౭. కుసలాకుసలసమవిసమపఞ్హో

౭. ‘‘భన్తే నాగసేన ‘కుసలకారిస్సపి అకుసలకారిస్సపి విపాకో సమసమో, ఉదాహు కోచి విసేసో అత్థీ’తి? ‘‘అత్థి, మహారాజ, కుసలస్స చ అకుసలస్స చ విసేసో, కుసలం, మహారాజ, సుఖవిపాకం సగ్గసంవత్తనికం, అకుసలం దుక్ఖవిపాకం నిరయసంవత్తనిక’’న్తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘దేవదత్తో ఏకన్తకణ్హో, ఏకన్తకణ్హేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో, బోధిసత్తో ఏకన్తసుక్కో, ఏకన్తసుక్కేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో’తి. పున చ దేవదత్తో భవే భవే యసేన చ పక్ఖేన చ బోధిసత్తేన సమసమో హోతి, కదాచి అధికతరో వా. యదా దేవదత్తో నగరే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తస్స రఞ్ఞో పురోహితపుత్తో అహోసి, తదా బోధిసత్తో ఛవకచణ్డాలో అహోసి విజ్జాధరో, విజ్జం పరిజప్పిత్వా అకాలే అమ్బఫలాని నిబ్బత్తేసి, ఏత్థ తావ బోధిసత్తో దేవదత్తతో జాతియా నిహీనో యసేన చ నిహీనో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో రాజా అహోసి మహా మహీపతి సబ్బకామసమఙ్గీ, తదా బోధిసత్తో తస్సూపభోగో అహోసి హత్థినాగో సబ్బలక్ఖణసమ్పన్నో, తస్స చారుగతివిలాసం అసహమానో రాజా వధమిచ్ఛన్తో హత్థాచరియం ఏవమవోచ ‘అసిక్ఖితో తే, ఆచరియ, హత్థినాగో, తస్స ఆకాసగమనం నామ కారణం కరోహీ’తి, తత్థపి తావ బోధిసత్తో దేవదత్తతో జాతియా నిహీనో లామకో తిరచ్ఛానగతో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మనుస్సో అహోసి పవనే నట్ఠాయికో, తదా బోధిసత్తో మహాపథవీ నామ మక్కటో అహోసి, ఏత్థపి తావ దిస్సతి విసేసో మనుస్సస్స చ తిరచ్ఛానగతస్స చ, తత్థపి తావ బోధిసత్తో దేవదత్తతో జాతియా నిహీనో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మనుస్సో అహోసి సోణుత్తరో నామ నేసాదో బలవా బలవతరో నాగబలో, తదా బోధిసత్తో ఛద్దన్తో నామ నాగరాజా అహోసి. తదా సో లుద్దకో తం హత్థినాగం ఘాతేసి, తత్థపి తావ దేవదత్తోవ అధికతరో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మనుస్సో అహోసి వనచరకో అనికేతవాసీ, తదా బోధిసత్తో సకుణో అహోసి తిత్తిరో మన్తజ్ఝాయీ, తదాపి సో వనచరకో తం సకుణం ఘాతేసి, తత్థపి తావ దేవదత్తోవ జాతియా అధికతరో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో కలాబు నామ కాసిరాజా [కాసికరాజా (క.)] అహోసి, తదా బోధిసత్తో తాపసో అహోసి ఖన్తివాదీ. తదా సో రాజా తస్స తాపసస్స కుద్ధో హత్థపాదే వంసకళీరే వియ ఛేదాపేసి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ అధికతరో జాతియా చ యసేన చ.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మనుస్సో అహోసి వనచరో, తదా బోధిసత్తో నన్దియో నామ వానరిన్దో అహోసి, తదాపి సో వనచరో తం వానరిన్దం ఘాతేసి సద్ధిం మాతరా కనిట్ఠభాతికేన చ, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ అధికతరో జాతియా.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మనుస్సో అహోసి అచేలకో కారమ్భియో నామ, తదా బోధిసత్తో పణ్డరకో నామ నాగరాజా అహోసి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ అధికతరో జాతియా.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మనుస్సో అహోసి పవనే జటిలకో, తదా బోధిసత్తో తచ్ఛకో నామ మహాసూకరో అహోసి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ జాతియా అధికతరో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో చేతీసు సూరపరిచరో నామ రాజా అహోసి ఉపరి పురిసమత్తే గగనే వేహాసఙ్గమో, తదా బోధిసత్తో కపిలో నామ బ్రాహ్మణో అహోసి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ అధికతరో జాతియా చ యసేన చ.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మనుస్సో అహోసి సామో నామ, తదా బోధిసత్తో రురు నామ మిగరాజా అహోసి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ జాతియా అధికతరో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మనుస్సో అహోసి లుద్దకో పవనచరో, తదా బోధిసత్తో హత్థినాగో అహోసి, సో లుద్దకో తస్స హత్థినాగస్స సత్తక్ఖత్తుం దన్తే ఛిన్దిత్వా హరి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ యోనియా అధికతరో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో సిఙ్గాలో అహోసి ఖత్తియధమ్మో, సో యావతా జమ్బుదీపే పదేసరాజానో తే సబ్బే అనుయుత్తే అకాసి, తదా బోధిసత్తో విధురో నామ పణ్డితో అహోసి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ యసేన అధికతరో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో హత్థినాగో హుత్వా లటుకికాయ సకుణికాయ పుత్తకే ఘాతేసి, తదా బోధిసత్తోపి హత్థినాగో అహోసి యూథపతి, తత్థ తావ ఉభోపి తే సమసమా అహేసుం.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో యక్ఖో అహోసి అధమ్మో నామ, తదా బోధిసత్తోపి యక్ఖో అహోసి ధమ్మో నామ, తత్థపి తావ ఉభోపి సమసమా అహేసుం.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో నావికో అహోసి పఞ్చన్నం కులసతానం ఇస్సరో, తదా బోధిసత్తోపి నావికో అహోసి పఞ్చన్నం కులసతానం ఇస్సరో, తత్థపి తావ ఉభోపి సమసమా అహేసుం.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో సత్థవాహో అహోసి పఞ్చన్నం సకటసతానం ఇస్సరో, తదా బోధిసత్తోపి సత్థవాహో అహోసి పఞ్చన్నం సకటసతానం ఇస్సరో, తత్థపి తావ ఉభోపి సమసమా అహేసుం.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో సాఖో నామ మిగరాజా అహోసి, తదా బోధిసత్తోపి నిగ్రోధో నామ మిగరాజా అహోసి, తత్థపి తావ ఉభోపి సమసమా అహేసుం.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో సాఖో నామ సేనాపతి అహోసి, తదా బోధిసత్తోపి నిగ్రోధో నామ రాజా అహోసి, తత్థపి తావ ఉభోపి సమసమా అహేసుం.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో ఖణ్డహాలో నామ బ్రాహ్మణో అహోసి, తదా బోధిసత్తో చన్దో నామ రాజకుమారో అహోసి, తదా సో ఖణ్డహాలో యేవ అధికతరో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో బ్రహ్మదత్తో నామ రాజా అహోసి, తదా బోధిసత్తో తస్స పుత్తో మహాపదుమో నామ కుమారో అహోసి, తదా సో రాజా సకపుత్తం చోరపపాతే ఖిపాపేసి, యతో కుతోచి పితావ పుత్తానం అధికతరో హోతి విసిట్ఠోతి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ అధికతరో.

‘‘పున చపరం యదా దేవదత్తో మహాపతాపో నామ రాజా అహోసి, తదా బోధిసత్తో తస్స పుత్తో ధమ్మపాలో నామ కుమారో అహోసి, తదా సో రాజా సకపుత్తస్స హత్థపాదే సీసఞ్చ ఛేదాపేసి, తత్థపి తావ దేవదత్తో యేవ ఉత్తరో అధికతరో.

అజ్జేతరహి ఉభోపి సక్యకులే జాయింసు. బోధిసత్తో బుద్ధో అహోసి సబ్బఞ్ఞూ లోకనాయకో, దేవదత్తో తస్స దేవాతిదేవస్స సాసనే పబ్బజిత్వా ఇద్ధిం నిబ్బత్తేత్వా బుద్ధాలయం అకాసి. కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, యం మయా భణితం, తం సబ్బం తథం ఉదాహు వితథ’’న్తి?

‘‘యం త్వం, మహారాజ, బహువిధం కారణం ఓసారేసి, సబ్బం తం తథేవ, నో అఞ్ఞథా’’తి. ‘‘యది, భన్తే నాగసేన, కణ్హోపి సుక్కోపి సమసమగతికా హోన్తి, తేన హి కుసలమ్పి అకుసలమ్పి సమసమవిపాకం హోతీ’’తి? ‘‘న హి, మహారాజ, కుసలమ్పి అకుసలమ్పి సమసమవిపాకం హోతి, న హి, మహారాజ, దేవదత్తో సబ్బజనేహి పటివిరుద్ధో, బోధిసత్తేనేవ పటివిరుద్ధో. యో తస్స బోధిసత్తేన పటివిరుద్ధో, సో తస్మిం తస్మిం యేవ భవే పచ్చతి ఫలం దేతి. దేవదత్తోపి, మహారాజ, ఇస్సరియే ఠితో జనపదేసు ఆరక్ఖం దేతి, సేతుం సభం పుఞ్ఞసాలం కారేతి, సమణబ్రాహ్మణానం కపణద్ధికవణిబ్బకానం నాథానాథానం యథాపణిహితం దానం దేతి. తస్స సో విపాకేన భవే భవే సమ్పత్తియో పటిలభతి. కస్సేతం, మహారాజ, సక్కా వత్తుం వినా దానేన దమేన సంయమేన ఉపోసథకమ్మేన సమ్పత్తిం అనుభవిస్సతీతి?

‘‘యం పన త్వం, మహారాజ, ఏవం వదేసి ‘దేవదత్తో చ బోధిసత్తో చ ఏకతో అనుపరివత్తన్తీ’తి, సో న జాతిసతస్స అచ్చయేన సమాగమో అహోసి, న జాతిసహస్సస్స అచ్చయేన, న జాతిసతసహస్సస్స అచ్చయేన, కదాచి కరహచి బహూనం అహోరత్తానం అచ్చయేన సమాగమో అహోసి. యం పనేతం, మహారాజ, భగవతా కాణకచ్ఛపోపమం ఉపదస్సితం మనుస్సత్తప్పటిలాభాయ, తథూపమం, మహారాజ, ఇమేసం సమాగమం ధారేహి.

‘‘న, మహారాజ, బోధిసత్తస్స దేవదత్తేనేవ సద్ధిం సమాగమో అహోసి, థేరోపి, మహారాజ, సారిపుత్తో అనేకేసు జాతిసతసహస్సేసు బోధిసత్తస్స పితా అహోసి, మహాపితా అహోసి, చూళపితా అహోసి, భాతా అహోసి, పుత్తో అహోసి, భాగినేయ్యో అహోసి, మిత్తో అహోసి.

‘‘బోధిసత్తోపి, మహారాజ, అనేకేసు జాతిసతసహస్సేసు థేరస్స సారిపుత్తస్స పితా అహోసి, మహాపితా అహోసి, చూళపితా అహోసి, భాతా అహోసి, పుత్తో అహోసి, భాగినేయ్యో అహోసి, మిత్తో అహోసి, సబ్బేపి, మహారాజ, సత్తనికాయపరియాపన్నా సంసారసోతమనుగతా సంసారసోతేన వుయ్హన్తా అప్పియేహిపి పియేహిపి సమాగచ్ఛన్తి. యథా, మహారాజ, ఉదకం సోతేన వుయ్హమానం సుచిఅసుచికల్యాణపాపకేన సమాగచ్ఛతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సబ్బేపి సత్తనికాయపరియాపన్నా సంసారసోతమనుగతా సంసారసోతేన వుయ్హన్తా అప్పియేహిపి పియేహిపి సమాగచ్ఛన్తి. దేవదత్తో, మహారాజ, యక్ఖో సమానో అత్తనా అధమ్మో పరే అధమ్మే నియోజేత్వా సత్తపఞ్ఞాసవస్సకోటియో సట్ఠి చ వస్ససతసహస్సాని మహానిరయే పచ్చి, బోధిసత్తోపి, మహారాజ, యక్ఖో సమానో అత్తనా ధమ్మో పరే ధమ్మే నియోజేత్వా సత్తపఞ్ఞాసవస్సకోటియో సట్ఠి చ వస్ససతసహస్సాని సగ్గే మోది సబ్బకామసమఙ్గీ, అపి చ, మహారాజ, దేవదత్తో ఇమస్మిం భవే బుద్ధం అనాసాదనీయమాసాదయిత్వా సమగ్గఞ్చ సఙ్ఘం భిన్దిత్వా పథవిం పావిసి, తథాగతో బుజ్ఝిత్వా సబ్బధమ్మే పరినిబ్బుతో ఉపధిసఙ్ఖయే’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

కుసలాకుసలసమవిసమపఞ్హో సత్తమో.