగతో సకాయ మాతుచ్ఛాయ సయం పిఞ్జితం [పిచ్ఛితం (సీ. పీ.)] సయం లుఞ్చితం సయం పోథితం సయం కన్తితం సయం వాయితం వస్సికసాటికం అత్తనో దీయమానం సఙ్ఘస్స దాపేసి. యది, భన్తే నాగసేన, తథాగతో సఙ్ఘరతనతో ఉత్తరో భవేయ్య అధికో వా విసిట్ఠో వా, ‘మయి దిన్నే మహప్ఫలం భవిస్సతీ’తి న తథాగతో మాతుచ్ఛాయ సయం పిఞ్జితం సయం లుఞ్చితం సయం పోథితం వస్సికసాటికం సఙ్ఘే దాపేయ్య, యస్మా చ ఖో భన్తే నాగసేన తథాగతో అత్తానం న పత్థయతి [న పత్థీయతి (సీ. పీ.)] న ఉపనిస్సయతి, తస్మా తథాగతో మాతుచ్ఛాయ తం వస్సికసాటికం సఙ్ఘస్స దాపేసీ’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా మాతుచ్ఛాయ మహాపజాపతియా గోతమియా వస్సికసాటికాయ దీయమానాయ ‘సఙ్ఘే గోతమి దేహి, సఙ్ఘే తే దిన్నే అహఞ్చేవ పూజితో భవిస్సామి సఙ్ఘో చా’తి. తం పన న అత్తనో పతిమాననస్స అవిపాకతాయ న అదక్ఖిణేయ్యతాయ, అపి చ ఖో, మహారాజ, హితత్థాయ అనుకమ్పాయ అనాగతమద్ధానం సఙ్ఘో మమచ్చయేన చిత్తీకతో భవిస్సతీతి విజ్జమానే యేవ గుణే పరికిత్తయన్తో ఏవమాహ ‘సఙ్ఘే గోతమి దేహి, సఙ్ఘే తే దిన్నే అహఞ్చేవ పూజితో భవిస్సామి సఙ్ఘో చా’తి.

‘‘యథా, మహారాజ, పితా ధరమానో యేవ అమచ్చభటబలదోవారికఅనీకట్ఠపారిసజ్జజనమజ్ఝే రఞ్ఞో సన్తికే పుత్తస్స విజ్జమానం యేవ గుణం పకిత్తేతి [పరికిత్తేతి (క.)] ‘ఇధ ఠపితో అనాగతమద్ధానం జనమజ్ఝే పూజితో భవిస్సతీ’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో హితత్థాయ అనుకమ్పాయ అనాగతమద్ధానం సఙ్ఘో మమచ్చయేన చిత్తీకతో భవిస్సతీతి విజ్జమానే యేవ గుణే పకిత్తయన్తో ఏవమాహ ‘సఙ్ఘే గోతమి దేహి, సఙ్ఘే తే దిన్నే అహఞ్చేవ పుజితో భవిస్సామి సఙ్ఘో చా’తి.

‘‘న ఖో, మహారాజ, తావతకేన వస్సికసాటికానుప్పదానమత్తకేన సఙ్ఘో తథాగతతో అధికో నామ హోతి విసిట్ఠో వా. యథా, మహారాజ, మాతాపితరో పుత్తానం ఉచ్ఛాదేన్తి పరిమద్దన్తి నహాపేన్తి సమ్బాహేన్తి, అపి ను ఖో, మహారాజ, తావతకేన ఉచ్ఛాదనపరిమద్దననహాపనసమ్బాహనమత్తకేన ‘పుత్తో మాతాపితూహి అధికో నామ హోతి విసిట్ఠో వా’తి? ‘‘న హి, భన్తే, అకామకరణీయా భన్తే పుత్తా మాతాపితూనం, తస్మా మాతాపితరో పుత్తానం ఉచ్ఛాదనపరిమద్దననహాపనసమ్బాహనం కరోన్తీ’’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, న తావతకేన వస్సికసాటికానుప్పదానమత్తకేన సఙ్ఘో తథాగతతో అధికో నామ హోతి విసిట్ఠో వాతి. అపి చ తథాగతో అకామకరణీయం కరోన్తో మాతుచ్ఛాయ తం వస్సికసాటికం సఙ్ఘస్స దాపేసి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో రఞ్ఞో ఉపాయనం ఆహరేయ్య, తం రాజా ఉపాయనం అఞ్ఞతరస్స భటస్స వా బలస్స వా సేనాపతిస్స వా పురోహితస్స వా దదేయ్య. అపి ను ఖో సో, మహారాజ, పురిసో తావతకేన ఉపాయనపటిలాభమత్తకేన రఞ్ఞా అధికో నామ హోతి విసిట్ఠో వా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, రాజభత్తికో, భన్తే, సో పురిసో రాజూపజీవీ, తట్ఠానే ఠపేన్తో రాజా ఉపాయనం దేతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, న తావతకేన వస్సికసాటికానుప్పదానమత్తకేన సఙ్ఘో తథాగతతో అధికో నామ హోతి విసిట్ఠో వా, అథ ఖో తథాగతభత్తికో తథాగతూపజీవీ. తట్ఠానే ఠపేన్తో తథాగతో సఙ్ఘస్స వస్సికసాటికం దాపేసి.

‘‘అపి చ, మహారాజ, తథాగతస్స ఏవం అహోసి ‘సభావపటిపూజనీయో సఙ్ఘో, మమ సన్తకేన సఙ్ఘం పటిపూజేస్సామీ’తి సఙ్ఘస్స వస్సికసాటికం దాపేసి, న, మహారాజ, తథాగతో అత్తనో యేవ పటిపూజనం వణ్ణేతి, అథ ఖో యే లోకే పటిపూజనారహా, తేసమ్పి తథాగతో పటిపూజనం వణ్ణేతి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన మజ్ఝిమనికాయవరలఞ్ఛకే ధమ్మదాయాదధమ్మపరియాయే అప్పిచ్ఛప్పటిపత్తిం పకిత్తయమానేన ‘అసు యేవ మే పురిమో భిక్ఖు పుజ్జతరో చ పాసంసతరో చా’తి. ‘‘నత్థి, మహారాజ, భవేసు కోచి సత్తో తథాగతతో దక్ఖిణేయ్యో వా ఉత్తరో వా అధికో వా విసిట్ఠో వా, తథాగతోవ ఉత్తరో అధికో విసిట్ఠో.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, సంయుత్తనికాయవరే మాణవగామికేన దేవపుత్తేన భగవతో పురతో ఠత్వా దేవమనుస్సమజ్ఝే –

‘‘‘విపులో రాజగహీయానం [రాజగహికానం (క.) సం. ని. ౧.౧౧౧ పస్సితబ్బం], గిరి సేట్ఠో పవుచ్చతి;

సేతో హిమవతం సేట్ఠో, ఆదిచ్చో అఘగామినం.

‘‘‘సముద్దో ఉదధినం సేట్ఠో, నక్ఖత్తానఞ్చ చన్దిమా;

సదేవకస్స లోకస్స, బుద్ధో అగ్గో పవుచ్చతీ’తి.

‘‘తా ఖో పనేతా, మహారాజ, మాణవగామికేన దేవపుత్తేన గాథా సుగీతా న దుగ్గీతా, సుభాసితా న దుబ్భాసితా, అనుమతా చ భగవతా, నను, మహారాజ, థేరేనపి సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా భణితం –

‘‘‘ఏకో మనోపసాదో; సరణగమనమఞ్జలిపణామో వా;

ఉస్సహతే తారయితుం, మారబలనిసూదనే బుద్ధే’తి.

‘‘భగవతా చ భణితం దేవాతిదేవేన ‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం. కతమో ఏకపుగ్గలో? తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో…పే… దేవమనుస్సాన’’’న్తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

గోతమివత్థదానపఞ్హో దుతియో.

౩. గిహిపబ్బజితసమ్మాపటిపత్తిపఞ్హో

[౩] ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘గిహినో వాహం, భిక్ఖవే, పబ్బజితస్స వా సమ్మాపటిపత్తిం వణ్ణేమి, గిహీ వా భిక్ఖవే పబ్బజితో వా సమ్మాపటిపన్నో సమ్మాపటిపత్తాధికరణహేతు ఆరాధకో హోతి ఞాయం ధమ్మం కుసల’’న్తి. యది, భన్తే నాగసేన, గిహీ ఓదాతవసనో కామభోగీ పుత్తదారసమ్బాధసయనం అజ్ఝావసన్తో కాసికచన్దనం పచ్చనుభోన్తో మాలాగన్ధవిలేపనం ధారేన్తో జాతరూపరజతం సాదియన్తో మణికుణ్డల [మణికనక (సీ. పీ.)] విచిత్తమోళిబద్ధో సమ్మాపటిపన్నో ఆరాధకో హోతి ఞాయం ధమ్మం కుసలం, పబ్బజితోపి భణ్డుకాసావవత్థవసనో పరపిణ్డమజ్ఝుపగతో చతూసు సీలక్ఖన్ధేసు సమ్మాపరిపూరకారీ దియడ్ఢేసు సిక్ఖాపదసతేసు సమాదాయ వత్తన్తో తేరససు ధుతగుణేసు అనవసేసం వత్తన్తో సమ్మాపటిపన్నో ఆరాధకో హోతి ఞాయం ధమ్మం కుసలం. తత్థ, భన్తే, కో విసేసో గిహినో వా పబ్బజితస్స వా? అఫలం హోతి తపోకమ్మం, నిరత్థకా పబ్బజ్జా. వఞ్ఝా సిక్ఖాపదగోపనా, మోఘం ధుతగుణసమాదానం, కిం తత్థ దుక్ఖమనుచిణ్ణేన, నను నామ సుఖేనేవ సుఖం అధిగన్తబ్బ’’న్తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘గిహినో వాహం, భిక్ఖవే, పబ్బజితస్స వా సమ్మాపటిపత్తిం వణ్ణేమి, గిహీ వా, భిక్ఖవే, పబ్బజితో వా సమ్మాపటిపన్నో సమ్మాపటిపత్తాధికరణహేతు ఆరాధకో హోతి ఞాయం ధమ్మం కుసల’’న్తి. ఏవమేతం, మహారాజ, సమ్మాపటిపన్నోవ సేట్ఠో, పబ్బజితోపి, మహారాజ, ‘పబ్బజితోమ్హీ’తి న సమ్మా పటిపజ్జేయ్య, అథ ఖో సో ఆరకావ సామఞ్ఞా, ఆరకావ బ్రహ్మఞ్ఞా, పగేవ గిహీ ఓదాతవసనో. గిహీపి, మహారాజ, సమ్మాపటిపన్నో ఆరాధకో హోతి ఞాయం ధమ్మం కుసలం, పబ్బజితోపి, మహారాజ, సమ్మాపటిపన్నో ఆరాధకో హోతి ఞాయం ధమ్మం కుసలం.

‘‘అపి చ ఖో, మహారాజ, పబ్బజితోవ సామఞ్ఞస్స ఇస్సరో అధిపతి; పబ్బజ్జా, మహారాజ, బహుగుణా అనేకగుణా అప్పమాణగుణా, న సక్కా పబ్బజ్జాయ గుణం పరిమాణం కాతుం.

‘‘యథా, మహారాజ, కామదదస్స మణిరతనస్స న సక్కా ధనేన అగ్ఘో పరిమాణం కాతుం ‘ఏత్తకం మణిరతనస్స మూల’న్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పబ్బజ్జా బహుగుణా అనేకగుణా అప్పమాణగుణా, న సక్కా పబ్బజ్జాయ గుణం పరిమాణం కాతుం.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, మహాసముద్దే ఊమియో న సక్కా పరిమాణం కాతుం ‘ఏత్తకా మహాసముద్దే ఊమియో’తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పబ్బజ్జా బహుగుణా అనేకగుణా అప్పమాణగుణా, న సక్కా పబ్బజ్జాయ గుణం పరిమాణం కాతుం.

‘‘పబ్బజితస్స, మహారాజ, యం కిఞ్చి కరణీయం, సబ్బం తం ఖిప్పమేవ సమిజ్ఝతి నో చిరరత్తాయ. కిం కారణా? పబ్బజితో, మహారాజ, అప్పిచ్ఛో హోతి సన్తుట్ఠో పవివిత్తో అసంసట్ఠో ఆరద్ధవీరియో నిరాలయో అనికేతో పరిపుణ్ణసీలో సల్లేఖితాచారో ధుతప్పటిపత్తికుసలో హోతి, తం కారణా పబ్బజితస్స యం కిఞ్చి కరణీయం, సబ్బం తం ఖిప్పమేవ సమిజ్ఝతి నో చిరరత్తాయ. యథా, మహారాజ, నిగ్గణ్ఠిసమసుధోతఉజువిమలనారాచో సుసజ్జితో సమ్మా వహతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పబ్బజితస్స యం కిఞ్చి కరణీయం, సబ్బం తం ఖిప్పమేవ సమిజ్ఝతి నో చిరరత్తాయా’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

గిహిపబ్బజితసమ్మాపటిపత్తిపఞ్హో తతియో.

౪. పటిపదాదోసపఞ్హో

౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, యదా బోధిసత్తో దుక్కరకారికం అకాసి, నేతాదిసో అఞ్ఞత్ర ఆరమ్భో అహోసి నిక్కమో కిలేసయుద్ధం మచ్చుసేనం విధమనం ఆహారపరిగ్గహో దుక్కరకారికా, ఏవరూపే పరక్కమే కిఞ్చి అస్సాదం అలభిత్వా తమేవ చిత్తం పరిహాపేత్వా ఏవమవోచ ‘న ఖో పనాహం ఇమాయ కటుకాయ దుక్కరకారికాయ అధిగచ్ఛామి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం అలమరియఞాణదస్సనవిసేసం, సియా ను ఖో అఞ్ఞో మగ్గో బోధాయా’తి, తతో నిబ్బిన్దిత్వా అఞ్ఞేన మగేన సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, పున తాయ పటిపదాయ సావకే అనుసాసతి సమాదపేతి.

‘‘‘ఆరమ్భథ నిక్ఖమథ, యుఞ్జథ బుద్ధసాసనే;

ధునాథ మచ్చునో సేనం, నళాగారంవ కుఞ్జరో’తి [సం. ని. ౧.౧౮౫].

‘‘కేన న ఖో, భన్తే నాగసేన, కారణేన తథాగతో యాయ పటిపదాయ అత్తనా నిబ్బిన్నో విరత్తరూపో, తత్థ సావకే అనుసాసతి సమాదపేతీ’’తి?

‘‘తదాపి, మహారాజ, ఏతరహిపి సా యేవ పటిపదా, తం యేవ పటిపదం పటిపజ్జిత్వా బోధిసత్తో సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో. అపి చ, మహారాజ, బోధిసత్తో అతివీరియం కరోన్తో నిరవసేసతో ఆహారం ఉపరున్ధి. తస్స ఆహారూపరోధేన చిత్తదుబ్బల్యం ఉప్పజ్జి. సో తేన దుబ్బల్యేన నాసక్ఖి సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణితుం, సో మత్తమత్తం కబళీకారాహారం సేవన్తో తాయేవ పటిపదాయ నచిరస్సేవ సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణి. సో యేవ, మహారాజ, పటిపదా సబ్బేసం తథాగతానం సబ్బఞ్ఞుతఞాణప్పటిలాభాయ.

‘‘యథా, మహారాజ, సబ్బేసం సత్తానం ఆహారో ఉపత్థమ్భో, ఆహారూపనిస్సితా సబ్బే సత్తా సుఖం అనుభవన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సా యేవ పటిపదా సబ్బేసం తథాగతానం సబ్బఞ్ఞుతఞాణప్పటిలాభాయ, నేసో, మహారాజ, దోసో ఆరమ్భస్స, న నిక్కమస్స, న కిలేసయుద్ధస్స, యేన తథాగతో తస్మిం సమయే న పాపుణి సబ్బఞ్ఞుతఞాణం, అథ ఖో ఆహారూపరోధస్సేవేసో దోసో, సదా పటియత్తా యేవేసా పటిపదా.

‘‘యథా, మహారాజ, పురిసో అద్ధానం అతివేగేన గచ్ఛేయ్య, తేన సో పక్ఖహతో వా భవేయ్య పీఠసప్పీ వా అసఞ్చరో పథవితలే. అపి ను ఖో, మహారాజ, మహాపథవియా దోసో అత్థి, యేన సో పురిసో పక్ఖహతో అహోసీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే; సదా పటియత్తా, భన్తే, మహాపథవీ, కుతో తస్సా దోసో? వాయామస్సేవేసో దోసో, యేన సో పురిసో పక్ఖహతో అహోసీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నేసో దోసో ఆరమ్భస్స, న నిక్కమస్స, న కిలేసయుద్ధస్స, యేన తథాగతో తస్మిం సమయే న పాపుణి సబ్బఞ్ఞుతఞాణం, అథ ఖో ఆహారూపరోధస్సేవేసో దోసో సదా పటియత్తా యేవేసా పటిపదా.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, పురిసో కిలిట్ఠం సాటకం నివాసేయ్య, న సో తం ధోవాపేయ్య, నేసో దోసో ఉదకస్స, సదా పటియత్తం ఉదకం. పురిసస్సేవేసో దోసో. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నేసో దోసో ఆరమ్భస్స, న నిక్కమస్స, న కిలేసయుద్ధస్స, యేన తథాగతో తస్మిం సమయే న పాపుణి సబ్బఞ్ఞుతఞాణం, అథ ఖో ఆహారూపరోధస్సేవేసో దోసో, సదా పటియత్తా యేవేసా పటిపదా, తస్మా తథాగతో తాయేవ పటిపదాయ సావకే అనుసాసతి సమాదపేతి, ఏవం ఖో, మహారాజ, సదా పటియత్తా అనవజ్జా సా పటిపదా’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

పటిపదాదోసపఞ్హో చతుత్థో.

౫. హీనాయావత్తనపఞ్హో

౫. ‘‘భన్తే నాగసేన, మహన్తం ఇదం తథాగతసాసనం సారం వరం సేట్ఠం పవరం అనుపమం పరిసుద్ధం విమలం పణ్డరం అనవజ్జం, న యుత్తం గిహిం తావతకం పబ్బజేతుం, గిహీ యేవ [గిహిం యేవ (సీ. పీ.)] ఏకస్మిం ఫలే వినేత్వా యదా అపునరావత్తీ హోతి తదా సో పబ్బాజేతబ్బో. కిం కారణా? ఇమే దుజ్జనా తావ తత్థ సాసనే విసుద్ధే పబ్బజిత్వా పటినివత్తిత్వా హీనాయావత్తన్తి, తేసం పచ్చాగమనేన అయం మహాజనో ఏవం విచిన్తేతి ‘తుచ్ఛకం వత భో ఏతం సమణస్స గోతమస్స సాసనం భవిస్సతి, యం ఇమే పటినివత్తన్తీ’తి, ఇదమేత్థ కారణ’’న్తి.

‘‘యథా, మహారాజ, తళాకో భవేయ్య సమ్పుణ్ణసుచివిమలసీతలసలిలో, అథ యో కోచి కిలిట్ఠో మలకద్దమగతో తం తళాకం గన్త్వా అనహాయిత్వా కిలిట్ఠోవ పటినివత్తేయ్య, తత్థ, మహారాజ, కతమం జనో గరహేయ్య కిలిట్ఠం వా తళాకం వా’’తి? ‘‘కిలిట్ఠం, భన్తే, జనో గరహేయ్య ‘అయం తళాకం గన్త్వా అనహాయిత్వా కిలిట్ఠోవ పటినివత్తో, కిం ఇమం అనహాయితుకామం తళాకో సయం నహాపేస్సతి, కో దోసో తళాకస్సా’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో విముత్తివరసలిలసమ్పుణ్ణం సద్ధమ్మవరతళాకం మాపేసి ‘యే కేచి కిలేసమలకిలిట్ఠా సచేతనా బుధా, తే ఇధ నహాయిత్వా సబ్బకిలేసే పవాహయిస్సన్తీ’తి. యది కోచి తం సద్ధమ్మవరతళాకం గన్త్వా అనహాయిత్వా సకిలేసోవ పటినివత్తిత్వా హీనాయావత్తతి తం యేవ జనో గరహిస్సతి ‘అయం జినసాసనే పబ్బజిత్వా తత్థ పతిట్ఠం అలభిత్వా హీనాయావత్తో, కిం ఇమం అప్పటిపజ్జన్తం జినసాసనం సయం బోధేస్సతి, కో దోసో జినసాసనస్సా’తి?

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, పురిసో పరమబ్యాధితో రోగుప్పత్తికుసలం అమోఘధువసిద్ధకమ్మం భిసక్కం సల్లకత్తం దిస్వా అతికిచ్ఛాపేత్వా సబ్యాధికోవ పటినివత్తేయ్య, తత్థ కతమం జనో గరహేయ్య ఆతురం వా భిసక్కం వా’’తి? ‘‘ఆతురం, భన్తే, జనో గరహేయ్య ‘అయం రోగుప్పత్తికుసలం అమోఘధువసిద్ధకమ్మం భిసక్కం సల్లకత్తం దిస్వా అతికిచ్ఛాపేత్వా సబ్యాధికోవ పటినివత్తో, కిం ఇమం అతికిచ్ఛాపేన్తం భిసక్కో సయం తికిచ్ఛిస్సతి, కో దోసో భిసక్కస్సా’’’తి? ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో అన్తోసాసనసముగ్గే కేవలం సకలకిలేసబ్యాధివూపసమనసమత్థం అమతోసధం పక్ఖిపి, ‘యే కేచి కిలేసబ్యాధిపీళితా సచేతనా బుధా, తే ఇమం అమతోసధం పివిత్వా సబ్బకిలేసబ్యాధిం వూపసమేస్సన్తీ’తి. యది కోచి యం అమతోసధం అపివిత్వా సకిలేసోవ పటినివత్తిత్వా హీనాయావత్తతి, తం యేవ జనో గరహిస్సతి ‘అయం జినసాసనే పబ్బజిత్వా తత్థ పతిట్ఠం అలభిత్వా హీనాయావత్తో, కిం ఇమం అప్పటిపజ్జన్తం జినసాసనం సయం బోధేస్సతి, కో దోసో జినసాసనస్సా’తి?

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, ఛాతో పురిసో మహతిమహాపుఞ్ఞభత్తపరివేసనం గన్త్వా తం భత్తం అభుఞ్జిత్వా ఛాతోవ పటినివత్తేయ్య, తత్థ కతమం జనో గరహేయ్య ఛాతం వా పుఞ్ఞభత్తం వా’’తి? ‘‘ఛాతం, భన్తే, జనో గరహేయ్య ‘అయం ఖుదాపీళితో పుఞ్ఞభత్తం పటిలభిత్వా అభుఞ్జిత్వా ఛాతోవ పటినివత్తో, కిం ఇమస్స అభుఞ్జన్తస్స భోజనం సయం ముఖం పవిసిస్సతి, కో దోసో భోజనస్సా’’’తి? ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో అన్తోసాసనసముగ్గే పరమపవరం సన్తం సివం పణీతం అమతం పరమమధురం కాయగతాసతిభోజనం ఠపేసి ‘యే కేచి కిలేసఛాతజ్ఝత్తా తణ్హాపరేతమానసా సచేతనా బుధా, తే ఇమం భోజనం భుఞ్జిత్వా కామరూపారూపభవేసు సబ్బం తణ్హమపనేస్సన్తీ’తి. యది కోచి తం భోజనం అభుఞ్జిత్వా తణ్హాసితోవ పటినివత్తిత్వా హీనాయావత్తతి, తఞ్ఞేవ జనో గరహిస్సతి ‘అయం జినసాసనే పబ్బజిత్వా తత్థ పతిట్ఠం అలభిత్వా హీనాయావత్తో, కిం ఇమం అప్పటిపజ్జన్తం జినసాసనం సయం బోధేస్ససి, కో దోసో జినసాసనస్సా’తి.

‘‘యది, మహారాజ, తథాగతో గిహిం యేవ ఏకస్మిం ఫలే వినీతం పబ్బాజేయ్య, న నామాయం పబ్బజ్జా కిలేసప్పహానాయ విసుద్ధియా వా, నత్థి పబ్బజ్జాయ కరణీయం. యథా, మహారాజ, పురిసో అనేకసతేన కమ్మేన తళాకం ఖణాపేత్వా పరిసాయ ఏవమనుస్సావేయ్య ‘మా మే, భోన్తో, కేచి సంకిలిట్ఠా ఇమం తళాకం ఓతరథ, పవాహితరజోజల్లా పరిసుద్ధా విమలమట్ఠా ఇమం తళాకం ఓతరథా’తి. అపి ను ఖో, మహారాజ, తేసం పవాహితరజోజల్లానం పరిసుద్ధానం విమలమట్ఠానం తేన తళాకేన కరణీయం భవేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, యస్సత్థాయ తే తం తళాకం ఉపగచ్ఛేయ్యుం, తం అఞ్ఞత్రేవ తేసం కతం కరణీయం, కిం తేసం తేన తళాకేనా’’తి? ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యది తథాగతో గిహిం యేవ ఏకస్మిం ఫలే వినీతం పబ్బాజేయ్య, తత్థేవ తేసం కతం కరణీయం, కిం తేసం పబ్బజ్జాయ.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, సభావఇసిభత్తికో సుతమన్తపదధరో అతక్కికో రోగుప్పత్తికుసలో అమోఘధువసిద్ధకమ్మో భిసక్కో సల్లకత్తో సబ్బరోగూపసమభేసజ్జం సన్నిపాతేత్వా పరిసాయ ఏవమనుస్సావేయ్య ‘మా ఖో, భోన్తో, కేచి సబ్యాధికా మమ సన్తికే ఉపగచ్ఛథ, అబ్యాధికా అరోగా మమ సన్తికే ఉపగచ్ఛథా’తి. అపి ను ఖో, మహారాజ, తేసం అబ్యాధికానం అరోగానం పరిపుణ్ణానం ఉదగ్గానం తేన భిసక్కేన కరణీయం భవేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, యస్సత్థాయ తే తం భిసక్కం సల్లకత్తం ఉపగచ్ఛేయ్యుం, తం అఞ్ఞత్రేవ తేసం కతం కరణీయం, కిం తేసం తేన భిసక్కేనా’’తి? ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యది తథాగతో గిహిం యేవ ఏకస్మిం ఫలే వినీతం పబ్బాజేయ్య, తత్థేవ తేసం కతం కరణీయం, కిం తేసం పబ్బజ్జాయ?

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, కోచి పురిసో అనేకథాలిపాకసతం భోజనం పటియాదాపేత్వా పరిసాయ ఏవమనుస్సావేయ్య ‘మా మే, భోన్తో, కేచి ఛాతా ఇమం పరివేసనం ఉపగచ్ఛథ, సుభుత్తా తిత్తా సుహితా ధాతా పీణితా పరిపుణ్ణా ఇమం పరివేసనం ఉపగచ్ఛథా’’తి. అపి ను ఖో మహారాజ, తేసం భుత్తావీనం తిత్తానం సుహితానం ధాతానం పీణితానం పరిపుణ్ణానం తేన భోజనేన కరణీయం భవేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, యస్సత్థాయ తే తం పరివేసనం ఉపగచ్ఛేయ్యుం, తం అఞ్ఞత్రేవ తేసం కతం కరణీయం, కిం తేసం తాయ పరివేసనాయా’’తి? ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యది తథాగతో గిహిం యేవ ఏకస్మిం ఫలే వినీతం పబ్బాజేయ్య, తత్థేవ తేసం కతం కరణీయం, కిం తేసం పబ్బజ్జాయ?

‘‘అపి చ, మహారాజ, యే హీనాయావత్తన్తి, తే జినసాసనస్స పఞ్చ అతులియే గుణే దస్సేన్తి. కతమే పఞ్చ? భూమిమహన్తభావం దస్సేన్తి, పరిసుద్ధవిమలభావం దస్సేన్తి, పాపేహి అసంవాసియభావం దస్సేన్తి, దుప్పటివేధభావం దస్సేన్తి, బహుసంవరరక్ఖియభావం దస్సేన్తి.

‘‘కథం భూమిమహన్తభావం దస్సేన్తి? యథా, మహారాజ, పురిసో అధనో హీనజచ్చో నిబ్బిసేసో బుద్ధిపరిహీనో మహారజ్జం పటిలభిత్వా న చిరస్సేవ పరిపతతి పరిధంసతి పరిహాయతి యసతో, న సక్కోతి ఇస్సరియం సన్ధారేతుం. కిం కారణం? మహన్తత్తా ఇస్సరియస్స. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే కేచి నిబ్బిసేసా అకతపుఞ్ఞా బుద్ధిపరిహీనా జినసాసనే పబ్బజన్తి, తే తం పబ్బజ్జం పవరుత్తమం సన్ధారేతుం అవిసహన్తా న చిరస్సేవ జినసాసనా పరిపతిత్వా పరిధంసిత్వా పరిహాయిత్వా హీనాయావత్తన్తి, న సక్కోన్తి జినసాసనం సన్ధారేతుం. కిం కారణం? మహన్తత్తా జినసాసనభూమియా. ఏవం భూమిమహన్తభావం దస్సేన్తి.

‘‘కథం పరిసుద్ధవిమలభావం దస్సేన్తి? యథా, మహారాజ, వారి పోక్ఖరపత్తే వికిరతి విధమతి విధంసేతి, న ఠానముపగచ్ఛతి నూపలిమ్పతి. కిం కారణం? పరిసుద్ధవిమలత్తా పదుమస్స. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే కేచి సఠా కూటా వఙ్కా కుటిలా విసమదిట్ఠినో జినసాసనే పబ్బజన్తి, తే పరిసుద్ధవిమలనిక్కణ్టకపణ్డరవరప్పవరసాసనతో న చిరస్సేవ వికిరిత్వా విధమిత్వా విధంసేత్వా అసణ్ఠహిత్వా అనుపలిమ్పిత్వా హీనాయావత్తన్తి. కిం కారణం? పరిసుద్ధవిమలత్తా జినసాసనస్స. ఏవం పరిసుద్ధవిమలభావం దస్సేన్తి.

‘‘కథం పాపేహి అసంవాసియభావం దస్సేన్తి? యథా, మహారాజ, మహాసముద్దో న మతేన కుణపేన సంవసతి, యం హోతి మహాసముద్దే మతం కుణపం, తం ఖిప్పమేవ తీరం ఉపనేతి థలం వా ఉస్సారేతి. కిం కారణం? మహాభూతానం భవనత్తా మహాసముద్దస్స. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే కేచి పాపకా అసంవుతా అహిరికా అకిరియా ఓసన్నవీరియా కుసీతా కిలిట్ఠా దుజ్జనా మనుస్సా జినసాసనే పబ్బజన్తి, తే న చిరస్సేవ జినసాసనతో అరహన్తవిమలఖీణాసవమహాభూతభవనతో నిక్ఖమిత్వా అసంవసిత్వా హీనాయావత్తన్తి. కిం కారణం? పాపేహి అసంవాసియత్తా జినసాసనస్స. ఏవం పాపేహి అసంవాసియభావం దస్సేన్తి.

‘‘కథం దుప్పటివేధభావం దస్సేన్తి? యథా, మహారాజ, యే కేచి అఛేకా అసిక్ఖితా అసిప్పినో మతివిప్పహీనా ఇస్సాసా [ఇస్సత్థా (సీ. స్యా. పీ.)] వాలగ్గవేధం అవిసహన్తా విగళన్తి పక్కమన్తి. కిం కారణం? సణ్హసుఖుమదుప్పటివేధత్తా వాలగ్గస్స. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే కేచి దుప్పఞ్ఞా జళా ఏళమూగా మూళ్హా దన్ధగతికా జనా జినసాసనే పబ్బజన్తి, తే తం పరమసణ్హసుఖుమచతుసచ్చప్పటివేధం పటివిజ్ఝితుం అవిసహన్తా జినసాసనా విగళిత్వా పక్కమిత్వా న చిరస్సేవ హీనాయావత్తన్తి. కిం కారణం? పరమసణ్హసుఖుమదుప్పటివేధతాయ సచ్చానం. ఏవం దుప్పటివేధభావం దస్సేన్తి.

‘‘కథం బహుసంవరరక్ఖియభావం దస్సేన్తి? యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో మహతిమహాయుద్ధభూమిముపగతో పరసేనాయ దిసావిదిసాహి సమన్తా పరివారితో సత్తిహత్థం జనముపేన్తం దిస్వా భీతో ఓసక్కతి పటినివత్తతి పలాయతి. కిం కారణం? బహువిధయుద్ధముఖరక్ఖణభయా. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే కేచి పాపకా అసంవుతా అహిరికా అకిరియా అక్ఖన్తీ చపలా చలితా ఇత్తరా బాలజనా జినసాసనే పబ్బజన్తి, తే బహువిధం సిక్ఖాపదం పరిరక్ఖితుం అవిసహన్తా ఓసక్కిత్వా పటినివత్తిత్వా పలాయిత్వా న చిరస్సేవ హీనాయావత్తన్తి. కిం కారణం? బహువిధసంవరరక్ఖియభావత్తా జినసాసనస్స. ఏవం బహువిధసంవరరక్ఖియభావం దస్సేన్తి.

‘‘థలజుత్తమేపి, మహారాజ, వస్సికాగుమ్బే కిమివిద్ధాని పుప్ఫాని హోన్తి, తాని అఙ్కురాని సఙ్కుటితాని అన్తరా యేవ పరిపతన్తి, న చ తేసు పరిపతితేసు వస్సికాగుమ్బో హీళితో నామ హోతి. యాని తత్థ ఠితాని పుప్ఫాని, తాని సమ్మా గన్ధేన దిసావిదిసం అభిబ్యాపేన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే జినసాసనే పబ్బజిత్వా హీనాయావత్తన్తి, తే జినసాసనే కిమివిద్ధాని వస్సికాపుప్ఫాని వియ వణ్ణగన్ధరహితా నిబ్బణ్ణాకారసీలా అభబ్బా వేపుల్లాయ, న చ తేసం హీనాయావత్తనేన జినసాసనం హీళితం నామ హోతి. యే తత్థ ఠితా భిక్ఖూ, తే సదేవకం లోకం సీలవరగన్ధేన అభిబ్యాపేన్తి.

‘‘సాలీనమ్పి, మహారాజ, నిరాతఙ్కానం లోహితకానం అన్తరే కరుమ్భకం నామ సాలిజాతి ఉప్పజ్జిత్వా అన్తరా యేవ వినస్సతి, న చ తస్సా వినట్ఠత్తా లోహితకసాలీ హీళితా నామ హోన్తి. యే తత్థ ఠితా సాలీ, తే రాజూపభోగా హోన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే జినసాసనే పబ్బజిత్వా హీనాయావత్తన్తి, తే లోహితకసాలీనమన్తరే కరుమ్భకా వియ జినసాసనే న వడ్ఢిత్వా వేపుల్లతం న పాపుణిత్వా [వడ్ఢిత్వా వేపుల్లతం అపాపుణిత్వా (సీ. క.)] అన్తరా యేవ హీనాయావత్తన్తి, న చ తేసం హీనాయావత్తనేన జినసాసనం హీళితం నామ హోతి. యే తత్థ ఠితా భిక్ఖూ తే అరహత్తస్స అనుచ్ఛవికా హోన్తి.

‘‘కామదదస్సాపి, మహారాజ, మణిరతనస్స ఏకదేసం [ఏకదేసే (క.)] కక్కసం ఉప్పజ్జతి, న చ తత్థ కక్కసుప్పన్నత్తా మణిరతనం హీళితం నామ హోతి. యం తత్థ పరిసుద్ధం మణిరతనస్స, తం జనస్స హాసకరం హోతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే జినసాసనే పబ్బజిత్వా హీనాయావత్తన్తి, కక్కసా తే జినసాసనే పపటికా, న చ తేసం హీనాయావత్తనేన జినసాసనం హీళితం నామ హోతి. యే తత్థ ఠితా భిక్ఖూ, తే దేవమనుస్సానం హాసజనకా హోన్తి.

‘‘జాతిసమ్పన్నస్సపి, మహారాజ, లోహితచన్దనస్స ఏకదేసం పూతికం హోతి అప్పగన్ధం. న తేన లోహితచన్దనం హీళితం నామ హోతి. యం తత్థ అపూతికం సుగన్ధం, తం సమన్తా విధూపేతి అభిబ్యాపేతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే జినసాసనే పబ్బజిత్వా హీనాయావత్తన్తి, తే లోహితచన్దనసారన్తరే పూతికదేసమివ ఛడ్డనీయా జినసాసనే, న చ తేసం హీనాయావత్తనేన జినసాసనం హీళితం నామ హోతి. యే తత్థ ఠితా భిక్ఖూ, తే సదేవకం లోకం సీలవరచన్దనగన్ధేన అనులిమ్పయన్తీ’’తి.

‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, తేన తేన అనుచ్ఛవికేన తేన తేన సదిసేన కారణేన నిరవజ్జమనుపాపితం జినసాసనం సేట్ఠభావేన పరిదీపితం, హీనాయావత్తమానాపి తే జినసాసనస్స సేట్ఠభావం యేవ పరిదీపేన్తీ’’తి.

హీనాయావత్తనపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. అరహన్తవేదనావేదియనపఞ్హో

౬. ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘అరహా ఏకం వేదనం వేదయతి కాయికం, న చేతసిక’న్తి. కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, అరహతో చిత్తం యం కాయం నిస్సాయ పవత్తతి, తత్థ అరహా అనిస్సరో అస్సామీ అవసవత్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. ‘‘న ఖో, భన్తే నాగసేన, యుత్తమేతం, యం సో సకచిత్తస్స పవత్తమానే కాయే అనిస్సరో హోతి అస్సామీ అవసవత్తీ; సకుణోపి తావ, భన్తే, యస్మిం కులావకే పటివసతి, తత్థ సో ఇస్సరో హోతి సామీ వసవత్తీ’’తి.

‘‘దసయిమే, మహారాజ, కాయానుగతా ధమ్మా భవే భవే కాయం అనుధావన్తి అనుపరివత్తన్తి. కతమే దస? సీతం ఉణ్హం జిఘచ్ఛా పిపాసా ఉచ్చారో పస్సావో మిద్ధం జరా బ్యాధి మరణం. ఇమే ఖో, మహారాజ, దస కాయానుగతా ధమ్మా భవే భవే కాయం అనుధావన్తి అనుపరివత్తన్తి, తత్థ అరహా అనిస్సరో అస్సామీ అవసవత్తీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కేన కారణేన అరహతో కాయే ఆణా నప్పవత్తతి ఇస్సరియం వా, తత్థ మే కారణం బ్రూహీ’’తి? ‘‘యథా, మహారాజ, యే కేచి పథవినిస్సితా సత్తా, సబ్బే తే పథవిం నిస్సాయ చరన్తి విహరన్తి వుత్తిం కప్పేన్తి, అపి ను ఖో, మహారాజ, తేసం పథవియా ఆణా పవత్తతి ఇస్సరియం వా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అరహతో చిత్తం కాయం నిస్సాయ పవత్తతి, న చ అరహతో కాయే ఆణా పవత్తతి ఇస్సరియం వా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కేన కారణేన పుథుజ్జనో కాయికమ్పి చేతసికమ్పి వేదనం వేదయతీ’’తి? ‘‘అభావితత్తా, మహారాజ, చిత్తస్స పుథుజ్జనో కాయికమ్పి చేతసికమ్పి వేదనం వేదయతి. యథా, మహారాజ, గోణో ఛాతో పరితసితో అబలదుబ్బలపరిత్తకతిణేసు వా లతాయ వా ఉపనిబద్ధో అస్స, యదా సో గోణో పరికుపితో హోతి, తదా సహ ఉపనిబన్ధనేన పక్కమతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అభావితచిత్తస్స వేదనా ఉప్పజ్జిత్వా చిత్తం పరికోపేతి, చిత్తం పరికుపితం కాయం ఆభుజతి నిబ్భుజతి సమ్పరివత్తకం కరోతి. అథ ఖో సో అభావితచిత్తో తసతి రవతి భేరవరావమభిరవతి, ఇదమేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన పుథుజ్జనో కాయికమ్పి చేతసికమ్పి వేదనం వేదయతీ’’తి.

‘‘కిం పన తం కారణం, యేన కారణేన అరహా ఏకం వేదనం వేదయతి కాయికం, న చేతసిక’’న్తి? ‘‘అరహతో, మహారాజ, చిత్తం భావితం హోతి సుభావితం దన్తం సుదన్తం అస్సవం వచనకరం, సో దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో ‘అనిచ్చ’న్తి దళ్హం గణ్హాతి, సమాధిథమ్భే చిత్తం ఉపనిబన్ధతి, తస్స తం చిత్తం సమాధిథమ్భే ఉపనిబన్ధనం న వేధతి న చలతి, ఠితం హోతి అవిక్ఖిత్తం, తస్స వేదనావికారవిప్ఫారేన కాయో ఆభుజతి నిబ్భుజతి సమ్పరివత్తతి, ఇదమేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన అరహా ఏకం వేదనం వేదయతి కాయికం, న చేతసిక’’న్తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, తం నామ లోకే అచ్ఛరియం యం కాయే చలమానే చిత్తం న చలతి, తత్థ మే కారణం బ్రూహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, మహతిమహారుక్ఖే ఖన్ధసాఖాపలాససమ్పన్నే అనిలబలసమాహతే సాఖా చలతి, అపి ను తస్స ఖన్ధోపి చలతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అరహా దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో ‘అనిచ్చ’న్తి దళ్హం గణ్హాతి, సమాధిథమ్భే చిత్తం ఉపనిబన్ధతి, తస్స తం చిత్తం సమాధిథమ్భే ఉపనిబన్ధనం న వేధతి న చలతి, ఠితం హోతి అవిక్ఖిత్తం, తస్స వేదనావికారవిప్ఫారేన కాయో ఆభుజతి నిబ్భుజతి సమ్పరివత్తతి, చిత్తం పన తస్స న వేధతి న చలతి ఖన్ధో వియ మహారుక్ఖస్సా’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే నాగసేన, అబ్భుతం, భన్తే నాగసేన, న మే ఏవరూపో సబ్బకాలికో ధమ్మపదీపో దిట్ఠపుబ్బో’’తి.

అరహన్తవేదనావేదియనపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. అభిసమయన్తరాయకరపఞ్హో

౭. ‘‘భన్తే నాగసేన, ఇధ యో కోచి గిహీ పారాజికం అజ్ఝాపన్నో భవేయ్య, సో అపరేన సమయేన పబ్బాజేయ్య, అత్తనాపి సో న జానేయ్య ‘గిహిపారాజికం అజ్ఝాపన్నోస్మీ’తి, నపి తస్స అఞ్ఞో కోచి ఆచిక్ఖేయ్య ‘గిహిపారాజికం అజ్ఝాపన్నోసీ’తి. సో చ తథత్తాయ పటిపజ్జేయ్య, అపి ను తస్స ధమ్మాభిసమయో భవేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, మహారాజా’’తి. ‘‘కేన, భన్తే, కారణేనా’’తి? ‘‘యో తస్స హేతు ధమ్మాభిసమయాయ, సో తస్స సముచ్ఛిన్నో, తస్మా ధమ్మాభిసమయో న భవతీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘జానన్తస్స కుక్కుచ్చం హోతి, కుక్కుచ్చే సతి ఆవరణం హోతి, ఆవటే చిత్తే ధమ్మాభిసమయో న హోతీ’తి. ఇమస్స పన అజానన్తస్స అకుక్కుచ్చజాతస్స సన్తచిత్తస్స విహరతో కేన కారణేన ధమ్మాభిసమయో న హోతి, విసమేన విసమేనేసో పఞ్హో గచ్ఛతి, చిన్తేత్వా విసజ్జేథా’’తి.

‘‘రుహతి, మహారాజ, సుకట్ఠే సుకలలే మణ్డఖేత్తే సారదం సుఖసయితం బీజ’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘అపి ను, మహారాజ, తఞ్ఞేవ బీజం ఘనసేలసిలాతలే రుహేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిస్స పన, మహారాజ, తఞ్ఞేవ బీజం కలలే రుహతి, కిస్స ఘనసేలే న రుహతీ’’తి? ‘‘నత్థి, భన్తే, తస్స బీజస్స రుహనాయ ఘనసేలే హేతు, అహేతునా బీజం న రుహతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యేన హేతునా తస్స ధమ్మాభిసమయో భవేయ్య, సో తస్స హేతు సముచ్ఛిన్నో, అహేతునా ధమ్మాభిసమయో న హోతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, దణ్డలేడ్డులగుళముగ్గరా పథవియా ఠానముపగచ్ఛన్తి, అపి ను, మహారాజ, తే యేవ దణ్డలేడ్డులగుళముగ్గరా గగనే ఠానముపగచ్ఛన్తీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కిం పనేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన తే యేవ దణ్డలేడ్డులగుళముగ్గరా పథవియా ఠానముపగచ్ఛన్తి, కేన కారణేన గగనే న తిట్ఠన్తీ’’తి? ‘‘నత్థి, భన్తే, తేసం దణ్డలేడ్డులగుళముగ్గరానం పతిట్ఠానాయ ఆకాసే హేతు, అహేతునా న తిట్ఠన్తీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తస్స తేన దోసేన అభిసమయహేతు సముచ్ఛిన్నో, హేతుసముగ్ఘాతే అహేతునా అభిసమయో న హోతీతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, థలే అగ్గి జలతి, అపి ను ఖో, మహారాజ, సో యేవ అగ్గి ఉదకే జలతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిం పనేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన సో యేవ అగ్గి థలే జలతి, కేన కారణేన ఉదకే న జలతీ’’తి? ‘‘నత్థి, భన్తే, అగ్గిస్స జలనాయ ఉదకే హేతు, అహేతునా న జలతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తస్స తేన దోసేన అభిసమయహేతు సముచ్ఛిన్నో, హేతుసముగ్ఘాతే అహేతునా ధమ్మాభిసమయో న హోతీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, పునపేతం అత్థం చిన్తేహి, న మే తత్థ చిత్తసఞ్ఞత్తి భవతి, అజానన్తస్స అసతి కుక్కుచ్చే ఆవరణం హోతీతి, కారణేన మం సఞ్ఞాపేహీ’’తి. ‘‘అపి ను, మహారాజ, విసం హలాహలం అజానన్తేన ఖాయితం జీవితం హరతీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అజానన్తేనపి కతం పాపం అభిసమయన్తరాయకరం హోతి.

‘‘అపి ను, మహారాజ, అగ్గి అజానిత్వా అక్కమన్తం డహతీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అజానన్తేనపి కతం పాపం అభిసమయన్తరాయకరం హోతి.

‘‘అపి ను, మహారాజ, అజానన్తం ఆసీవిసో డంసిత్వా జీవితం హరతీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అజానన్తేనపి కతం పాపం అభిసమయన్తరాయకరం హోతి.

‘‘నను, మహారాజ, కాలిఙ్గరాజా సమణకోలఞ్ఞో సత్తరతనపరికిణ్ణో హత్థిరతనమభిరుయ్హ కులదస్సనాయ గచ్ఛన్తో అజానన్తోపి నాసక్ఖి బోధిమణ్డస్స ఉపరితో గన్తుం, ఇదమేత్థ, మహారాజ, కారణం, యేన కారణేన అజానన్తేనపి కతం పాపం అభిసమయన్తరాయకరం హోతీ’’తి? ‘‘జినభాసితం, భన్తే నాగసేన, కారణం న సక్కా పటిక్కోసితుం, ఏసోవేతస్స అత్థో తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

అభిసమయన్తరాయకరపఞ్హో సత్తమో.

౮. దుస్సీలపఞ్హో

౮. ‘‘భన్తే నాగసేన, గిహిదుస్సీలస్స చ సమణదుస్సీలస్స చ కో విసేసో, కిం నానాకరణం, ఉభోపేతే సమసమగతికా, ఉభిన్నమ్పి సమసమో విపాకో హోతి, ఉదాహు కిఞ్చి నానాకారణం అత్థీ’’తి?

‘‘దస యిమే, మహారాజ, గుణా సమణదుస్సీలస్స గిహిదుస్సీలతో విసేసేన అతిరేకా, దసహి చ కారణేహి ఉత్తరిం దక్ఖిణం విసోధేతి.

‘‘కతమే దస గుణా సమణదుస్సీలస్స గిహిదుస్సీలతో విసేసేన అతిరేకా? ఇధ, మహారాజ, సమణదుస్సీలో బుద్ధే సగారవో హోతి, ధమ్మే సగారవో హోతి, సఙ్ఘే సగారవో హోతి, సబ్రహ్మచారీసు సగారవో హోతి, ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాయ వాయమతి, సవనబహులో హోతి, భిన్నసీలోపి, మహారాజ, దుస్సీలో పరిసగతో ఆకప్పం ఉపట్ఠపేతి, గరహభయా కాయికం వాచసికం రక్ఖతి, పధానాభిముఖఞ్చస్స హోతి చిత్తం, భిక్ఖుసామఞ్ఞం ఉపగతో హోతి. కరోన్తోపి, మహారాజ, సమణదుస్సీలో పాపం పటిచ్ఛన్నం ఆచరతి. యథా, మహారాజ, ఇత్థీ సపతికా నిలీయిత్వా రహస్సేనేవ పాపమాచరతి; ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కరోన్తోపి సమణదుస్సీలో పాపం పటిచ్ఛన్నం ఆచరతి. ఇమే ఖో, మహారాజ, దస గుణా సమణదుస్సీలస్స గిహిదుస్సీలతో విసేసేన అతిరేకా.

‘‘కతమేహి దసహి కారణేహి ఉత్తరిం దక్ఖిణం విసోధేతి? అనవజ్జకవచధారణతాయపి దక్ఖిణం విసోధేతి, ఇసిసామఞ్ఞభణ్డులిఙ్గధారణతోపి దక్ఖిణం విసోధేతి, సఙ్ఘసమయమనుప్పవిట్ఠతాయపి దక్ఖిణం విసోధేతి, బుద్ధధమ్మసఙ్ఘసరణగతతాయపి దక్ఖిణం విసోధేతి, పధానాసయనికేతవాసితాయపి దక్ఖిణం విసోధేతి, జినసాసనధర [జినసాసనధన (సీ. పీ.)] పరియేసనతోపి దక్ఖిణం విసోధేతి, పవరధమ్మదేసనతోపి దక్ఖిణం విసోధేతి, ధమ్మదీపగతిపరాయణతాయపి దక్ఖిణం విసోధేతి, ‘అగ్గో బుద్ధో’తి ఏకన్తఉజుదిట్ఠితాయపి దక్ఖిణం విసోధేతి, ఉపోసథసమాదానతోపి దక్ఖిణం విసోధేతి. ఇమేహి ఖో, మహారాజ, దసహి కారణేహి ఉత్తరిం దక్ఖిణం విసోధేతి.

‘‘సువిపన్నోపి హి, మహారాజ, సమణదుస్సీలో దాయకానం దక్ఖిణం విసోధేతి. యథా, మహారాజ, ఉదకం సుబహలమ్పి కలలకద్దమరజోజల్లం అపనేతి; ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సువిపన్నోపి సమణదుస్సీలో దాయకానం దక్ఖిణం విసోధేతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, ఉణ్హోదకం సుకుధితమ్పి [సుకఠితమ్పి (సీ. పీ), సుఖుఠితమ్పి (స్యా.)] జ్జలన్తం మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం నిబ్బాపేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సువిపన్నోపి సమణదుస్సీలో దాయకానం దక్ఖిణం విసోధేతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, భోజనం విరసమ్పి ఖుదాదుబ్బల్యం అపనేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సువిపన్నోపి సమణదుస్సీలో దాయకానం దక్ఖిణం విసోధేతి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, తథాగతేన దేవాతిదేవేన మజ్ఝిమనికాయవరలఞ్ఛకే దక్ఖిణవిభఙ్గే వేయ్యాకరణే –

‘‘‘యో సీలవా దుస్సీలేసు దదాతి దానం, ధమ్మేన లద్ధం సుపసన్నచిత్తో;

అభిసద్దహం కమ్మఫలం ఉళారం, సా దక్ఖిణా దాయకతో విసుజ్ఝతీ’’’తి [మ. ని. ౩.౩౮౨].

‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే నాగసేన, అబ్భుతం, భన్తే నాగసేన, తావతకం మయం పఞ్హం అపుచ్ఛిమ్హ, తం త్వం ఓపమ్మేహి కారణేహి విభావేన్తో అమతమధురం సవనూపగం అకాసి. యథా నామ, భన్తే, సూదో వా సూదన్తేవాసీ వా తావతకం మంసం లభిత్వా నానావిధేహి సమ్భారేహి సమ్పాదేత్వా రాజూపభోగం కరోతి; ఏవమేవ ఖో, భన్తే నాగసేన, తావతకం మయం పఞ్హం అపుచ్ఛిమ్హ, తం త్వం ఓపమ్మేహి కారణేహి విభావేత్వా అమతమధురం సవనూపగం అకాసీ’’తి.

దుస్సీలపఞ్హో అట్ఠమో.

౯. ఉదకసత్తజీవపఞ్హో

౯. ‘‘భన్తే నాగసేన, ఇమం ఉదకం అగ్గిమ్హి తప్పమానం చిచ్చిటాయతి చిటిచిటాయతి సద్దాయతి బహువిధం, కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, ఉదకం జీవతి, కిం కీళమానం సద్దాయతి, ఉదాహు అఞ్ఞేన పటిపీళితం సద్దాయతీ’’తి? ‘‘న హి, మహారాజ, ఉదకం జీవతి, నత్థి ఉదకే జీవో వా సత్తో వా, అపి చ, మహారాజ, అగ్గిసన్తాపవేగస్స మహన్తతాయ ఉదకం చిచ్చిటాయతి చిటిచిటాయతి సద్దాయతి బహువిధ’’న్తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ఇధేకచ్చే తిత్థియా ఉదకం జీవతీతి సీతోదకం పటిక్ఖిపిత్వా ఉదకం తాపేత్వా వేకతికవేకతికం పరిభుఞ్జన్తి, తే తుమ్హే గరహన్తి పరిభవన్తి ‘ఏకిన్ద్రియం సమణా సక్యపుత్తియా జీవం విహేఠేన్తీ’తి, తం తేసం గరహం పరిభవం వినోదేహి అపనేహి నిచ్ఛారేహీ’’తి. ‘‘న హి, మహారాజ, ఉదకం జీవతి, నత్థి, మహారాజ, ఉదకే జీవో వా సత్తో వా, అపి చ, మహారాజ, అగ్గిసన్తాపవేగస్స మహన్తతాయ ఉదకం చిచ్చిటాయతి చిటిచిటాయతి సద్దాయతి బహువిధం.

‘‘యథా, మహారాజ, ఉదకం సోబ్భసరసరితదహతళాకకన్దరపదరఉదపాననిన్నపోక్ఖరణిగతం వాతాతపవేగస్స మహన్తతాయ పరియాదియతి పరిక్ఖయం గచ్ఛతి, అపి ను తత్థ ఉదకం చిచ్చిటాయతి చిటిచిటాయతి సద్దాయతి బహువిధ’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘యది, మహారాజ, ఉదకం జీవేయ్య, తత్థాపి ఉదకం సద్దాయేయ్య, ఇమినాపి, మహారాజ, కారణేన జానాహి ‘నత్థి ఉదకే జీవో వా సత్తో వా, అగ్గిసన్తాపవేగస్స మహన్తతాయ ఉదకం చిచ్చిటాయతి చిటిచిటాయతి సద్దాయతి బహువిధ’న్తి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి ‘నత్థి ఉదకే జీవో వా సత్తో వా, అగ్గిసన్తాపవేగస్స మహన్తతాయ ఉదకం సద్దాయతీ’తి. యదా పన, మహారాజ, ఉదకం తణ్డులేహి సమ్మిస్సితం భాజనగతం హోతి పిహితం ఉద్ధనే అఠపితం, అపి ను తత్థ ఉదకం సద్దాయతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, అచలం హోతి సన్తసన్త’’న్తి. ‘‘తం యేవ పన, మహారాజ, ఉదకం భాజనగతం అగ్గిం ఉజ్జాలేత్వా ఉద్ధనే ఠపితం హోతి, అపి ను తత్థ ఉదకం అచలం హోతి సన్తసన్త’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే, చలతి ఖుబ్భతి లుళతి ఆవిలతి ఊమిజాతం హోతి, ఉద్ధమధో దిసావిదిసం గచ్ఛతి, ఉత్తరతి పతరతి ఫేణమాలీ హోతీతి. కిస్స పన తం, మహారాజ, పాకతికం ఉదకం న చలతి సన్తసన్తం హోతి, కిస్స పన అగ్గిగతం చలతి ఖుబ్భతి లుళతి ఆవిలతి ఊమిజాతం హోతి, ఉద్ధమధో దిసావిదిసం గచ్ఛతి, ఉత్తరతి పతరతి ఫేణమాలీ హోతీ’’తి? ‘‘పాకతికం, భన్తే, ఉదకం న చలతి, అగ్గికతం పన ఉదకం అగ్గిసన్తాపవేగస్స మహన్తతాయ చిచ్చిటాయతి చిటిచిటాయతి సద్దాయతి బహువిధ’’న్తి. ‘‘ఇమినాపి మహారాజ, కారణేన జానాహి ‘నత్థి ఉదకే జీవో వా సత్తో వా, అగ్గిసన్తాపవేగస్స మహన్తతాయ ఉదకం సద్దాయతీ’తి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరం కారణం సుణోహి, నత్థి ఉదకే జీవో వా సత్తో వా, అగ్గిసన్తాపవేగస్స మహన్తతాయ ఉదకం సద్దాయతి. హోతి తం, మహారాజ, ఉదకం ఘరే ఘరే ఉదకవారకగతం పిహిత’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘అపి ను తం, మహారాజ, ఉదకం చలతి ఖుబ్భతి లుళతి ఆవిలతి ఊమిజాతం హోతి, ఉద్ధమధో దిసావిదిసం గచ్ఛతి, ఉత్తరతి పతరతి ఫేణమాలీ హోతీ’’తి. ‘‘న హి, భన్తే, అచలం తం హోతి పాకతికం ఉదకవారకగతం ఉదక’’న్తి.

‘‘సుతపుబ్బం పన తయా, మహారాజ, ‘మహాసముద్దే ఉదకం చలతి ఖుబ్భతి లుళతి ఆవిలతి ఊమిజాతం హోతి, ఉద్ధమధో దిసావిదిసం గచ్ఛతి, ఉత్తరతి పతరతి ఫేణమాలీ హోతి, ఉస్సక్కిత్వా ఓస్సక్కిత్వా [ఓస్సక్కిత్వా’’తి పదం సీ. పీ. పోత్థకేసు నత్థి] వేలాయ పహరతి సద్దాయతి బహువిధ’’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సుతపుబ్బం ఏతం మయా దిట్ఠపుబ్బఞ్చ ‘మహాసముద్దే ఉదకం హత్థసతమ్పి ద్వేపి హత్థసతాని గగనే ఉస్సక్కతీ’’’తి. ‘‘కిస్స, మహారాజ, ఉదకవారకగతం ఉదకం న చలతి న సద్దాయతి, కిస్స పన మహాసముద్దే ఉదకం చలతి సద్దాయతీ’’తి? ‘‘వాతవేగస్స మహన్తతాయ, భన్తే, మహాసముద్దే ఉదకం చలతి సద్దాయతి, ఉదకవారకగతం ఉదకం అఘట్టితం కేహిచి న చలతి న సద్దాయతీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, వాతవేగస్స మహన్తతాయ మహాసముద్దే ఉదకం చలతి సద్దాయతి ఏవమేవ అగ్గిసన్తాపవేగస్స మహన్తతాయ ఉదకం సద్దాయతీ’’తి.

‘‘నను, మహారాజ, భేరిపోక్ఖరం సుక్ఖం సుక్ఖేన గోచమ్మేన ఓనన్ధన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’. ‘‘అపి ను, మహారాజ, భేరియా జీవో వా సత్తో వా అత్థీ’’తి. ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిస్స పన, మహారాజ, భేరీ సద్దాయతీ’’తి? ‘‘ఇత్థియా వా, భన్తే, పురిసస్స వా తజ్జేన వాయామేనా’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, ఇత్థియా వా పురిసస్స వా తజ్జేన వాయామేన భేరీ సద్దాయతి, ఏవమేవ అగ్గిసన్తాపవేగస్స మహన్తతాయ ఉదకం సద్దాయతి. ఇమినాపి, మహారాజ, కారణేన జానాహి ‘నత్థి ఉదకే జీవో వా సత్తో వా, అగ్గిసన్తాపవేగస్స మహన్తతాయ ఉదకం సద్దాయతీ’తి.

‘‘మయ్హమ్పి తావ, మహారాజ, తవ పుచ్ఛితబ్బం అత్థి, ఏవమేసో పఞ్హో సువినిచ్ఛితో హోతి, కిం ను ఖో, మహారాజ, సబ్బేహిపి భాజనేహి ఉదకం తప్పమానం సద్దాయతి, ఉదాహు ఏకచ్చేహి యేవ భాజనేహి తప్పమానం సద్దాయతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, సబ్బేహిపి భాజనేహి ఉదకం తప్పమానం సద్దాయతి, ఏకచ్చేహి యేవ భాజనేహి ఉదకం తప్పమానం సద్దాయతీ’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, జహితోసి సకసమయం, పచ్చాగతోసి మమ విసయం, నత్థి ఉదకే జీవో వా సత్తో వా. యది, మహారాజ, సబ్బేహిపి భాజనేహి ఉదకం తప్పమానం సద్దాయేయ్య, యుత్తమిదం ‘ఉదకం జీవతీ’తి వత్తుం. న హి, మహారాజ, ఉదకం ద్వయం హోతి, యం సద్దాయతి, తం జీవతి, యం న సద్దాయతి, తం న జీవతీతి. యది, మహారాజ, ఉదకం జీవేయ్య, మహన్తానం హత్థినాగానం ఉస్సన్నకాయానం పభిన్నానం సోణ్డాయ ఉస్సిఞ్చిత్వా ముఖే పక్ఖిపిత్వా కుచ్ఛిం పవేసయన్తానం, తమ్పి ఉదకం తేసం దన్తన్తరే చిప్పియమానం సద్దాయేయ్య. హత్థసతికాపి మహానావా గరుకా భారికా అనేకసతసహస్సభారపరిపూరా మహాసముద్దే విచరన్తి, తాహిపి చిప్పియమానం ఉదకం సద్దాయేయ్య. మహతిమహన్తాపి మచ్ఛా అనేకసతయోజనికకాయా తిమీ తిమిఙ్గలా తిమిరపిఙ్గలా అబ్భన్తరే నిముగ్గా మహాసముద్దే నివాసట్ఠానతాయ పటివసన్తా మహాఉదకధారా ఆచమన్తి ధమన్తి చ, తేసమ్పి తం దన్తన్తరేపి ఉదరన్తరేపి చిప్పియమానం ఉదకం సద్దాయేయ్య. యస్మా చ ఖో, మహారాజ, ఏవరూపేహి ఏవరూపేహి మహన్తేహి పటిపీళనేహి పటిపీళితం ఉదకం న సద్దాయతి తస్మాపి నత్థి ఉదకే జీవో వా సత్తో వాతి, ఏవమేతం, మహారాజ, ధారేహీ’’తి.

‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, దోసాగతో పఞ్హో అనుచ్ఛవికాయ విభత్తియా విభత్తో, యథా నామ, భన్తే నాగసేన, మహగ్ఘం మణిరతనం ఛేకం ఆచరియం కుసలం సిక్ఖితం మణికారం పాపుణిత్వా కిత్తిం లభేయ్య థోమనం పసంసం, ముత్తారతనం వా ముత్తికం దుస్సరతనం వా దుస్సికం, లోహితచన్దనం వా గన్ధికం పాపుణిత్వా కిత్తిం లభేయ్య థోమనం పసంసం. ఏవమేవ ఖో, భన్తే నాగసేన, దోసాగతో [దేసాగతో (సీ. పీ.)] పఞ్హో అనుచ్ఛవికాయ విభత్తియా విభత్తో, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ఉదకసత్తజీవపఞ్హో నవమో.

బుద్ధవగ్గో పఠమో.

ఇమస్మిం వగ్గే నవ పఞ్హా.