౮. అకుసలచ్ఛేదనపఞ్హో

౮. ‘‘భన్తే నాగసేన, తథాగతో సబ్బం అకుసలం ఝాపేత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, ఉదాహు సావసేసే అకుసలే సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో’’తి? ‘‘సబ్బం, మహారాజ, అకుసలం ఝాపేత్వా భగవా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, నత్థి భగవతో సేసేకం అకుసల’’న్తి.

‘‘కిం పన, భన్తే, దుక్ఖా వేదనా తథాగతస్స కాయే ఉప్పన్నపుబ్బా’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, రాజగహే భగవతో పాదో సకలికాయ [సక్ఖలికాయ (స్యా. క.)] ఖతో, లోహితపక్ఖన్దికాబాధో ఉప్పన్నో, కాయే అభిసన్నే జీవకేన విరేకో కారితో, వాతాబాధే ఉప్పన్నే ఉపట్ఠాకేన థేరేన ఉణ్హోదకం పరియిట్ఠ’’న్తి.

‘‘యది, భన్తే నాగసేన, తథాగతో సబ్బం అకుసలం ఝాపేత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, తేన హి భగవతో పాదో సకలికాయ ఖతో, లోహితపక్ఖన్దికా చ ఆబాధో ఉప్పన్నోతి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది తథాగతస్స పాదో సకలికాయ ఖతో, లోహితపక్ఖన్దికా చ ఆబాధో ఉప్పన్నో, తేన హి తథాగతో సబ్బం అకుసలం ఝాపేత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తోతి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. నత్థి, భన్తే, వినా కమ్మేన వేదయితం, సబ్బం తం వేదయితం కమ్మమూలకం, తం కమ్మేనేవ వేదయతి, అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి [నిబ్బాయితబ్బోతి (క.)].

‘‘న హి, మహారాజ, సబ్బం తం వేదయితం కమ్మమూలకం. అట్ఠహి, మహారాజ, కారణేహి వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి, యేహి కారణేహి పుథూ సత్తా వేదనా వేదియన్తి. కతమేహి అట్ఠహి? వాతసముట్ఠానానిపి ఖో, మహారాజ, ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి, పిత్తసముట్ఠానానిపి ఖో, మహారాజ…పే… సేమ్హసముట్ఠానానిపి ఖో, మహారాజ…పే… సన్నిపాతికానిపి ఖో, మహారాజ…పే… ఉతుపరిణామజానిపి ఖో, మహారాజ…పే… విసమపరిహారజానిపి ఖో, మహారాజ…పే… ఓపక్కమికానిపి ఖో, మహారాజ…పే… కమ్మవిపాకజానిపి ఖో, మహారాజ, ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి. ఇమేహి ఖో, మహారాజ, అట్ఠహి కారణేహి పుథూ సత్తా వేదనా వేదయన్తి. తత్థ యే తే పుగ్గలా ‘సత్తే కమ్మం విబాధతీ’తి వదేయ్యుం, తే ఇమే పుగ్గలా సత్తకారణం పటిబాహన్తి. తేసం తం వచనం మిచ్ఛా’’తి. ‘‘భన్తే నాగసేన, యఞ్చ వాతికం యఞ్చ పిత్తికం యఞ్చ సేమ్హికం యఞ్చ సన్నిపాతికం యఞ్చ ఉతుపరిణామజం యఞ్చ విసమపరిహారజం యఞ్చ ఓపక్కమికం, సబ్బేతే కమ్మసముట్ఠానా యేవ, కమ్మేనేవ తే సబ్బే సమ్భవన్తీ’’తి.

‘‘యది, మహారాజ, తేపి సబ్బే కమ్మసముట్ఠానావ ఆబాధా భవేయ్యుం, న తేసం కోట్ఠాసతో లక్ఖణాని భవేయ్యుం. వాతో ఖో, మహారాజ, కుప్పమానో దసవిధేన కుప్పతి సీతేన ఉణ్హేన జిఘచ్ఛాయ విపాసాయ అతిభుత్తేన ఠానేన పధానేన ఆధావనేన ఉపక్కమేన కమ్మవిపాకేన. తత్ర యే తే నవ విధా, న తే అతీతే, న అనాగతే, వత్తమానకే భవే ఉప్పజ్జన్తి, తస్మా న వత్తబ్బా ‘కమ్మసమ్భవా సబ్బా వేదనా’తి. పిత్తం, మహారాజ, కుప్పమానం తివిధేన కుప్పతి సీతేన ఉణ్హేన విసమభోజనేన. సేమ్హం, మహారాజ, కుప్పమానం తివిధేన కుప్పతి సీతేన ఉణ్హేన అన్నపానేన. యో చ, మహారాజ, వాతో యఞ్చ పిత్తం యఞ్చ సేమ్హం, తేహి తేహి కోపేహి కుప్పిత్వా మిస్సీ హుత్వా సకం సకం వేదనం ఆకడ్ఢతి. ఉతుపరిణామజా, మహారాజ, వేదనా ఉతుపరియామేన ఉప్పజ్జతి. విసమపరిహారజా వేదనా విసమపరిహారేన ఉప్పజ్జతి. ఓపక్కమికా, మహారాజ, వేదనా అత్థి కిరియా, అత్థి కమ్మవిపాకా, కమ్మవిపాకజా వేదనా పుబ్బే కతేన కమ్మేన ఉప్పజ్జతి. ఇతి ఖో, మహారాజ, అప్పం కమ్మవిపాకజం, బహుతరం అవసేసం. తత్థ బాలా ‘సబ్బం కమ్మవిపాకజం యేవా’తి అతిధావన్తి. తం కమ్మం న సక్కా వినా బుద్ధఞాణేన వవత్థానం కాతుం.

‘‘యం పన, మహారాజ, భగవతో పాదో సకలికాయ ఖతో, తం వేదయితం నేవ వాతసముట్ఠానం, న పిత్తసముట్ఠానం, న సేమ్హసముట్ఠానం, న సన్నిపాతికం, న ఉతుపరిణామజం, న విసమపరిహారజం, న కమ్మవిపాకజం, ఓపక్కమికం యేవ. దేవదత్తో హి, మహారాజ, బహూని జాతిసతసహస్సాని తథాగతే ఆఘాతం బన్ధి, సో తేన ఆఘాతేన మహతిం గరుం సిలం గహేత్వా ‘మత్థకే పాతేస్సామీ’తి ముఞ్చి, అథఞ్ఞే ద్వే సేలా ఆగన్త్వా తం సిలం తథాగతం అసమ్పత్తం యేవ సమ్పటిచ్ఛింసు, తాసం పహారేన పపటికా భిజ్జిత్వా భగవతో పాదే పతిత్వా రుహిరం [నిపతిత్వా రుధిరం (స్యా.)] ఉప్పాదేసి, కమ్మవిపాకతో వా, మహారాజ, భగవతో ఏసా వేదనా నిబ్బత్తా కిరియతో వా, తతుద్ధం నత్థఞ్ఞా వేదనా.

‘‘యథా, మహారాజ, ఖేత్తదుట్ఠతాయ వా బీజం న సమ్భవతి బీజదుట్ఠతాయ వా. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కమ్మవిపాకతో వా భగవతో ఏసా వేదనా నిబ్బత్తా కిరియతో వా, తతుద్ధం నత్థఞ్ఞా వేదనా.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, కోట్ఠదుట్ఠతాయ వా భోజనం విసమం పరిణమతి ఆహారదుట్ఠతాయ వా, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కమ్మవిపాకతో వా భగవతో ఏసా వేదనా నిబ్బత్తా కిరియతో వా, తతుద్ధం నత్థఞ్ఞా వేదనా. అపి చ, మహారాజ, నత్థి భగవతో కమ్మవిపాకజా వేదనా, నత్థి విసమపరిహారజా వేదనా, అవసేసేహి సముట్ఠానేహి భగవతో వేదనా ఉప్పజ్జతి, తాయ చ పన వేదనాయ న సక్కా భగవన్తం జీవితా వోరోపేతుం.

‘‘నిపతన్తి, మహారాజ, ఇమస్మిం చాతుమహాభూతికే [చాతుమ్మహాభూతికే (సీ.)] కాయే ఇట్ఠానిట్ఠా సుభాసుభవేదనా. ఇధ, మహారాజ, ఆకాసే ఖిత్తో లేడ్డు మహాపథవియా నిపతతి, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, లేడ్డు పుబ్బే కతేన మహాపథవియా నిపతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, నత్థి సో, భన్తే, హేతు మహాపథవియా, యేన హేతునా మహాపథవీ కుసలాకుసలవిపాకం పటిసంవేదేయ్య, పచ్చుప్పన్నేన, భన్తే, అకమ్మకేన హేతునా సో లేడ్డు మహాపథవియం నిపతతి. యథా, మహారాజ, మహాపథవీ, ఏవం తథాగతో దట్ఠబ్బో. యథా లేడ్డు పుబ్బే అకతేన మహాపథవియం నిపతతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతస్స పుబ్బే అకతేన సా సకలికాపాదే నిపతితా.

‘‘ఇధ పన, మహారాజ, మనుస్సా మహాపథవిం భిన్దన్తి చ ఖణన్తి చ, అపి ను ఖో, మహారాజ, తే మనుస్సా పుబ్బే కతేన మహాపథవిం భిన్దన్తి చ ఖణన్తి చా’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యా సా సకలికా భగవతో పాదే నిపతితా, న సా సకలికా పుబ్బే కతేన భగవతో పాదే నిపతితా. యోపి, మహారాజ, భగవతో లోహితపక్ఖన్దికాబాధో ఉప్పన్నో, సోపి ఆబాధో న పుబ్బే కతేన ఉప్పన్నో, సన్నిపాతికేనేవ ఉప్పన్నో, యే కేచి, మహారాజ, భగవతో కాయికా ఆబాధా ఉప్పన్నా, న తే కమ్మాభినిబ్బత్తా, ఛన్నం ఏతేసం సముట్ఠానానం అఞ్ఞతరతో నిబ్బత్తా.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సంయుత్తనికాయవరలఞ్ఛకే మోళియసీవకే [మోలియసివకే (స్యా. క.) సం. ని. ౪.౨౬౯ పస్సితబ్బం] వేయ్యాకరణే –

‘‘‘పిత్తసముట్ఠానానిపి ఖో, సీవక, ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి. సామమ్పి ఖో ఏతం, సీవక, వేదితబ్బం, యథా పిత్తసముట్ఠానానిపి ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి. లోకస్సపి ఖో ఏతం, సీవక, సచ్చసమ్మతం, యథా పిత్తసముట్ఠానానిపి ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి. తత్ర, సీవక, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో ‘‘యం కిఞ్చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, సబ్బం తం పుబ్బే కతహేతూ’’తి. యఞ్చ సామం ఞాతం, తఞ్చ అతిధావన్తి, యఞ్చ లోకే సచ్చసమ్మతం, తఞ్చ అతిధావన్తి. తస్మా తేసం సమణబ్రాహ్మణానం మిచ్ఛాతి వదామి.

‘‘‘సేమ్హసముట్ఠానానిపి ఖో, సీవక, ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి. వాతసముట్ఠానానిపి ఖో, సీవక…పే… సన్నిపాతికానిపి ఖో, సీవక…పే… ఉతుపరిణామజానిపి ఖో, సీవక…పే… విసమపరిహారజానిపి ఖో, సీవక…పే… ఓపక్కమికానిపి ఖో, సీవక…పే… కమ్మవిపాకజానిపి ఖో, సీవక, ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి. సామమ్పి ఖో ఏతం, సీవక, వేదితబ్బం, యథా కమ్మవిపాకజానిపి ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి. లోకస్సపి ఖో ఏతం, సీవక, సచ్చసమ్మతం, యథా కమ్మవిపాకజానిపి ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి. తత్ర, సీవక, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో ‘‘యం కిఞ్చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, సబ్బం తం పుబ్బే కతహేతూ’’తి. యఞ్చ సామం ఞాతం, తఞ్చ అతిధావన్తి, యఞ్చ లోకే సచ్చసమ్మతం, తఞ్చ అతిధావన్తి. తస్మా తేసం సమణబ్రాహ్మణానం మిచ్ఛాతి వదామీ’’’తి.

‘‘ఇతిపి, మహారాజ, న సబ్బా వేదనా కమ్మవిపాకజా, సబ్బం, మహారాజ, అకుసలం ఝాపేత్వా భగవా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తోతి ఏవమేతం ధారేహీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

అకుసలచ్ఛేదనపఞ్హో అట్ఠమో.