౧. ఇద్ధిబలవగ్గో

౧. కతాధికారసఫలపఞ్హో

౧. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా కతావకాసో నిపచ్చ గరునో పాదే సిరసి అఞ్జలిం కత్వా ఏతదవోచ ‘‘భన్తే నాగసేన, ఇమే తిత్థియా ఏవం భణన్తి [వఞ్చో భవతి అఫలో (సీ. పీ. క.)] ‘యది బుద్ధో పూజం సాదియతి, న పరినిబ్బుతో బుద్ధో సంయుత్తో లోకేన అన్తోభవికో లోకస్మిం లోకసాధారణో, తస్మా తస్స కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలో. యది పరినిబ్బుతో విసంయుత్తో లోకేన నిస్సటో సబ్బభవేహి, తస్స పూజా నుప్పజ్జతి, పరినిబ్బుతో న కిఞ్చి సాదియతి, అసాదియన్తస్స కతో అధికారో వఞ్ఝో భవతి అఫలో’తి ఉభతో కోటికో ఏసో పఞ్హో, నేసో విసయో అప్పత్తమానసానం, మహన్తానం యేవేసో విసయో, భిన్దేతం దిట్ఠిజాలం ఏకంసే ఠపయ, తవేసో పఞ్హో అనుప్పత్తో, అనాగతానం జినపుత్తానం చక్ఖుం దేహి పరవాదనిగ్గహాయా’’తి.

థేరో ఆహ ‘‘పరినిబ్బుతో, మహారాజ, భగవా, న చ భగవా పూజం సాదియతి, బోధిమూలే యేవ తథాగతస్స సాదియనా పహీనా, కిం పన అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతస్స. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘‘పూజియన్తా [పూజితా (స్యా.)] అసమసమా, సదేవమానుసేహి తే;

న సాదియన్తి సక్కారం, బుద్ధానం ఏస ధమ్మతా’’’తి.

రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, పుత్తో వా పితునో వణ్ణం భాసతి, పితా వా పుత్తస్స వణ్ణం భాసతి, న చేతం కారణం పరవాదానం నిగ్గహాయ, పసాదప్పకాసనం నామేతం, ఇఙ్ఘ మే త్వం తత్థ కారణం సమ్మా బ్రూహి సకవాదస్స పతిట్ఠాపనాయ దిట్ఠిజాలవినివేఠనాయా’’తి.

థేరో ఆహ ‘‘పరినిబ్బుతో, మహారాజ, భగవా, న చ భగవా పూజం సాదియతి, అసాదియన్తస్సేవ తథాగతస్స దేవమనుస్సా ధాతురతనం వత్థుం కరిత్వా తథాగతస్స ఞాణరతనారమ్మణేన సమ్మాపటిపత్తిం సేవన్తా తిస్సో సమ్పత్తియో పటిలభన్తి.

‘‘యథా, మహారాజ, మహతిమహాఅగ్గిక్ఖన్ధో పజ్జలిత్వా నిబ్బాయేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో సాదియతి తిణకట్ఠుపాదాన’’న్తి? ‘‘జలమానోపి సో, భన్తే, మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో తిణకట్ఠుపాదానం న సాదియతి, కిం పన నిబ్బుతో ఉపసన్తో అచేతనో సాదియతి? ‘‘తస్మిం పన, మహారాజ, అగ్గిక్ఖన్ధే ఉపరతే ఉపసన్తే లోకే అగ్గి సుఞ్ఞో హోతీ’’తి. ‘‘న హి, భన్తే, కట్ఠం అగ్గిస్స వత్థు హోతి ఉపాదానం, యే కేచి మనుస్సా అగ్గికామా, తే అత్తనో థామబలవీరియేన పచ్చత్తపురిసకారేన కట్ఠం మన్థయిత్వా [మద్దిత్వా (క.)] అగ్గిం నిబ్బత్తేత్వా తేన అగ్గినా అగ్గికరణీయాని కమ్మాని కరోన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, తిత్థియానం వచనం మిచ్ఛా భవతి ‘అసాదియన్తస్స కతో అధికారో వఞ్ఝో భవతి అఫలో’తి.

‘‘యథా, మహారాజ, మహతిమహాఅగ్గిక్ఖన్ధో పజ్జలి, ఏవమేవ భగవా దససహస్సియా [దససహస్సిమ్హి (సీ. పీ. క.)] లోకధాతుయా బుద్ధసిరియా పజ్జలి. యథా, మహారాజ, మహతిమహాఅగ్గిక్ఖన్ధో పజ్జలిత్వా నిబ్బుతో, ఏవమేవ భగవా దససహస్సియా లోకధాతుయా బుద్ధసిరియా పజ్జలిత్వా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతో. యథా, మహారాజ, నిబ్బుతో అగ్గిక్ఖన్ధో తిణకట్ఠుపాదానం న సాదియతి, ఏవమేవ ఖో లోకహితస్స సాదియనా పహీనా ఉపసన్తా. యథా, మహారాజ, మనుస్సా నిబ్బుతే అగ్గిక్ఖన్ధే అనుపాదానే అత్తనో థామబలవీరియేన పచ్చత్తపురిసకారేన కట్ఠం మన్థయిత్వా అగ్గిం నిబ్బత్తేత్వా తేన అగ్గినా అగ్గికరణీయాని కమ్మాని కరోన్తి, ఏవమేవ ఖో దేవమనుస్సా తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ ధాతురతనం వత్థుం కరిత్వా తథాగతస్స ఞాణరతనారమ్మణేన సమ్మాపటిపత్తిం సేవన్తా తిస్సో సమ్పత్తియో పటిలభన్తి, ఇమినాపి, మహారాజ, కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలో.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి యేన కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలో. యథా, మహారాజ, మహతిమహావాతో వాయిత్వా ఉపరమేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, ఉపరతో వాతో సాదియతి పున నిబ్బత్తాపన’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే, ఉపరతస్స వాతస్స ఆభోగో వా మనసికారో వా పున నిబ్బత్తాపనాయ’’. ‘‘కిం కారణం’’? ‘‘అచేతనా సా వాయోధాతూ’’తి. ‘‘అపి ను తస్స, మహారాజ, ఉపరతస్స వాతస్స వాతోతి సమఞ్ఞా అపగచ్ఛతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, తాలవణ్టవిధూపనాని వాతస్స ఉప్పత్తియా పచ్చయా, యే కేచి మనుస్సా ఉణ్హాభితత్తా పరిళాహపరిపీళితా, తే తాలవణ్టేన వా విధూపనేన వా అత్తనో థామబలవీరియేన పచ్చత్తపురిసకారేన తం నిబ్బత్తేత్వా తేన వాతేన ఉణ్హం నిబ్బాపేన్తి పరిళాహం వూపసమేన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, తిత్థియానం వచనం మిచ్ఛా భవతి ‘అసాదియన్తస్స కతో అధికారో వఞ్ఝో భవతి అఫలో’తి.

‘‘యథా, మహారాజ, మహతిమహావాతో వాయి, ఏవమేవ భగవా దససహస్సియా లోకధాతుయా సీతలమధురసన్తసుఖుమమేత్తావాతేన ఉపవాయి. యథా, మహారాజ, మహతిమహావాతో వాయిత్వా ఉపరతో, ఏవమేవ భగవా సీతలమధురసన్తసుఖుమమేత్తావాతేన ఉపవాయిత్వా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతో. యథా, మహారాజ, ఉపరతో వాతో పున నిబ్బత్తాపనం న సాదియతి, ఏవమేవ లోకహితస్స సాదియనా పహీనా ఉపసన్తా. యథా, మహారాజ, తే మనుస్సా ఉణ్హాభితత్తా పరిళాహపరిపీళితా, ఏవమేవ దేవమనుస్సా తివిధగ్గిసన్తాపపరిళాహపరిపీళితా. యథా తాలవణ్టవిధూపనాని వాతస్స నిబ్బత్తియా పచ్చయా హోన్తి, ఏవమేవ తథాగతస్స ధాతు చ ఞాణరతనఞ్చ పచ్చయో హోతి తిస్సన్నం సమ్పత్తీనం పటిలాభాయ. యథా మనుస్సా ఉణ్హాభితత్తా పరిళాహపరిపీళితా తాలవణ్టేన వా విధూపనేన వా వాతం నిబ్బత్తేత్వా ఉణ్హం నిబ్బాపేన్తి పరిళాహం వూపసమేన్తి, ఏవమేవ దేవమనుస్సా తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ ధాతుఞ్చ ఞాణరతనఞ్చ పూజేత్వా కుసలం నిబ్బత్తేత్వా తేన కుసలేన తివిధగ్గిసన్తాపపరిళాహం నిబ్బాపేన్తి వూపసమేన్తి. ఇమినాపి, మహారాజ, కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలోతి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి పరవాదానం నిగ్గహాయ. యథా, మహారాజ, పురిసో భేరిం ఆకోటేత్వా సద్దం నిబ్బత్తేయ్య, యో సో భేరిసద్దో పురిసేన నిబ్బత్తితో, సో సద్దో అన్తరధాయేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, సద్దో సాదియతి పున నిబ్బత్తాపన’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే, అన్తరహితో సో సద్దో, నత్థి తస్స పున ఉప్పాదాయ ఆభోగో వా మనసికారో వా, సకిం నిబ్బత్తే భేరిసద్దే అన్తరహితే సో భేరిసద్దో సముచ్ఛిన్నో హోతి. భేరీ పన, భన్తే, పచ్చయో హోతి సద్దస్స నిబ్బత్తియా, అథ పురిసో పచ్చయే సతి అత్తజేన వాయామేన భేరిం అకోటేత్వా సద్దం నిబ్బత్తేతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భగవా సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సనపరిభావితం ధాతురతనఞ్చ ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ అనుసిట్ఠఞ్చ [అనుసత్థిఞ్చ (సీ. పీ.)] సత్థారం ఠపయిత్వా సయం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతో, న చ పరినిబ్బుతే భగవతి సమ్పత్తిలాభో ఉపచ్ఛిన్నో హోతి, భవదుక్ఖపటిపీళితా సత్తా ధాతురతనఞ్చ ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ అనుసిట్ఠఞ్చ పచ్చయం కరిత్వా సమ్పత్తికామా సమ్పత్తియో పటిలభన్తి, ఇమినాపి, మహారాజ, కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలోతి.

‘‘దిట్ఠఞ్చేతం, మహారాజ, భగవతా అనాగతమద్ధానం. కథితఞ్చ భణితఞ్చ ఆచిక్ఖితఞ్చ ‘సియా ఖో పనానన్ద, తుమ్హాకం ఏవమస్స అతీతసత్థుకం పావచనం నత్థి నో సత్థాతి, న ఖో పనేతం, ఆనన్ద, ఏవం దట్ఠబ్బం, యో వో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో, సో వో మమచ్చయేన సత్థా’తి. పరినిబ్బుతస్స తథాగతస్స అసాదియన్తస్స కతో అధికారో వఞ్ఝో భవతి అఫలోతి, తం తేసం తిత్థియానం వచనం మిచ్ఛా అభూతం వితథం అలికం విరుద్ధం విపరీతం దుక్ఖదాయకం దుక్ఖవిపాకం అపాయగమనీయన్తి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి యేన కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలో. సాదియతి ను ఖో, మహారాజ, అయం మహాపథవీ ‘సబ్బబీజాని మయి సంవిరుహన్తూ’’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిస్స పన తాని, మహారాజ, బీజాని అసాదియన్తియా మహాపథవియా సంవిరుహిత్వా దళ్హమూలజటాపతిట్ఠితా ఖన్ధసారసాఖాపరివిత్థిణ్ణా పుప్ఫఫలధరా హోన్తీ’’తి? ‘‘అసాదియన్తీపి, భన్తే, మహాపథవీ తేసం బీజానం వత్థుం హోతి పచ్చయం దేతి విరుహనాయ, తాని బీజాని తం వత్థుం నిస్సాయ తేన పచ్చయేన సంవిరుహిత్వా దళ్హమూలజటాపతిట్ఠితా ఖన్ధసారసాఖాపరివిత్థిణ్ణా పుప్ఫఫలధరా హోన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, తిత్థియా సకే వాదే నట్ఠా హోన్తి హతా విరుద్ధా, సచే తే భణన్తి ‘అసాదియన్తస్స కతో అధికారో వఞ్ఝో భవతి అఫలో’ తి.

‘‘యథా, మహారాజ, మహాపథవీ, ఏవం తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో. యథా, మహారాజ, మహాపథవీ న కిఞ్చి సాదియతి, ఏవం తథాగతో న కిఞ్చి సాదియతి. యథా, మహారాజ, తాని బీజాని పథవిం నిస్సాయ సంవిరుహిత్వా దళ్హమూలజటాపతిట్ఠితా ఖన్ధసారసాఖాపరివిత్థిణ్ణా పుప్ఫఫలధరా హోన్తి, ఏవం దేవమనుస్సా తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ ధాతుఞ్చ ఞాణరతనఞ్చ నిస్సాయ దళ్హకుసలమూలపతిట్ఠితా సమాధిక్ఖన్ధధమ్మసారసీలసాఖాపరివిత్థిణ్ణా విముత్తిపుప్ఫసామఞ్ఞఫలధరా హోన్తి, ఇమినాపి, మహారాజ, కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలోతి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి యేన కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలో. సాదియన్తి ను ఖో, మహారాజ, ఇమే ఓట్ఠా గోణా గద్రభా అజా పసూ మనుస్సా అన్తోకుచ్ఛిస్మిం కిమికులానం సమ్భవ’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిస్స పన తే, మహారాజ, కిమయో తేసం అసాదియన్తానం అన్తోకుచ్ఛిస్మిం సమ్భవిత్వా బహుపుత్తనత్తా వేపుల్లతం పాపుణన్తీ’’తి? ‘‘పాపస్స, భన్తే, కమ్మస్స బలవతాయ అసాదియన్తానం యేవ తేసం సత్తానం అన్తోకుచ్ఛిస్మిం కిమయో సమ్భవిత్వా బహుపుత్తనత్తా వేపుల్లతం పాపుణన్తీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ ధాతుస్స చ ఞాణారమ్మణస్స చ బలవతాయ తథాగతే కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలోతి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి యేన కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలో. సాదియన్తి ను ఖో, మహారాజ, ఇమే మనుస్సా ఇమే అట్ఠనవుతి రోగా కాయే నిబ్బత్తన్తూ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిస్స పన తే, మహారాజ, రోగా అసాదియన్తానం కాయే నిపతన్తీ’’తి? ‘‘పుబ్బే కతేన, భన్తే, దుచ్చరితేనా’’తి. ‘‘యది, మహారాజ, పుబ్బే కతం అకుసలం ఇధ వేదనీయం హోతి, తేన హి, మహారాజ, పుబ్బే కతమ్పి ఇధ కతమ్పి కుసలాకుసలం కమ్మం అవఞ్ఝం భవతి సఫలన్తి. ఇమినాపి, మహారాజ, కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలోతి.

‘‘సుతపుబ్బం పన తయా, మహారాజ, నన్దకో నామ యక్ఖో థేరం సారిపుత్తం ఆసాదయిత్వా పథవిం పవిట్ఠో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సుయ్యతి, లోకే పాకటో ఏసో’’తి. ‘‘అపి ను ఖో, మహారాజ, థేరో సారిపుత్తో సాదియి నన్దకస్స యక్ఖస్స మహాపథవిగిలన’’న్తి [పవత్తమానేపి (స్యా.)]. ‘‘ఉబ్బత్తియన్తేపి, భన్తే, సదేవకే లోకే పతమానేపి ఛమాయం చన్దిమసూరియే వికిరన్తేపి సినేరుపబ్బతరాజే థేరో సారిపుత్తో న పరస్స దుక్ఖం సాదియేయ్య. తం కిస్స హేతు? యేన హేతునా థేరో సారిపుత్తో కుజ్ఝేయ్య వా దుస్సేయ్య వా, సో హేతు థేరస్స సారిపుత్తస్స సమూహతో సముచ్ఛిన్నో, హేతునో సముగ్ఘాతితత్తా, భన్తే, థేరో సారిపుత్తో జీవితహారకేపి కోపం న కరేయ్యా’’తి. ‘‘యది, మహారాజ, థేరో సారిపుత్తో నన్దకస్స యక్ఖస్స పథవిగిలనం న సాదియి, కిస్స పన నన్దకో యక్ఖో పథవిం పవిట్ఠో’’తి? ‘‘అకుసలస్స, భన్తే, కమ్మస్స బలవతాయా’’తి. ‘‘యది, మహారాజ, అకుసలస్స కమ్మస్స బలవతాయ నన్దకో యక్ఖో పథవిం పవిట్ఠో, అసాదియన్తస్సాపి కతో అపరాధో అవఞ్ఝో భవతి సఫలో. తేన హి, మహారాజ, అకుసలస్సపి కమ్మస్స బలవతాయ అసాదియన్తస్స కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలోతి. ఇమినాపి, మహారాజ, కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలోతి.

‘‘కతి ను ఖో తే, మహారాజ, మనుస్సా, యే ఏతరహి మహాపథవిం పవిట్ఠా, అత్థి తే తత్థ సవణ’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సుయ్యతీ’’తి. ‘‘ఇఙ్ఘ త్వం, మహారాజ, సావేహీ’’తి? ‘‘చిఞ్చమాణవికా, భన్తే, సుప్పబుద్ధో చ సక్కో, దేవదత్తో చ థేరో, నన్దకో చ యక్ఖో, నన్దో చ మాణవకోతి. సుతమేతం, భన్తే, ఇమే పఞ్చ జనా మహాపథవిం పవిట్ఠా’’తి. ‘‘కిస్మిం తే, మహారాజ, అపరద్ధా’’తి? ‘‘భగవతి చ, భన్తే, సావకేసు చా’’తి. ‘‘అపి ను ఖో, మహారాజ, భగవా వా సావకా వా సాదియింసు ఇమేసం మహాపథవిపవిసన’’న్తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలో’’తి. ‘‘సువిఞ్ఞాపితో, భన్తే నాగసేన, పఞ్హో గమ్భీరో ఉత్తానీకతో, గుయ్హం విదంసితం, గణ్ఠి భిన్నో, గహనం అగహనం కతం, నట్ఠా పరవాదా, భగ్గా కుదిట్ఠీ, నిప్పభా జాతా కుతిత్థియా, త్వం గణీవరపవరమాసజ్జా’’తి.

కతాధికారసఫలపఞ్హో పఠమో.

౨. సబ్బఞ్ఞుభావపఞ్హో

౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, బుద్ధో సబ్బఞ్ఞూ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, భగవా సబ్బఞ్ఞూ, న చ భగవతో సతతం సమితం ఞాణదస్సనం పచ్చుపట్ఠితం, ఆవజ్జనపటిబద్ధం భగవతో సబ్బఞ్ఞుతఞాణం, ఆవజ్జిత్వా యదిచ్ఛకం జానాతీ’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే నాగసేన, బుద్ధో అసబ్బఞ్ఞూతి. యది తస్స పరియేసనాయ సబ్బఞ్ఞుతఞాణం హోతీ’’తి. ‘‘వాహసతం ఖో, మహారాజ, వీహీనం అడ్ఢచూళఞ్చ వాహా వీహిసత్తమ్బణాని ద్వే చ తుమ్బా ఏకచ్ఛరాక్ఖణే పవత్తచిత్తస్స ఏత్తకా వీహీ లక్ఖం ఠపీయమానా [ఠపీయమానే (సీ. పీ.)] పరిక్ఖయం పరియాదానం గచ్ఛేయ్యుం?

‘‘తత్రిమే సత్తవిధా చిత్తా పవత్తన్తి, యే తే, మహారాజ, సరాగా సదోసా సమోహా సకిలేసా అభావితకాయా అభావితసీలా అభావితచిత్తా అభావితపఞ్ఞా, తేసం తం చిత్తం గరుకం ఉప్పజ్జతి దన్ధం పవత్తతి. కిం కారణా? అభావితత్తా చిత్తస్స. యథా, మహారాజ, వంసనాళస్స వితతస్స విసాలస్స విత్థిణ్ణస్స సంసిబ్బితవిసిబ్బితస్స సాఖాజటాజటితస్స ఆకడ్ఢియన్తస్స గరుకం హోతి ఆగమనం దన్ధం. కిం కారణా? సంసిబ్బితవిసిబ్బితత్తా సాఖానం. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే సరాగా సదోసా సమోహా సకిలేసా అభావితకాయా అభావితసీలా అభావితచిత్తా అభావితపఞ్ఞా, తేసం తం చిత్తం గరుకం ఉప్పజ్జతి దన్ధం పవత్తతి. కిం కారణా? సంసిబ్బితవిసిబ్బితత్తా కిలేసేహి, ఇదం పఠమం చిత్తం.

‘‘తత్రిదం దుతియం చిత్తం విభత్తమాపజ్జతి – యే తే, మహారాజ, సోతాపన్నా పిహితాపాయా దిట్ఠిప్పత్తా విఞ్ఞాతసత్థుసాసనా, తేసం తం చిత్తం తీసు ఠానేసు లహుకం ఉప్పజ్జతి లహుకం పవత్తతి. ఉపరిభూమీసు గరుకం ఉప్పజ్జతి దన్ధం పవత్తతి. కిం కారణా? తీసు ఠానేసు చిత్తస్స పరిసుద్ధత్తా ఉపరి కిలేసానం అప్పహీనత్తా. యథా, మహారాజ, వంసనాళస్స తిపబ్బగణ్ఠిపరిసుద్ధస్స ఉపరి సాఖాజటాజటితస్స ఆకడ్ఢియన్తస్స యావ తిపబ్బం తావ లహుకం ఏతి, తతో ఉపరి థద్ధం. కిం కారణా? హేట్ఠా పరిసుద్ధత్తా ఉపరి సాఖాజటాజటితత్తా. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే సోతాపన్నా పిహితాపాయా దిట్ఠిప్పత్తా విఞ్ఞాతసత్థుసాసనా, తేసం తం చిత్తం తీసు ఠానేసు లహుకం ఉప్పజ్జతి లహుకం పవత్తతి, ఉపరిభూమీసు గరుకం ఉప్పజ్జతి దన్ధం పవత్తతి. కిం కారణా? తీసు ఠానేసు చిత్తస్స పరిసుద్ధత్తా ఉపరి కిలేసానం అప్పహీనత్తా, ఇదం దుతియం చిత్తం.

‘‘తత్రిదం తతియం చిత్తం విభత్తమాపజ్జతి – యే తే, మహారాజ, సకదాగామినో, యేసం రాగదోసమోహా తనుభూతా, తేసం తం చిత్తం పఞ్చసు ఠానేసు లహుకం ఉప్పజ్జతి లహుకం పవత్తతి, ఉపరిభూమీసు గరుకం ఉప్పజ్జతి దన్ధం పవత్తతి. కిం కారణా? పఞ్చసు ఠానేసు చిత్తస్స పరిసుద్ధత్తా ఉపరి కిలేసానం అప్పహీనత్తా. యథా, మహారాజ, వంసనాళస్స పఞ్చపబ్బగణ్ఠిపరిసుద్ధస్స ఉపరి సాఖాజటాజటితస్స ఆకడ్ఢియన్తస్స యావ పఞ్చపబ్బం తావ లహుకం ఏతి, తతో ఉపరి థద్ధం. కిం కారణా? హేట్ఠా పరిసుద్ధత్తా ఉపరి సాఖాజటాజటితత్తా. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే సకదాగామినో, యేసం రాగదోసమోహా తనుభూతా, తేసం తం చిత్తం పఞ్చసు ఠానేసు లహుకం ఉప్పజ్జతి లహుకం పవత్తతి, ఉపరిభూమీసు గరుకం ఉప్పజ్జతి దన్ధం పవత్తతి. కిం కారణా? పఞ్చసు ఠానేసు చిత్తస్స పరిసుద్ధత్తా ఉపరి కిలేసానం అప్పహీనత్తా, ఇదం తతియం చిత్తం.

‘‘తత్రిదం చతుత్థం చిత్తం విభత్తమాపజ్జతి – యే తే, మహారాజ, అనాగామినో, యేసం పఞ్చోరమ్భాగియాని సఞ్ఞోజనాని పహీనాని, తేసం తం చిత్తం దససు ఠానేసు లహుకం ఉప్పజ్జతి లహుకం పవత్తతి, ఉపరిభూమీసు గరుకం ఉప్పజ్జతి దన్ధం పవత్తతి. కిం కారణా? దససు ఠానేసు చిత్తస్స పరిసుద్ధత్తా ఉపరి కిలేసానం అప్పహీనత్తా. యథా, మహారాజ, వంసనాళస్స దసపబ్బగణ్ఠిపరిసుద్ధస్స ఉపరి సాఖాజటాజటితస్స ఆకడ్ఢియన్తస్స యావ దసపబ్బం తావ లహుకం ఏతి, తతో ఉపరి థద్ధం. కిం కారణా? హేట్ఠా పరిసుద్ధత్తా ఉపరి సాఖాజటాజటితత్తా. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే అనాగామినో, యేసం పఞ్చోరమ్భాగియాని సఞ్ఞోజనాని పహీనాని, తేసం తం చిత్తం దససు ఠానేసు లహుకం ఉప్పజ్జతి లహుకం పవత్తతి, ఉపరిభూమీసు గరుకం ఉప్పజ్జతి దన్ధం పవత్తతి. కిం కారణా? దససు ఠానేసు చిత్తస్స పరిసుద్ధత్తా ఉపరి కిలేసానం అప్పహీనత్తా, ఇదం చతుత్థం చిత్తం.

‘‘తత్రిదం పఞ్చమం చిత్తం విభత్తమాపజ్జతి – యే తే, మహారాజ, అరహన్తో ఖీణాసవా ధోతమలా వన్తకిలేసా వుసితవన్తో కతకరణీయా ఓహితభారా అనుప్పత్తసదత్థా పరిక్ఖీణభవసఞ్ఞోజనా పత్తపటిసమ్భిదా సావకభూమీసు పరిసుద్ధా, తేసం తం చిత్తం సావకవిసయే లహుకం ఉప్పజ్జతి లహుకం పవత్తతి, పచ్చేకబుద్ధభూమీసు గరుకం ఉప్పజ్జతి దన్ధం పవత్తతి. కిం కారణా? పరిసుద్ధత్తా సావకవిసయే, అపరిసుద్ధత్తా పచ్చేకబుద్ధవిసయే. యథా, మహారాజ, వంసనాళస్స సబ్బపబ్బగణ్ఠిపరిసుద్ధస్స ఆకడ్ఢియన్తస్స లహుకం హోతి ఆగమనం అదన్ధం. కిం కారణా? సబ్బపబ్బగణ్ఠిపరిసుద్ధత్తా అగహనత్తా వంసస్స. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే అరహన్తో ఖీణాసవా ధోతమలా వన్తకిలేసా వుసితవన్తో కతకరణీయా ఓహితభారా అనుప్పత్తసదత్థా పరిక్ఖీణభవసఞ్ఞోజనా పత్తపటిసమ్భిదా సావకభూమీసు పరిసుద్ధా, తేసం తం చిత్తం సావకవిసయే లహుకం ఉప్పజ్జతి లహుకం పవత్తతి, పచ్చేకబుద్ధభూమీసు గరుకం ఉప్పజ్జతి దన్ధం పవత్తతి. కిం కారణా? పరిసుద్ధత్తా సావకవిసయే, అపరిసుద్ధత్తా పచ్చేకబుద్ధవిసయే, ఇదం పఞ్చమం చిత్తం.

‘‘తత్రిదం ఛట్ఠం చిత్తం విభత్తమాపజ్జతి – యే తే, మహారాజ, పచ్చేకబుద్ధా సయమ్భునో అనాచరియకా ఏకచారినో ఖగ్గవిసాణకప్పా సకవిసయే పరిసుద్ధవిమలచిత్తా, తేసం తం చిత్తం సకవిసయే లహుకం ఉప్పజ్జతి లహుకం పవత్తతి, సబ్బఞ్ఞుబుద్ధభూమీసు గరుకం ఉప్పజ్జతి దన్ధం పవత్తతి. కిం కారణా? పరిసుద్ధత్తా సకవిసయే మహన్తత్తా సబ్బఞ్ఞుబుద్ధవిసయస్స. యథా, మహారాజ, పురిసో సకవిసయం పరిత్తం నదిం రత్తిమ్పి దివాపి యదిచ్ఛక అచ్ఛమ్భితో ఓతరేయ్య, అథ పరతో మహాసముద్దం గమ్భీరం విత్థతం అగాధమపారం దిస్వా భాయేయ్య, దన్ధాయేయ్య న విసహేయ్య ఓతరితుం. కిం కారణా? తిణ్ణత్తా [చిణ్ణత్తా (సీ. స్యా. పీ.)] సకవిసయస్స, మహన్తత్తా చ మహాసముద్దస్స. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే పచ్చేకబుద్ధా సయమ్భునో అనాచరియకా ఏకచారినో ఖగ్గవిసాణకప్పా సకవిసయే పరిసుద్ధవిమలచిత్తా, తేసం తం చిత్తం సకవిసయే లహుకం ఉప్పజ్జతి లహుకం పవత్తతి, సబ్బఞ్ఞుబుద్ధభూమీసు గరుకం ఉప్పజ్జతి దన్ధం పవత్తతి. కిం కారణా? పరిసుద్ధత్తా సకవిసయే మహన్తత్తా సబ్బఞ్ఞుబుద్ధవిసయస్స, ఇదం ఛట్ఠం చిత్తం.

‘‘తత్రిదం సత్తమం చిత్తం విభత్తమాపజ్జతి – యే తే, మహారాజ, సమ్మాసమ్బుద్ధా సబ్బఞ్ఞునో దసబలధరా చతువేసారజ్జవిసారదా అట్ఠారసహి బుద్ధధమ్మేహి సమన్నాగతా అనన్తజినా అనావరణఞాణా, తేసం తం చిత్తం సబ్బత్థ లహుకం ఉప్పజ్జతి లహుకం పవత్తతి. కిం కారణా? సబ్బత్థ పరిసుద్ధత్తా. అపి ను ఖో, మహారాజ, నారాచస్స సుధోతస్స విమలస్స నిగ్గణ్ఠిస్స సుఖుమధారస్స అజిమ్హస్స అవఙ్కస్స అకుటిలస్స దళ్హచాపసమారూళ్హస్స ఖోమసుఖుమే వా కప్పాససుఖుమే వా కమ్బలసుఖుమే వా బలవనిపాతితస్స దన్ధాయితత్తం వా లగ్గనం వా హోతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, ‘‘కిం కారణా’’? ‘‘సుఖుమత్తా వత్థానం సుధోతత్తా నారాచస్స నిపాతస్స చ బలవత్తా’’తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే తే సమ్మాసమ్బుద్ధా సబ్బఞ్ఞునో దసబలధరా చతువేసారజ్జవిసారదా అట్ఠారసహి బుద్ధధమ్మేహి సమన్నాగతా అనన్తజినా అనావరణఞాణా, తేసం తం చిత్తం సబ్బత్థ లహుకం ఉప్పజ్జతి లహుకం పవత్తతి. కిం కారణా? సబ్బత్థ పరిసుద్ధత్తా, ఇదం సత్తమం చిత్తం.

‘‘తత్ర, మహారాజ, యదిదం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం చిత్తం, తం ఛన్నమ్పి చిత్తానం గణనం అతిక్కమిత్వా అసఙ్ఖ్యేయ్యేన గుణేన పరిసుద్ధఞ్చ లహుకఞ్చ. యస్మా చ భగవతో చిత్తం పరిసుద్ధఞ్చ లహుకఞ్చ, తస్మా, మహారాజ, భగవా యమకపాటిహీరం దస్సేతి. యమకపాటిహీరే, మహారాజ, ఞాతబ్బం బుద్ధానం భగవన్తానం చిత్తం ఏవం లహుపరివత్తన్తి, న తత్థ సక్కా ఉత్తరిం కారణం వత్తుం, తేపి, మహారాజ, పాటిహీరా సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం చిత్తం ఉపాదాయ గణనమ్పి సఙ్ఖమ్పి కలమ్పి కలభాగమ్పి న ఉపేన్తి, ఆవజ్జనపటిబద్ధం, మహారాజ, భగవతో సబ్బఞ్ఞుతఞాణం, ఆవజ్జేత్వా యదిచ్ఛకం జానాతి.

‘‘యథా, మహారాజ, పురిసో హత్థే ఠపితం యం కిఞ్చి దుతియే హత్థే ఠపేయ్య వివటేన ముఖేన వాచం నిచ్ఛారేయ్య, ముఖగతం భోజనం గిలేయ్య, ఉమ్మీలేత్వా వా నిమీలేయ్య, నిమీలేత్వా వా ఉమ్మీలేయ్య, సమిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్య, పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్య, చిరతరం ఏతం, మహారాజ, లహుతరం భగవతో సబ్బఞ్ఞుతఞాణం, లహుతరం ఆవజ్జనం, ఆవజ్జేత్వా యదిచ్ఛకం జానాతి, ఆవజ్జనవికలమత్తకేన న తావతా బుద్ధా భగవన్తో అసబ్బఞ్ఞునో నామ హోన్తీ’’తి.

‘‘ఆవజ్జనమ్పి, భన్తే నాగసేన, పరియేసనాయ కాతబ్బం, ఇఙ్ఘ మం తత్థ కారణేన సఞ్ఞాపేహీ’’తి. ‘‘యథా, మహారాజ, పురిసస్స అడ్ఢస్స మహద్ధనస్స మహాభోగస్స పహూతజాతరూపరజతస్స పహూతవిత్తూపకరణస్స పహూతధనధఞ్ఞస్స సాలివీహియవతణ్డులతిలముగ్గమాసపుబ్బణ్ణాపరణ్ణసప్పితేలనవనీతఖీరదధిమధుగుళఫాణితా చ ఖళోపికుమ్భిపీఠరకోట్ఠభాజనగతా భవేయ్యుం, తస్స చ పురిసస్స పాహునకో ఆగచ్ఛేయ్య భత్తారహో భత్తాభికఙ్ఖీ, తస్స చ గేహే యం రన్ధం భోజనం, తం పరినిట్ఠితం భవేయ్య, కుమ్భితో తణ్డులే నీహరిత్వా భోజనం రన్ధేయ్య, అపి చ ఖో సో, మహారాజ, తావతకేన భోజనవేకల్లమత్తకేన అధనో నామ కపణో నామ భవేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, చక్కవత్తిరఞ్ఞో ఘరేపి, భన్తే, అకాలే భోజనవేకల్లం హోతి, కిం పన గహపతికస్సా’’తి? ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతస్స ఆవజ్జనవికలమత్తకం సబ్బఞ్ఞుతఞాణం ఆవజ్జేత్వా యదిచ్ఛకం జానాతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, రుక్ఖో అస్స ఫలితో ఓణతవినతో పిణ్డిభారభరితో, న కిఞ్చి తత్థ పతితం ఫలం భవేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, రుక్ఖో తావతకేన పతితఫలవేకల్లమత్తకేన అఫలో నామ భవేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, పతనపటిబద్ధాని తాని రుక్ఖఫలాని, పతితే యదిచ్ఛకం లభతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతస్స ఆవజ్జనపటిబద్ధం సబ్బఞ్ఞుతఞాణం ఆవజ్జేత్వా యదిచ్ఛకం జానాతీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ఆవజ్జేత్వా ఆవజ్జేత్వా బుద్ధో యదిచ్ఛకం జానాతీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, భగవా ఆవజ్జేత్వా ఆవజ్జేత్వా యదిచ్ఛకం జానాతీ’’తి.

‘‘యథా, మహారాజ, చక్కవత్తీ రాజా యదా చక్కరతనం సరతి ‘ఉపేతు మే చక్కరతన’న్తి, సరితే చక్కరతనం ఉపేతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో ఆవజ్జేత్వా ఆవజ్జేత్వా యదిచ్ఛకం జానాతీ’’తి. ‘‘దళ్హం, భన్తే నాగసేన, కారణం, బుద్ధో సబ్బఞ్ఞూ, సమ్పటిచ్ఛామ బుద్ధో సబ్బఞ్ఞూ’’తి.

బుద్ధసబ్బఞ్ఞుభావపఞ్హో దుతియో.

౩. దేవదత్తపబ్బజ్జపఞ్హో

౩. ‘‘భన్తే నాగసేన, దేవదత్తో కేన పబ్బాజితో’’తి? ‘‘ఛ యిమే, మహారాజ, ఖత్తియకుమారా భద్దియో చ అనురుద్ధో చ ఆనన్దో చ భగు చ కిమిలో [కిమ్బిలో (సీ. పీ.) మ. ని. ౨.౧౬౬ పస్సితబ్బం] చ దేవదత్తో చ ఉపాలికప్పకో సత్తమో అభిసమ్బుద్ధే సత్థరి సక్యకులానన్దజననే భగవన్తం అనుపబ్బజన్తా నిక్ఖమింసు, తే భగవా పబ్బాజేసీ’’తి. ‘‘నను, భన్తే, దేవదత్తేన పబ్బజిత్వా సఙ్ఘో భిన్నో’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, దేవదత్తేన పబ్బజిత్వా సఙ్ఘో భిన్నో, న గిహీ సఙ్ఘం భిన్దతి, న భిక్ఖునీ, న సిక్ఖమానా, న సామణేరో, న సామణేరీ సఙ్ఘం భిన్దతి, భిక్ఖు పకతత్తో సమానసంవాసకో సమానసీమాయం ఠితో సఙ్ఘం భిన్దతీతి. సఙ్ఘభేదకో, భన్తే, పుగ్గలో కిం కమ్మం ఫుసతీ’’తి? ‘‘కప్పట్ఠితికం, మహారాజ, కమ్మం ఫుసతీ’’తి.

‘‘కిం పన, భన్తే నాగసేన, బుద్ధో జానాతి ‘దేవదత్తో పబ్బజిత్వా సఙ్ఘం భిన్దిస్సతి, సఙ్ఘం భిన్దిత్వా కప్పం నిరయే పచ్చిస్సతీ’’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, తథాగతో జానాతి ‘దేవదత్తో పబ్బజిత్వా సఙ్ఘం భిన్దిస్సతి, సఙ్ఘం భిన్దిత్వా కప్పం నిరయే పచ్చిస్సతీ’’’తి. ‘‘యది, భన్తే నాగసేన, బుద్ధో జానాతి ‘దేవదత్తో పబ్బజిత్వా సఙ్ఘం భిన్దిస్సతి, సఙ్ఘం భిన్దిత్వా కప్పం నిరయే పచ్చిస్సతీ’తి, తేన హి, భన్తే నాగసేన, బుద్ధో కారుణికో అనుకమ్పకో హితేసీ సబ్బసత్తానం అహితం అపనేత్వా హితముపదహతీతి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది తం అజానిత్వా పబ్బాజేసి, తేన హి బుద్ధో అసబ్బఞ్ఞూతి, అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, విజటేహి ఏతం మహాజటం, భిన్ద పరాపవాదం, అనాగతే అద్ధానే తయా సదిసా బుద్ధిమన్తో భిక్ఖూ దుల్లభా భవిస్సన్తి, ఏత్థ తవ బలం పకాసేహీ’’తి.

‘‘కారుణికో, మహారాజ, భగవా సబ్బఞ్ఞూ చ, కారుఞ్ఞేన, మహారాజ, భగవా సబ్బఞ్ఞుతఞాణేన దేవదత్తస్స గతిం ఓలోకేన్తో అద్దస దేవదత్తం ఆపాయికం కమ్మం [అపరాపరియకమ్మం (సీ. స్యా. పీ.)] ఆయూహిత్వా అనేకాని కప్పకోటిసతసహస్సాని నిరయేన నిరయం వినిపాతేన వినిపాతం గచ్ఛన్తం, తం భగవా సబ్బఞ్ఞుతఞాణేన జానిత్వా ఇమస్స అపరియన్తకతం కమ్మం మమ సాసనే పబ్బజితస్స పరియన్తకతం భవిస్సతి, పురిమం ఉపాదాయ పరియన్తకతం దుక్ఖం భవిస్సతి, అపబ్బజితోపి అయం మోఘపురిసో కప్పట్ఠియమేవ కమ్మం ఆయూహిస్సతీతి కారుఞ్ఞేన దేవదత్తం పబ్బాజేసీ’’తి.

‘‘తేన హి, భన్తే నాగసేన, బుద్ధో వధిత్వా తేలేన మక్ఖేతి, పపాతే పాతేత్వా హత్థం దేతి, మారేత్వా జీవితం పరియేసతి, యం సో పఠమం దుక్ఖం దత్వా పచ్ఛా సుఖం ఉపదహతీ’’తి? ‘‘వధేతిపి, మహారాజ, తథాగతో సత్తానం హితవసేన, పాతేతిపి సత్తానం హితవసేన, మారేతిపి సత్తానం హితవసేన, వధిత్వాపి, మహారాజ, తథాగతో సత్తానం హితమేవ ఉపదహతి, పాతేత్వాపి సత్తానం హితమేవ ఉపదహతి, మారేత్వాపి సత్తానం హితమేవ ఉపదహతి. యథా, మహారాజ, మాతాపితరో నామ వధిత్వాపి పాతయిత్వాపి పుత్తానం హితమేవ ఉపదహన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో వధేతిపి సత్తానం హితవసేన, పాతేతిపి సత్తానం హితవసేన, మారేతిపి సత్తానం హితవసేన, వధిత్వాపి, మహారాజ, తథాగతో సత్తానం హితమేవ ఉపదహతి, పాతేత్వాపి సత్తానం హితమేవ ఉపదహతి, మారేత్వాపి సత్తానం హితమేవ ఉపదహతి, యేన యేన యోగేన సత్తానం గుణవుడ్ఢి హోతి, తేన తేన యోగేన సబ్బసత్తానం హితమేవ ఉపదహతి. సచే, మహారాజ, దేవదత్తో న పబ్బాజేయ్య, గిహిభూతో సమానో నిరయసంవత్తనికం బహుం పాపకమ్మం కత్వా అనేకాని కప్పకోటిసతసహస్సాని నిరయేన నిరయం వినిపాతేన వినిపాతం గచ్ఛన్తో బహుం దుక్ఖం వేదయిస్సతి, తం భగవా జానమానో కారుఞ్ఞేన దేవదత్తం పబ్బాజేసి, ‘మమ సాసనే పబ్బజితస్స దుక్ఖం పరియన్తకతం భవిస్సతీ’తి కారుఞ్ఞేన గరుకం దుక్ఖం లహుకం అకాసి.

‘‘యథా వా, మహారాజ, ధనయససిరిఞాతిబలేన బలవా పురిసో అత్తనో ఞాతిం వా మిత్తం వా రఞ్ఞా గరుకం దణ్డం ధారేన్తం అత్తనో బహువిస్సత్థభావేన సమత్థతాయ గరుకం దణ్డం లహుకం అకాసి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భగవా బహూని కప్పకోటిసతసహస్సాని దుక్ఖం వేదయమానం దేవదత్తం పబ్బాజేత్వా సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తిబలసమత్థభావేన గరుకం దుక్ఖం లహుకం అకాసి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, కుసలో భిసక్కో సల్లకత్తో గరుకం రోగం బలవోసధబలేన లహుకం కరోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, బహూని కప్పకోటిసతసహస్సాని దుక్ఖం వేదయమానం దేవదత్తం భగవా రోగఞ్ఞుతాయ పబ్బాజేత్వా కారుఞ్ఞబలో పత్థద్ధధమ్మోసధబలేన గరుకం దుక్ఖం లహుకం అకాసి. అపి ను ఖో సో, మహారాజ, భగవా బహువేదనీయం దేవదత్తం అప్పవేదనీయం కరోన్తో కిఞ్చి అపుఞ్ఞం ఆపజ్జేయ్యా’’తి? ‘‘న కిఞ్చి, భన్తే, అపుఞ్ఞం ఆపజ్జేయ్య అన్తమసో గద్దూహనమత్తమ్పీ’’తి. ‘‘ఇమమ్పి ఖో, మహారాజ, కారణం అత్థతో సమ్పటిచ్ఛ, యేన కారణేన భగవా దేవదత్తం పబ్బాజేసి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన భగవా దేవదత్తం పబ్బాజేసి. యథా, మహారాజ, చోరం ఆగుచారిం గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేయ్యుం, ‘అయం ఖో, దేవ, చోరో ఆగుచారీ, ఇమస్స యం ఇచ్ఛసి, తం దణ్డం పణేహీ’తి. తమేనం రాజా ఏవం వదేయ్య ‘తేన హి, భణే, ఇమం చోరం బహినగరం నీహరిత్వా ఆఘాతనే సీసం ఛిన్దథా’’తి, ‘ఏవం దేవా’తి ఖో తే రఞ్ఞో పటిస్సుత్వా తం బహినగరం నీహరిత్వా ఆఘాతనం నయేయ్యుం. తమేనం పస్సేయ్య కోచిదేవ పురిసో రఞ్ఞో సన్తికా లద్ధవరో లద్ధయసధనభోగో ఆదేయ్యవచనో బలవిచ్ఛితకారీ, సో తస్స కారుఞ్ఞం కత్వా తే పురిసే ఏవం వదేయ్య ‘అలం, భో, కిం తుమ్హాకం ఇమస్స సీసచ్ఛేదనేన, తేన హి భో ఇమస్స హత్థం వా పాదం వా ఛిన్దిత్వా జీవితం రక్ఖథ, అహమేతస్స కారణా రఞ్ఞో సన్తికే పటివచనం కరిస్సామీ’తి. తే తస్స బలవతో వచనేన తస్స చోరస్స హత్థం వా పాదం వా ఛిన్దిత్వా జీవితం రక్ఖేయ్యుం. అపి ను ఖో సో, మహారాజ, పురిసో ఏవం కారీ తస్స చోరస్స కిచ్చకారీ అస్సా’’తి? ‘‘జీవితదాయకో సో, భన్తే, పురిసో తస్స చోరస్స, జీవితే దిన్నే కిం తస్స అకతం నామ అత్థీ’’తి? ‘‘యా పన హత్థపాదచ్ఛేదనే వేదనా, సో తాయ వేదనాయ కిఞ్చి అపుఞ్ఞం ఆపజ్జేయ్యా’’తి? ‘‘అత్తనో కతేన సో, భన్తే, చోరో దుక్ఖవేదనం వేదయతి, జీవితదాయకో పన పురిసో న కిఞ్చి అపుఞ్ఞం ఆపజ్జేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భగవా కారుఞ్ఞేన దేవదత్తం పబ్బాజేసి ‘మమ సాసనే పబ్బజితస్స దుక్ఖం పరియన్తకతం భవిస్సతీ’తి. పరియన్తకతఞ్చ, మహారాజ, దేవదత్తస్స దుక్ఖం, దేవదత్తో, మహారాజ, మరణకాలే –

‘‘‘ఇమేహి అట్ఠీహి తమగ్గపుగ్గలం, దేవాతిదేవం నరదమ్మసారథిం;

సమన్తచక్ఖుం సతపుఞ్ఞలక్ఖణం, పాణేహి బుద్ధం సరణం ఉపేమీ’తి.

‘‘పాణుపేతం సరణమగమాసి. దేవదత్తో, మహారాజ, ఛ కోట్ఠాసే కతే కప్పే అతిక్కన్తే పఠమకోట్ఠాసే సఙ్ఘం భిన్ది, పఞ్చ కోట్ఠాసే నిరయే పచ్చిత్వా తతో ముచ్చిత్వా అట్ఠిస్సరో నామ పచ్చేకబుద్ధో భవిస్సతి. అపి ను ఖో సో, మహారాజ, భగవా ఏవం కారీ దేవదత్తస్స కిచ్చకారీ అస్సా’’తి? ‘‘సబ్బదదో, భన్తే నాగసేన, తథాగతో దేవదత్తస్స, యం తథాగతో దేవదత్తం పచ్చేకబోధిం పాపేస్సతి, కిం తథాగతేన దేవదత్తస్స అకతం నామ అత్థీ’’తి? ‘‘యం పన, మహారాజ, దేవదత్తో సఙ్ఘం భిన్దిత్వా నిరయే దుక్ఖవేదనం వేదయతి, అపి ను ఖో భగవా తతోనిదానం కిఞ్చి అపుఞ్ఞం ఆపజ్జేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, అత్తనా కతేన, భన్తే, దేవదత్తో కప్పం నిరయే పచ్చతి, దుక్ఖపరియన్తకారకో సత్థా న కిఞ్చి అపుఞ్ఞం ఆపజ్జతీ’’తి. ‘‘ఇమమ్పి ఖో, త్వం మహారాజ, కారణం అత్థతో సమ్పటిచ్ఛ, యేన కారణేన భగవా దేవదత్తం పబ్బాజేసి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన భగవా దేవదత్తం పబ్బాజేసి. యథా, మహారాజ, కుసలో భిసక్కో సల్లకత్తో వాతపిత్తసేమ్హసన్నిపాతఉతుపరిణామవిసమపరిహారఓపక్కమికోపక్కన్తం పూతికుణపదుగ్గన్ధాభిసఞ్ఛన్నం అన్తోసల్లం సుసిరగతం పుబ్బరుహిరసమ్పుణ్ణం వణం వూపసమేన్తో వణముఖం కక్ఖళతిఖిణఖారకటుకేన భేసజ్జేన అనులిమ్పతి పరిపచ్చనాయ, పరిపచ్చిత్వా ముదుభావముపగతం సత్థేన వికన్తయిత్వా డహతి సలాకాయ, దడ్ఢే ఖారలవణం దేతి, భేసజ్జేన అనులిమ్పతి వణరుహనాయ బ్యాధితస్స సోత్థిభావమనుప్పత్తియా, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, భిసక్కో సల్లకత్తో అహితచిత్తో భేసజ్జేన అనులిమ్పతి, సత్థేన వికన్తేతి, డహతి సలాకాయ, ఖారలవణం దేతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, హితచిత్తో సోత్థికామో తాని కిరియాని కరోతీ’’తి. ‘‘యా పనస్స భేసజ్జకిరియాకరణేన ఉప్పన్నా దుక్ఖవేదనా, తతోనిదానం సో భిసక్కో సల్లకత్తో కిఞ్చి అపుఞ్ఞం ఆపజ్జేయ్యా’’తి? ‘‘హితచిత్తో, భన్తే, సోత్థికామో భిసక్కో సల్లకత్తో తాని కిరియాని కరోతి, కిం సో తతోనిదానం అపుఞ్ఞం ఆపజ్జేయ్య, సగ్గగామీ సో, భన్తే, భిసక్కో సల్లకత్తో’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కారుఞ్ఞేన భగవా దేవదత్తం పబ్బాజేసి దుక్ఖపరిముత్తియా.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన భగవా దేవదత్తం పబ్బాజేసి. యథా, మహారాజ, పురిసో కణ్టకేన విద్ధో అస్స, అథఞ్ఞతరో పురిసో తస్స హితకామో సోత్థికామో తిణ్హేన కణ్టకేనవా సత్థముఖేన వా సమన్తతో ఛిన్దిత్వా పగ్ఘరన్తేన లోహితేన తం కణ్టకం నీహరేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, పురిసో అహితకామో తం కణ్టకం నీహరతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, హితకామో సో, భన్తే, పురిసో సోత్థికామో తం కణ్టకం నీహరతి. సచే సో, భన్తే, తం కణ్టకం న నీహరేయ్య, మరణం వా సో తేన పాపుణేయ్య మరణమత్తం వా దుక్ఖ’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతో కారుఞ్ఞేన దేవదత్తం పబ్బాజేసి దుక్ఖపరిముత్తియా. సచే మహారాజ, భగవా దేవదత్తం న పబ్బాజేయ్య, కప్పకోటిసతసహస్సమ్పి దేవదత్తో భవపరమ్పరాయ నిరయే పచ్చేయ్యా’’తి.

‘‘అనుసోతగామిం, భన్తే నాగసేన, దేవదత్తం తథాగతో పటిసోతం పాపేసి, విపన్థపటిపన్నం దేవదత్తం పన్థే పటిపాదేసి, పపాతే పతితస్స దేవదత్తస్స పతిట్ఠం అదాసి, విసమగతం దేవదత్తం తథాగతో సమం ఆరోపేసి, ఇమే చ, భన్తే నాగసేన, హేతూ ఇమాని చ కారణాని న సక్కా అఞ్ఞేన సన్దస్సేతుం అఞ్ఞత్ర తవాదిసేన బుద్ధిమతా’’తి.

దేవదత్తపబ్బజ్జపఞ్హో తతియో.

౪. పథవిచలనపఞ్హో

౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా – ‘అట్ఠిమే, భిక్ఖవే [అట్ఠిమే ఆనన్ద (అ. ని. ౮.౭౦)], హేతూ అట్ఠ పచ్చయా మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయా’తి. అసేసవచనం ఇదం, నిస్సేసవచనం ఇదం, నిప్పరియాయవచనం ఇదం, నత్థఞ్ఞో నవమో హేతు మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయ. యది, భన్తే నాగసేన, అఞ్ఞో నవమో హేతు భవేయ్య మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయ, తమ్పి హేతుం భగవా కథేయ్య. యస్మా చ ఖో, భన్తే నాగసేన, నత్థఞ్ఞో నవమో హేతు మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయ, తస్మా అనాచిక్ఖితో భగవతా, అయఞ్చ నవమో హేతు దిస్సతి మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయ, యం వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితాతి. యది, భన్తే నాగసేన, అట్ఠేవ హేతూ అట్ఠ పచ్చయా మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయ, తేన హి వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితాతి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితా, తేన హి అట్ఠేవ హేతూ అట్ఠ పచ్చయా మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయాతి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో సుఖుమో దున్నివేఠియో అన్ధకరణో చేవ గమ్భీరో చ, సో తవానుప్పత్తో, నేసో అఞ్ఞేన ఇత్తరపఞ్ఞేన సక్కా విసజ్జేతుం అఞ్ఞత్ర తవాదిసేన బుద్ధిమతా’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా – ‘అట్ఠిమే, భిక్ఖవే, హేతూ అట్ఠ పచ్చయా మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయా’తి. యం వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితా, తఞ్చ పన అకాలికం కదాచుప్పత్తికం అట్ఠహి హేతూహి విప్పముత్తం, తస్మా అగణితం అట్ఠహి హేతూహి.

‘‘యథా, మహారాజ, లోకే తయో యేవ మేఘా గణీయన్తి వస్సికో హేమన్తికో పావుసకోతి. యది తే ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞో మేఘో పవస్సతి, న సో మేఘో గణీయతి సమ్మతేహి మేఘేహి, అకాలమేఘోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే యం సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితా, అకాలికం ఏతం కదాచుప్పత్తికం అట్ఠహి హేతూహి విప్పముత్తం, న తం గణీయతి అట్ఠహి హేతూహి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, హిమవన్తా పబ్బతా పఞ్చ నదిసతాని సన్దన్తి, తేసం, మహారాజ, పఞ్చన్నం నదిసతానం దసేవ నదియో నదిగణనాయ గణీయన్తి. సేయ్యథీదం, గఙ్గా యమునా అచిరవతీ సరభూ మహీ సిన్ధు సరస్సతీ వేత్రవతీ వీతంసా చన్దభాగాతి, అవసేసా నదియో నదిగణనాయ అగణితా. కిం కారణా? న తా నదియో ధువసలిలా. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే యం సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితా, అకాలికం ఏతం కదాచుప్పత్తికం అట్ఠహి హేతూహి విప్పముత్తం, న తం గణీయతి అట్ఠహి హేతూహి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, రఞ్ఞో సతమ్పి ద్విసతమ్పి తిసతమ్పి అమచ్చా హోన్తి, తేసం ఛ యేవ జనా అమచ్చగణనాయ గణీయన్తి. సేయ్యథీదం, సేనాపతి పురోహితో అక్ఖదస్సో భణ్డాగారికో ఛత్తగ్గాహకో ఖగ్గగ్గాహకో. ఏతే యేవ అమచ్చగణనాయ గణీయన్తి. కిం కారణా? యుత్తత్తా రాజగుణేహి, అవసేసా అగణితా, సబ్బే అమచ్చాత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే యం సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితా, అకాలికం ఏతం కదాచుప్పత్తికం అట్ఠహి హేతూహి విప్పముత్తం, న తం గణీయతి అట్ఠహి హేతూహి.

‘‘సుయ్యతి ను ఖో, మహారాజ, ఏతరహి జినసాసనే కతాధికారానం దిట్ఠధమ్మసుఖవేదనీయకమ్మం, కిత్తి చ యేసం అబ్భుగ్గతా దేవమనుస్సేసూ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సుయ్యతి ఏతరహి జినసాసనే కతాధికారానం దిట్ఠధమ్మసుఖవేదనీయకమ్మం, కిత్తి చ యేసం అబ్భుగ్గతా దేవమనుస్సేసు సత్త జనాతి’’. ‘‘కే చ తే, మహారాజా’’తి? ‘‘సుమనో చ, భన్తే, మాలాకారో, ఏకసాటకో చ బ్రాహ్మణో, పుణ్ణో చ భతకో, మల్లికా చ దేవీ, గోపాలమాతా చ దేవీ, సుప్పియా చ ఉపాసికా, పుణ్ణా చ దాసీతి ఇమే సత్త దిట్ఠధమ్మసుఖవేదనీయా సత్తా, కిత్తి చ ఇమేసం అబ్భుగ్గతా దేవమనుస్సేసూ’’తి.

‘‘అపరేపి సుయ్యన్తి ను ఖో అతీతే మానుసకేనేవ సరీరదేహేన తిదసభవనం గతా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సుయ్యన్తీ’’తి. ‘‘కే చ తే, మహారాజా’’తి? ‘‘గుత్తిలో చ గన్ధబ్బో, సాధీనో చ రాజా, నిమి చ రాజా, మన్ధాతా చ రాజాతి ఇమే చతురో జనా సుయ్యన్తి, తేనేవ మానుసకేన సరీరదేహేన తిదసభవనం గతా’’తి. ‘‘సుచిరమ్పి కతం సుయ్యతి సుకతదుక్కటన్తి? సుతపుబ్బం పన తయా, మహారాజ, అతీతే వా అద్ధానే వత్తమానే వా అద్ధానే ఇత్థన్నామస్స దానే దీయమానే సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా తిక్ఖత్తుం వా మహాపథవీ కమ్పితా’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘అత్థి మే, మహారాజ, ఆగమో అధిగమో పరియత్తి సవనం సిక్ఖాబలం సుస్సూసా పరిపుచ్ఛా ఆచరియుపాసనం, మయాపి న సుతపుబ్బం ‘ఇత్థన్నామస్స దానే దీయమానే సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా తిక్ఖత్తుం వా మహాపథవీ కమ్పితా’తి ఠపేత్వా వేస్సన్తరస్స రాజవసభస్స దానవరం. భగవతో చ, మహారాజ, కస్సపస్స, భగవతో చ సక్యమునినోతి ద్విన్నం బుద్ధానం అన్తరే గణనపథం వీతివత్తా వస్సకోటియో అతిక్కన్తా, తత్థపి మే సవనం నత్థి ‘ఇత్థన్నామస్స దానే దీయమానే సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా తిక్ఖత్తుం వా మహాపథవీ కమ్పితా’తి. న, మహారాజ, తావతకేన వీరియేన తావతకేన పరక్కమేన మహాపథవీ కమ్పతి, గుణభారభరితా, మహారాజ, సబ్బసోచేయ్యకిరియగుణభారభరితా ధారేతుం న విసహన్తీ మహాపథవీ చలతి కమ్పతి పవేధతి.

‘‘యథా, మహారాజ, సకటస్స అతిభారభరితస్స నాభియో చ నేమియో చ ఫలన్తి అక్ఖో భిజ్జతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సబ్బసోచేయ్యకిరియగుణభారభరితా మహాపథవీ ధారేతుం న విసహన్తీ చలతి కమ్పతి పవేధతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, గగనం అనిలజలవేగసఞ్ఛాదితం ఉస్సన్నజలభారభరితం అతివాతేన ఫుటితత్తా నదతి రవతి గళగళాయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, మహాపథవీ రఞ్ఞో వేస్సన్తరస్స దానబలవిపులఉస్సన్నభారభరితా ధారేతుం న విసహన్తీ చలతి కమ్పతి పవేధతి. న హి, మహారాజ, రఞ్ఞో వేస్సన్తరస్స చిత్తం రాగవసేన పవత్తతి, న దోసవసేన పవత్తతి, న మోహవసేన పవత్తతి, న మానవసేన పవత్తతి, న దిట్ఠివసేన పవత్తతి, న కిలేసవసేన పవత్తతి, న వితక్కవసేన పవత్తతి, న అరతివసేన పవత్తతి, అథ ఖో దానవసేన బహులం పవత్తతి ‘కిన్తి అనాగతా యాచకా మమ సన్తికే ఆగచ్ఛేయ్యుం, ఆగతా చ యాచకా యథాకామం లభిత్వా అత్తమనా భవేయ్యు’న్తి సతతం సమితం దానం పతి మానసం ఠపితం హోతి. రఞ్ఞో, మహారాజ, వేస్సన్తరస్స సతతం సమితం దససు ఠానేసు మానసం ఠపితం హోతి దమే సమే ఖన్తియం సంవరే యమే నియమే అక్కోధే అవిహింసాయం సచ్చే సోచేయ్యే. రఞ్ఞో, మహారాజ, వేస్సన్తరస్స కామేసనా పహీనా, భవేసనా పటిప్పస్సద్ధా, బ్రహ్మచరియేసనాయ యేవ ఉస్సుక్కం ఆపన్నో, రఞ్ఞో, మహారాజ, వేస్సన్తరస్స అత్తరక్ఖా [పరరక్ఖాయ (సీ. పీ.)] పహీనా, సబ్బసత్తరక్ఖాయ ఉస్సుక్కం ఆపన్నో ‘కిన్తి ఇమే సత్తా సమగ్గా అస్సు అరోగా సధనా దీఘాయుకా’తి బహులం యేవ మానసం పవత్తతి. దదమానో చ, మహారాజ, వేస్సన్తరో రాజా తం దానం న భవసమ్పత్తిహేతు దేతి, న ధనహేతు దేతి, న పటిదానహేతు దేతి, న ఉపలాపనహేతు దేతి, న ఆయుహేతు దేతి, న వణ్ణహేతు దేతి, న సుఖహేతు దేతి, న బలహేతు దేతి, న యసహేతు దేతి, న పుత్తహేతు దేతి, న ధీతుహేతు దేతి, అథ ఖో సబ్బఞ్ఞుతఞాణహేతు సబ్బఞ్ఞుతఞాణరతనస్స కారణా ఏవరూపే అతులవిపులానుత్తరే దానవరే అదాసి, సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో చ ఇమం గాథం అభాసి –

‘‘‘జాలిం కణ్హాజినం ధీతం, మద్దిదేవిం పతిబ్బతం;

చజమానో న చిన్తేసిం, బోధియా యేవ కారణా’తి.

‘‘వేస్సన్తరో, మహారాజ, రాజా అక్కోధేన కోధం జినాతి, అసాధుం సాధునా జినాతి, కదరియం దానేన జినాతి, అలికవాదినం సచ్చేన జినాతి, సబ్బం అకుసలం కుసలేన జినాతి. తస్స ఏవం దదమానస్స ధమ్మానుగతస్స ధమ్మసీసకస్స [ధమ్మాసీసకస్స (క.)] దాననిస్సన్దబలవ [దాననిస్సన్దబల (సీ. పీ.)] వీరియవిపులవిప్ఫారేన హేట్ఠా మహావాతా సఞ్చలన్తి సణికం సణికం సకిం సకిం ఆకులాకులా వాయన్తి ఓనమన్తి ఉన్నమన్తి వినమన్తి, ఛిన్నపత్తపాదపా [సీన్నప్పత్తపాదపా (సీ.)] పపతన్తి, గుమ్బం గుమ్బం వలాహకా గగనే సన్ధావన్తి, రజోసఞ్చితా వాతా దారుణా హోన్తి, గగనం ఉప్పీళితా వాతా వాయన్తి, సహసా ధమధమాయన్తి, మహాభీమో సద్దో నిచ్ఛరతి, తేసు వాతేసు కుపితేసు ఉదకం సణికం సణికం చలతి, ఉదకే చలితే ఖుబ్భన్తి మచ్ఛకచ్ఛపా, యమకయమకా ఊమియో జాయన్తి, జలచరా సత్తా తసన్తి, జలవీచి యుగనద్ధో వత్తతి, వీచినాదో పవత్తతి, ఘోరా బుబ్బుళా [పుబ్బుళా (క.)] ఉట్ఠహన్తి, ఫేణమాలా భవన్తి, ఉత్తరతి మహాసముద్దో, దిసావిదిసం ధావతి ఉదకం, ఉద్ధంసోతపటిసోతముఖా సన్దన్తి సలిలధారా, తసన్తి అసురా గరుళా నాగా యక్ఖా, ఉబ్బిజ్జన్తి ‘కిం ను ఖో, కథం ను ఖో, సాగరో విపరివత్తతీ’తి, గమనపథమేసన్తి భీతచిత్తా, ఖుభితే లుళితే జలధారే పకమ్పతి మహాపథవీ సనగా ససాగరా, పరివత్తతి సినేరుగిరి కూటసేలసిఖరో వినమమానో హోతి, విమనా హోన్తి అహినకులబిళారకోట్ఠుకసూకరమిగపక్ఖినో, రుదన్తి యక్ఖా అప్పేసక్ఖా, హసన్తి యక్ఖా మహేసక్ఖా కమ్పమానాయ మహాపథవియా.

‘‘యథా, మహారాజ, మహతి మహాపరియోగే ఉద్ధనగతే ఉదకసమ్పుణ్ణే ఆకిణ్ణతణ్డులే హేట్ఠతో అగ్గి జలమానో పఠమం తావ పరియోగం సన్తాపేతి, పరియోగో సన్తత్తో ఉదకం సన్తాపేతి, ఉదకం సన్తత్తం తణ్డులం సన్తాపేతి, తణ్డులం సన్తత్తం ఉమ్ముజ్జతి నిముజ్జతి, బుబ్బుళకజాతం హోతి, ఫేణమాలా ఉత్తరతి; ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరో రాజా యం లోకే దుచ్చజం, తం చజి, తస్స తం దుచ్చజం చజన్తస్స దానస్స సభావనిస్సన్దేన హేట్ఠా మహావాతా ధారేతుం న విసహన్తా పరికుప్పింసు [పరికమ్పింసు (క.)], మహావాతేసు పరికుపితేసు [పరిఖుబ్భితేసు (స్యా.)] ఉదకం కమ్పి, ఉదకే కమ్పితే మహాపథవీ కమ్పి, ఇతి తదా మహావాతా చ ఉదకఞ్చ మహాపథవీ చాతి ఇమే తయో ఏకమనా వియ అహేసుం మహాదాననిస్సన్దేన విపులబలవీరియేన నత్థేదిసో, మహారాజ, అఞ్ఞస్స దానానుభావో, యథా వేస్సన్తరస్స రఞ్ఞో మహాదానానుభావో. యథా, మహారాజ, మహియా బహువిధా మణయో విజ్జన్తి. సేయ్యథీదం, ఇన్దనీలో మహానీలో జోతిరసో వేళురియో ఉమ్మాపుప్ఫో సిరీసపుప్ఫో మనోహరో సూరియకన్తో చన్దకన్తో వజిరో ఖజ్జోపనకో ఫుస్సరాగో లోహితఙ్గో మసారగల్లోతి, ఏతే సబ్బే అతిక్కమ్మ చక్కవత్తిమణి అగ్గమక్ఖాయతి, చక్కవత్తిమణి, మహారాజ, సమన్తా యోజనం ఓభాసేతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యం కిఞ్చి మహియా దానం విజ్జతి అపి అసదిసదానం పరమం, తం సబ్బం అతిక్కమ్మ వేస్సన్తరస్స రఞ్ఞో మహాదానం అగ్గమక్ఖాయతి, వేస్సన్తరస్స, మహారాజ, రఞ్ఞో మహాదానే దీయమానే సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితా’’తి.

‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే నాగసేన, బుద్ధానం, అబ్భుతం, భన్తే నాగసేన, బుద్ధానం, యం తథాగతో బోధిసత్తో సమానో అసమో లోకేన ఏవంఖన్తి ఏవంచిత్తో ఏవంఅధిముత్తి ఏవంఅధిప్పాయో, బోధిసత్తానం, భన్తే నాగసేన, పరక్కమో దక్ఖాపితో, పారమీ చ జినానం భియ్యో ఓభాసితా, చరియం చరతోపి తావ తథాగతస్స సదేవకే లోకే సేట్ఠభావో అనుదస్సితో. సాధు, భన్తే నాగసేన, థోమితం జినసాసనం, జోతితా జినపారమీ, ఛిన్నో తిత్థియానం వాదగణ్ఠి, భిన్నో పరాపవాదకుమ్భో [గుమ్బో తయా విద్ధంసితో (స్యా.)], పఞ్హో గమ్భీరో ఉత్తానీకతో, గహనం అగహనం కతం, సమ్మా లద్ధం జినపుత్తానం నిబ్బాహనం [నిబ్బాయనం (క.)], ఏవమేతం గణివరపవర తథా సమ్పటిచ్ఛామా’’తి.

పథవిచలనపఞ్హో చతుత్థో.

౫. సివిరాజచక్ఖుదానపఞ్హో

౫. ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే ఏవం భణథ ‘సివిరాజేన యాచకస్స చక్ఖూని దిన్నాని, అన్ధస్స సతో పున దిబ్బచక్ఖూని ఉప్పన్నానీ’తి, ఏతమ్పి వచనం సకసటం సనిగ్గహం సదోసం ‘హేతుసముగ్ఘాతే అహేతుస్మిం అవత్థుస్మిం నత్థి దిబ్బచక్ఖుస్స ఉప్పాదో’తి సుత్తే వుత్తం, యది, భన్తే నాగసేన, సివిరాజేన యాచకస్స చక్ఖూని దిన్నాని, తేన హి ‘పున దిబ్బచక్ఖూని ఉప్పన్నానీ’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా; యది దిబ్బచక్ఖూని ఉప్పన్నాని, తేన హి ‘సివిరాజేన యాచకస్స చక్ఖూని దిన్నానీ’తి యం వచనం, తమ్పి మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో గణ్ఠితోపి గణ్ఠితరో వేఠతోపి వేఠతరో గహనతోపి గహనతరో, సో తవానుప్పత్తో, తత్థ ఛన్దమభిజనేహి నిబ్బాహనాయ పరవాదానం నిగ్గహాయా’’తి.

‘‘దిన్నాని, మహారాజ, సివిరాజేన యాచకస్స చక్ఖూని, తత్థ మా విమతిం ఉప్పాదేహి, పున దిబ్బాని చ చక్ఖూని ఉప్పన్నాని, తత్థాపి మా విమతిం జనేహీ’’తి. ‘‘అపి ను ఖో, భన్తే నాగసేన, హేతుసముగ్ఘాతే అహేతుస్మిం అవత్థుస్మిం దిబ్బచక్ఖు ఉప్పజ్జతీ’’తి? ‘‘న హి, మహారాజా’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, ఏత్థ కారణం, యేన కారణేన హేతుసముగ్ఘాతే అహేతుస్మిం అవత్థుస్మిం దిబ్బచక్ఖు ఉప్పజ్జతి, ఇఙ్ఘ తావ కారణేన మం సఞ్ఞాపేహీ’’తి?

‘‘కిం పన, మహారాజ, అత్థి లోకే సచ్చం నామ, యేన సచ్చవాదినో సచ్చకిరియం కరోన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, అత్థి లోకే సచ్చం నామ, సచ్చేన, భన్తే నాగసేన, సచ్చవాదినో సచ్చకిరియం కత్వా దేవం వస్సాపేన్తి, అగ్గిం నిబ్బాపేన్తి, విసం పటిహనన్తి, అఞ్ఞమ్పి వివిధం కత్తబ్బం కరోన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, యుజ్జతి సమేతి సివిరాజస్స సచ్చబలేన దిబ్బచక్ఖూని ఉప్పన్నానీతి, సచ్చబలేన, మహారాజ, అవత్థుస్మిం దిబ్బచక్ఖు ఉప్పజ్జతి, సచ్చం యేవ తత్థ వత్థు భవతి దిబ్బచక్ఖుస్స ఉప్పాదాయ.

‘‘యథా, మహారాజ, యే కేచి సత్తా సచ్చమనుగాయన్తి ‘మహామేఘో పవస్సతూ’తి, తేసం సహ సచ్చమనుగీతేన మహామేఘో పవస్సతి, అపి ను ఖో, మహారాజ, అత్థి ఆకాసే వస్సహేతు సన్నిచితో ‘యేన హేతునా మహామేఘో పవస్సతీ’’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, సచ్చం యేవ తత్థ హేతు భవతి మహతో మేఘస్స పవస్సనాయా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నత్థి తస్స పకతిహేతు, సచ్చం యేవేత్థ వత్థు భవతి దిబ్బచక్ఖుస్స ఉప్పాదాయాతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, యే కేచి సత్తా సచ్చమనుగాయన్తి ‘జలితపజ్జలితమహాఅగ్గిక్ఖన్ధో పటినివత్తతూ’తి, తేసం సహ సచ్చమనుగీతేన జలితపజ్జలితమహాఅగ్గిక్ఖన్ధో ఖణేన పటినివత్తతి. అపి ను ఖో, మహారాజ, అత్థి తస్మిం జలితపజ్జలితే మహాఅగ్గిక్ఖన్ధే హేతు సన్నిచితో ‘యేన హేతునా జలితపజ్జలితమహాఅగ్గిక్ఖన్ధో ఖణేన పటినివత్తతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, సచ్చం యేవ తత్థ వత్థు హోతి తస్స జలితపజ్జలితస్స మహాఅగ్గిక్ఖన్ధస్స ఖణేన పటినివత్తనాయా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, నత్థి తస్స పకతిహేతు, సచ్చం యేవేత్థ వత్థు భవతి దిబ్బచక్ఖుస్స ఉప్పాదాయాతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, యే కేచి సత్తా సచ్చమనుగాయన్తి ‘విసం హలాహలం అగదం భవతూ’తి. తేసం సహ సచ్చమనుగీతేన విసం హలాహలం ఖణేన అగదం భవతి, అపి ను ఖో, మహారాజ, అత్థి తస్మిం హలాహలవిసే హేతు సన్నిచితో ‘యేన హేతునా విసం హలాహలం ఖణేన అగదం భవతీ’’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, సచ్చం యేవ తత్థ హేతు భవతి విసస్స హలాహలస్స ఖణేన పటిఘాతాయా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వినా పకతిహేతుం సచ్చం యేవేత్థ వత్థు భవతి దిబ్బచక్ఖుస్స ఉప్పాదాయాతి.

‘‘చతున్నమ్పి, మహారాజ, అరియసచ్చానం పటివేధాయ నత్థఞ్ఞం వత్థు, సచ్చం వత్థుం కత్వా చత్తారి అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝన్తీతి. అత్థి, మహారాజ, చీనవిసయే చీనరాజా, సో మహాసముద్దే కీళితుకామో [బలిం కాతుకామో (సీ. పీ.)] చతుమాసే చతుమాసే సచ్చకిరియం కత్వా సహ రథేన అన్తోమహాసముద్దే యోజనం పవిసతి, తస్స రథసీసస్స పురతో పురతో మహావారిక్ఖన్ధో పటిక్కమతి, నిక్ఖన్తస్స పున ఓత్థరతి, అపి ను ఖో, మహారాజ, సో మహాసముద్దో సదేవమనుస్సేనపి లోకేన పకతికాయబలేన సక్కా పటిక్కమాపేతు’’న్తి? ‘‘అతిపరిత్తకేపి, భన్తే, తళాకే ఉదకం న సక్కా సదేవమనుస్సేనపి లోకేన పకతికాయబలేన పటిక్కమాపేతుం, కిం పన మహాసముద్దే ఉదక’’న్తి? ‘‘ఇమినాపి, మహారాజ, కారణేన సచ్చబలం ఞాతబ్బం ‘నత్థి తం ఠానం, యం సచ్చేన న పత్తబ్బ’న్తి.

‘‘నగరే, మహారాజ, పాటలిపుత్తే అసోకో ధమ్మరాజా సనేగమజానపదఅమచ్చభటబలమహామత్తేహి పరివుతో గఙ్గం నదిం [గఙ్గానదిం (సీ.)] నవసలిలసమ్పుణ్ణం సమతిత్థికం సమ్భరితం పఞ్చయోజనసతాయామం యోజనపుథులం సన్దమానం దిస్వా అమచ్చే ఏవమాహ ‘అత్థి కోచి, భణే, సమత్థో, యో ఇమం మహాగఙ్గం పటిసోతం సన్దాపేతు’న్తి. అమచ్చా ఆహంసు ‘దుక్కరం దేవా’తి.

‘‘తస్మిం యేవ గఙ్గాకూలే ఠితా బన్ధుమతీ నామ గణికా అస్సోసి రఞ్ఞా కిర ఏవం వుత్తం ‘సక్కా ను ఖో ఇమం మహాగఙ్గం పటిసోతం సన్దాపేతు’న్తి, సా ఏవమాహ ‘అహఞ్హి నగరే పాటలిపుత్తే గణికా రూపూపజీవినీ అన్తిమజీవికా, మమ తావ రాజా సచ్చకిరియం పస్సతూ’తి. అథ సా సచ్చకిరియం అకాసి, సహ తస్సా సచ్చకిరియాయ ఖణేన సా మహాగఙ్గా గళగళాయన్తీ పటిసోతం సన్దిత్థ మహతో జనకాయస్స పస్సతో.

‘‘అథ రాజా గఙ్గాయ ఆవట్టఊమివేగజనితం హలాహలసద్దం సుత్వా విమ్హితో అచ్ఛరియబ్భుతజాతో అమచ్చే ఏవమాహ ‘కిస్సాయం, భణే, మహాగఙ్గా పటిసోతం సన్దతీ’తి? ‘బన్ధుమతీ, మహారాజ, గణికా తవ వచనం సుత్వా సచ్చకిరియం అకాసి, తస్సా సచ్చకిరియాయ మహాగఙ్గా ఉద్ధంముఖా సన్దతీ’తి.

‘‘అథ సంవిగ్గహదయో రాజా తురితతురితో సయం గన్త్వా తం గణికం పుచ్ఛి ‘సచ్చం కిర, జే, తయా సచ్చకిరియాయ అయం గఙ్గా పటిసోతం సన్దాపితా’తి? ‘ఆమ దేవా’తి. రాజా ఆహ ‘కిం తే తత్థ బలం అత్థి, కో వా తే వచనం ఆదియతి అనుమ్మత్తో, కేన త్వం బలేన ఇమం మహాగఙ్గం పటిసోతం సన్దాపేసీ’తి? సా ఆహ ‘సచ్చబలేనాహం, మహారాజ, ఇమం మహాగఙ్గం పటిసోతం సన్దాపేసి’న్తి. రాజా ఆహ ‘కిం తే సచ్చబలం అత్థి చోరియా ధుత్తియా అసతియా ఛిన్నికాయ పాపియా భిన్నసీలాయ [పాపికాయ భిన్నసీమాయ (సీ.)] హిరిఅతిక్కన్తికాయ అన్ధజనపలోభికాయా’తి. ‘సచ్చం, మహారాజ, తాదిసికా అహం, తాదిసికాయపి మే, మహారాజ, సచ్చకిరియా అత్థి, యాయాహం ఇచ్ఛమానా సదేవకమ్పి లోకం పరివత్తేయ్య’న్తి. రాజా ఆహ ‘కతమా పన సా హోతి సచ్చకిరియా, ఇఙ్ఘ మం సావేహీ’తి. ‘యో మే, మహారాజ, ధనం దేతి ఖత్తియో వా బ్రాహ్మణో వా వేస్సో వా సుద్దో వా అఞ్ఞో వా కోచి, తేసం సమకం యేవ ఉపట్ఠహామి, ‘‘ఖత్తియో’’తి విసేసో నత్థి, ‘‘సుద్దో’’తి అతిమఞ్ఞనా [అతిమఞ్ఞమానో (క.)] నత్థి, అనునయప్పటిఘవిప్పముత్తా ధనస్సామికం పరిచరామి, ఏసా మే దేవ సచ్చకిరియా, యాయాహం ఇమం మహాగఙ్గం పటిసోతం సన్దాపేసి’న్తి.

‘‘ఇతిపి, మహారాజ, సచ్చే ఠితా న కిఞ్చి అత్థం న విన్దన్తి. దిన్నాని చ, మహారాజ, సివిరాజేన యాచకస్స చక్ఖూని, దిబ్బచక్ఖూని చ ఉప్పన్నాని, తఞ్చ సచ్చకిరియాయ. యం పన సుత్తే వుత్తం ‘మంసచక్ఖుస్మిం నట్ఠే అహేతుస్మిం అవత్థుస్మిం నత్థి దిబ్బచక్ఖుస్స ఉప్పాదో’తి. తం భావనామయం చక్ఖుం సన్ధాయ వుత్తం, ఏవమేతం, మహారాజ, ధారేహీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, సునిబ్బేఠితో పఞ్హో, సునిద్దిట్ఠో నిగ్గహో, సుమద్దితా పరవాదా, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

సివిరాజచక్ఖుదానపఞ్హో పఞ్చమో.

౬. గబ్భావక్కన్తిపఞ్హో

౬. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘తిణ్ణం ఖో పన, భిక్ఖవే, సన్నిపాతా గబ్భస్స అవక్కన్తి [గబ్భస్సావక్కన్తి (మ. ని. ౧.౪౦౮)] హోతి, ఇధ మాతాపితరో చ సన్నిపతితా హోన్తి, మాతా చ ఉతునీ హోతి, గన్ధబ్బో చ పచ్చుపట్ఠితో హోతి, ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, తిణ్ణం సన్నిపాతా గబ్భస్స అవక్కన్తి హోతీ’తి, అసేసవచనమేతం, నిస్సేసవచనమేతం, నిప్పరియాయవచనమేతం, అరహస్సవచనమేతం, సదేవమనుస్సానం మజ్ఝే నిసీదిత్వా భణితం, అయఞ్చ ద్విన్నం సన్నిపాతా గబ్భస్స అవక్కన్తి దిస్సతి, దుకూలేన తాపసేన పారికాయ తాపసియా ఉతునికాలే దక్ఖిణేన హత్థఙ్గుట్ఠేన నాభి పరామట్ఠా, తస్స తేన నాభిపరామసనేన సామకుమారో నిబ్బత్తో. మాతఙ్గేనాపి ఇసినా బ్రాహ్మణకఞ్ఞాయ ఉతునికాలే దక్ఖిణేన హత్థఙ్గుట్ఠేన నాభి పరామట్ఠా, తస్స తేన నాభిపరామసనేన మణ్డబ్యో నామ మాణవకో నిబ్బత్తోతి. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘తిణ్ణం ఖో పన, భిక్ఖవే, సన్నిపాతా గబ్భస్స అవక్కన్తి హోతీ’తి. తేన హి సామో చ కుమారో మణ్డబ్యో చ మాణవకో ఉభోపి తే నాభిపరామసనేన నిబ్బత్తాతి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది, భన్తే, తథాగతేన భణితం ‘సామో చ కుమారో మణ్డబ్యో చ మాణవకో నాభిపరామసనేన నిబ్బత్తా’’తి, తేన హి ‘తిణ్ణం ఖో పన, భిక్ఖవే, సన్నిపాతా గబ్భస్స అవక్కన్తి హోతీ’తి యం వచనం, తమ్పి మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో సుగమ్భీరో సునిపుణో విసయో బుద్ధిమన్తానం, సో తవానుప్పత్తో, ఛిన్ద విమతిపథం, ధారేహి ఞాణవరప్పజ్జోత’’న్తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘తిణ్ణం ఖో పన, భిక్ఖవే, సన్నిపాతా గబ్భస్స అవక్కన్తి హోతి, ఇధ మాతాపితరో చ సన్నిపతితా హోన్తి, మాతా చ ఉతునీ హోతి, గన్ధబ్బో చ పచ్చుపట్ఠితో హోతి, ఏవం తిణ్ణం సన్నిపాతా గబ్భస్స అవక్కన్తి హోతీ’తి. భణితఞ్చ ‘సామో చ కుమారో మణ్డబ్యో చ మాణవకో నాభిపరామసనేన నిబ్బత్తా’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే నాగసేన, యేన కారణేన పఞ్హో సువినిచ్ఛితో హోతి, తేన కారణేన మం సఞ్ఞాపేహీ’’తి.

‘‘సుతపుబ్బం పన తయా, మహారాజ, సంకిచ్చో చ కుమారో ఇసిసిఙ్గో చ తాపసో థేరో చ కుమారకస్సపో ‘ఇమినా నామ తే నిబ్బత్తా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సుయ్యతి, అబ్భుగ్గతా తేసం జాతి, ద్వే మిగధేనుయో తావ ఉతునికాలే ద్విన్నం తాపసానం పస్సావట్ఠానం ఆగన్త్వా ససమ్భవం పస్సావం పివింసు, తేన పస్సావసమ్భవేన సంకిచ్చో చ కుమారో ఇసిసిఙ్గో చ తాపసో నిబ్బత్తా. థేరస్స ఉదాయిస్స భిక్ఖునుపస్సయం ఉపగతస్స రత్తచిత్తేన భిక్ఖునియా అఙ్గజాతం ఉపనిజ్ఝాయన్తస్స సమ్భవం కాసావే ముచ్చి. అథ ఖో ఆయస్మా ఉదాయి తం భిక్ఖునిం ఏతదవోచ ‘గచ్ఛ భగిని, ఉదకం ఆహర అన్తరవాసకం ధోవిస్సామీ’తి. ‘ఆహరయ్య అహమేవ ధోవిస్సామీ’తి. తతో సా భిక్ఖునీ ఉతునిసమయే తం సమ్భవం ఏకదేసం ముఖేన అగ్గహేసి, ఏకదేసం అఙ్గజాతే పక్ఖిపి, తేన థేరో కుమారకస్సపో నిబ్బత్తోతి ఏతం జనో ఆహా’’తి.

‘‘అపి ను ఖో త్వం, మహారాజ, సద్దహసి తం వచన’’న్తి? ‘‘ఆమ భన్తే, బలవం తత్థ మయం కారణం ఉపలభామ, యేన మయం కారణేన సద్దహామ ‘ఇమినా కారణేన నిబ్బత్తా’’తి. ‘‘కిం పనేత్థ, మహారాజ, కారణ’’న్తి? ‘‘సుపరికమ్మకతే, భన్తే, కలలే బీజం నిపతిత్వా ఖిప్పం సంవిరుహతీ’’తి. ‘‘ఆమ మహారాజా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, భన్తే, సా భిక్ఖునీ ఉతునీ సమానా సణ్ఠితే కలలే రుహిరే పచ్ఛిన్నవేగే ఠితాయ ధాతుయా తం సమ్భవం గహేత్వా తస్మిం కలలే పక్ఖిపి, తేన తస్సా గబ్భో సణ్ఠాసి, ఏవం తత్థ కారణం పచ్చేమ తేసం నిబ్బత్తియా’’తి. ‘‘ఏవమేతం, మహారాజ, తథా సమ్పటిచ్ఛామి, యోనిప్పవేసేన గబ్భో సమ్భవతీతి. సమ్పటిచ్ఛసి పన, త్వం మహారాజ, థేరస్స కుమారకస్సపస్స గబ్భావక్కమన’’న్తి? ‘‘ఆమ భన్తే’’తి. ‘‘సాధు, మహారాజ, పచ్చాగతోసి మమ విసయం, ఏకవిధేనపి గబ్భావక్కన్తిం కథయన్తో మమానుబలం భవిస్ససి, అథ యా పన తా ద్వే మిగధేనుయో పస్సావం పివిత్వా గబ్భం పటిలభింసు, తాసం త్వం సద్దహసి గబ్భస్సావక్కమన’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, యం కిఞ్చి భుత్తం పీతం ఖాయితం లేహితం, సబ్బం తం కలలం ఓసరతి, ఠానగతం వుడ్ఢిమాపజ్జతి. యథా, భన్తే నాగసేన, యా కాచి సరితా నామ, సబ్బా తా మహాసముద్దం ఓసరన్తి, ఠానగతా వుడ్ఢిమాపజ్జన్తి. ఏవమేవ ఖో, భన్తే నాగసేన, యం కిఞ్చి భుత్తం పీతం ఖాయితం లేహితం, సబ్బం తం కలలం ఓసరతి, ఠానగతం వుడ్ఢిమాపజ్జతి, తేనాహం కారణేన సద్దహామి ముఖగతేనపి గబ్భస్స అవక్కన్తి హోతీ’’తి. ‘‘సాధు, మహారాజ, గాళ్హతరం ఉపగతోసి మమ విసయం, ముఖపానేనపి ద్వయసన్నిపాతో భవతి. సంకిచ్చస్స చ, మహారాజ, కుమారస్స ఇసిసిఙ్గస్స చ తాపసస్స థేరస్స చ కుమారకస్సపస్స గబ్భావక్కమనం సమ్పటిచ్ఛసీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సన్నిపాతో ఓసరతీ’’తి.

‘‘సామోపి, మహారాజ, కుమారో మణ్డబ్యోపి మాణవకో తీసు సన్నిపాతేసు అన్తోగధా, ఏకరసా యేవ పురిమేన, తత్థ కారణం వక్ఖామి. దుకూలో చ, మహారాజ, తాపసో పారికా చ తాపసీ ఉభోపి తే అరఞ్ఞవాసా అహేసుం పవివేకాధిముత్తా ఉత్తమత్థగవేసకా, తపతేజేన యావ బ్రహ్మలోకం సన్తాపేసుం. తేసం తదా సక్కో దేవానమిన్దో సాయం పాతం ఉపట్ఠానం ఆగచ్ఛతి. సో తేసం గరుకతమేత్తతాయ ఉపధారేన్తో అద్దస అనాగతమద్ధానే ద్విన్నమ్పి తేసం చక్ఖూనం అన్తరధానం, దిస్వా తే ఏవమాహ ‘ఏకం మే, భోన్తో, వచనం కరోథ, సాధు ఏకం పుత్తం జనేయ్యాథ, సో తుమ్హాకం ఉపట్ఠాకో భవిస్సతి ఆలమ్బనో చా’తి. ‘అలం, కోసియ, మా ఏవం భణీ’తి. తే తస్స తం వచనం న సమ్పటిచ్ఛింసు. అనుకమ్పకో అత్థకామో సక్కో దేవానమిన్దో దుతియమ్పి…పే… తతియమ్పి తే ఏవమాహ ‘ఏకం మే, భోన్తో, వచనం కరోథ, సాధు ఏకం పుత్తం జనేయ్యాథ, సో తుమ్హాకం ఉపట్ఠాకో భవిస్సతి ఆలమ్బనో చా’తి. తతియమ్పి తే ఆహంసు ‘అలం, కోసియ, మా త్వం ఖో అమ్హే అనత్థే నియోజేహి, కదాయం కాయో న భిజ్జిస్సతి, భిజ్జతు అయం కాయో భేదనధమ్మో, భిజ్జన్తియాపి ధరణియా పతన్తేపి సేలసిఖరే ఫలన్తేపి ఆకాసే పతన్తేపి చన్దిమసూరియే నేవ మయం లోకధమ్మేహి మిస్సయిస్సామ, మా త్వం అమ్హాకం సమ్ముఖభావం ఉపగచ్ఛ, ఉపగతస్స తే ఏసో విస్సాసో, అనత్థచరో త్వం మఞ్ఞే’తి.

తతో సక్కో దేవానమిన్దో తేసం మనం అలభమానో గరుకతో పఞ్జలికో పున యాచి ‘యది మే వచనం న ఉస్సహథ కాతుం, యదా తాపసీ ఉతునీ హోతి పుప్ఫవతీ, తదా త్వం, భన్తే, దక్ఖిణేన హత్థఙ్గుట్ఠేన నాభిం పరామసేయ్యాసి, తేన సా గబ్భం లచ్ఛతి, సన్నిపాతో యేవేస గబ్భావక్కన్తియా’తి. ‘సక్కోమహం, కోసియ, తం వచనం కాతుం, న తావతకేన అమ్హాకం తపో భిజ్జతి, హోతూ’తి సమ్పటిచ్ఛింసు. తాయ చ పన వేలాయ దేవభవనే అత్థి దేవపుత్తో ఉస్సన్నకుసలమూలో ఖీణాయుకో ఆయుక్ఖయప్పత్తో యదిచ్ఛకం సమత్థో ఓక్కమితుం అపి చక్కవత్తికులేపి. అథ సక్కో దేవానమిన్దో తం దేవపుత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహ ‘ఏహి ఖో, మారిస, సుపభాతో తే దివసో, అత్థసిద్ధి ఉపగతా, యమహం తే ఉపట్ఠానమాగమిం, రమణీయే తే ఓకాసే వాసో భవిస్సతి, పతిరూపే కులే పటిసన్ధి భవిస్సతి, సున్దరేహి మాతాపితూహి వడ్ఢేతబ్బో, ఏహి మే వచనం కరోహీ’తి యాచి. దుతియమ్పి…పే… తతియమ్పి యాచి సిరసి పఞ్జలికతో.

తతో సో దేవపుత్తో ఏవమాహ ‘కతమం తం, మారిస, కులం, యం త్వం అభిక్ఖణం కిత్తయసి పునప్పున’న్తి. ‘దుకూలో చ తాపసో పారికా చ తాపసీ’తి. సో తస్స వచనం సుత్వా తుట్ఠో సమ్పటిచ్ఛి ‘సాధు, మారిస, యో తవ ఛన్దో, సో హోతు, ఆకఙ్ఖమానో అహం, మారిస, పత్థితే కులే ఉప్పజ్జేయ్యం, కిమ్హి కులే ఉప్పజ్జామి అణ్డజే వా జలాబుజే వా సంసేదజే వా ఓపపాతికే వా’తి? ‘జలాబుజాయ, మారిస, యోనియా ఉప్పజ్జాహీ’తి. అథ సక్కో దేవానమిన్దో ఉప్పత్తిదివసం విగణేత్వా దుకూలస్స తాపసస్స ఆరోచేసి ‘అసుకస్మిం నామ దివసే తాపసీ ఉతునీ భవిస్సతి పుప్ఫవతీ, తదా త్వం, భన్తే, దక్ఖిణేన హత్థఙ్గుట్ఠేన నాభిం పరామసేయ్యాసీ’తి. తస్మిం, మహారాజ, దివసే తాపసీ చ ఉతునీ పుప్ఫవతీ అహోసి, దేవపుత్తో చ తత్థూపగో పచ్చుపట్ఠితో అహోసి, తాపసో చ దక్ఖిణేన హత్థఙ్గుట్ఠేన తాపసియా నాభిం పరామసి, ఇతి తే తయో సన్నిపాతా అహేసుం, నాభిపరామసనేన తాపసియా రాగో ఉదపాది, సో పనస్సా రాగో నాభిపరామసనం పటిచ్చ మా త్వం సన్నిపాతం అజ్ఝాచారమేవ మఞ్ఞి, ఊహసనమ్పి [హసనమ్పి (క.)] సన్నిపాతో, ఉల్లపనమ్పి సన్నిపాతో, ఉపనిజ్ఝాయనమ్పి సన్నిపాతో, పుబ్బభాగభావతో రాగస్స ఉప్పాదాయ ఆమసనేన సన్నిపాతో జాయతి, సన్నిపాతా ఓక్కమనం హోతీతి.

‘‘అనజ్ఝాచారేపి, మహారాజ, పరామసనేన గబ్భావక్కన్తి హోతి. యథా, మహారాజ, అగ్గి జలమానో అపరామసనోపి ఉపగతస్స సీతం బ్యపహన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అనజ్ఝాచారేపి పరామసనేన గబ్భావక్కన్తి హోతి.

‘‘చతున్నం, మహారాజ, వసేన సత్తానం గబ్భావక్కన్తి హోతి కమ్మవసేన యోనివసేన కులవసేన ఆయాచనవసేన, అపి చ సబ్బేపేతే సత్తా కమ్మసమ్భవా కమ్మసముట్ఠానా.

‘‘కథం, మహారాజ, కమ్మవసేన సత్తానం గబ్భావక్కన్తి హోతి? ఉస్సన్నకుసలమూలా, మహారాజ, సత్తా యదిచ్ఛకం ఉప్పజ్జన్తి ఖత్తియమహాసాలకులే వా బ్రాహ్మణమహాసాలకులే వా గహపతిమహాసాలకులే వా దేవేసు వా అణ్డజాయ వా యోనియా జలాబుజాయ వా యోనియా సంసేదజాయ వా యోనియా ఓపపాతికాయ వా యోనియా. యథా, మహారాజ, పురిసో అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో పహూతజాతరూపరజతో పహూతవిత్తూపకరణో పహూతధనధఞ్ఞో పహూతఞాతిపక్ఖో దాసిం వా దాసం వా ఖేత్తం వా వత్థుం వా గామం వా నిగమం వా జనపదం వా యం కిఞ్చి మనసా అభిపత్థితం, యదిచ్ఛకం ద్విగుణతిగుణమ్పి ధనం దత్వా కిణాతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, ఉస్సన్నకుసలమూలా సత్తా యదిచ్ఛకం ఉప్పజ్జన్తి ఖత్తియమహాసాలకులే వా బ్రాహ్మణమహాసాలకులే వా గహపతిమహాసాలకులే వా దేవేసు వా అణ్డజాయ వా యోనియా జలాబుజాయ వా యోనియా సంసేదజయ వా యోనియా ఓపపాతికాయ వా యోనియా. ఏవం కమ్మవసేన సత్తానం గబ్భావక్కన్తి హోతి.

‘‘కథం యోనివసేన సత్తానం గబ్భావక్కన్తి హోతి? కుక్కుటానం, మహారాజ, వాతేన గబ్భావక్కన్తి హోతి. బలాకానం మేఘసద్దేన గబ్భావక్కన్తి హోతి. సబ్బేపి దేవా అగబ్భసేయ్యకా సత్తా యేవ, తేసం నానావణ్ణేన గబ్భావక్కన్తి హోతి. యథా, మహారాజ, మనుస్సా నానావణ్ణేన మహియా చరన్తి, కేచి పురతో పటిచ్ఛాదేన్తి, కేచి పచ్ఛతో పటిచ్ఛాదేన్తి, కేచి నగ్గా హోన్తి, కేచి భణ్డూ హోన్తి సేతపటధరా, కేచి మోళిబద్ధా హోన్తి, కేచి భణ్డూ కాసావవసనా హోన్తి, కేచి కాసావవసనా మోళిబద్ధా హోన్తి, కేచి జటినో వాకచీరధరా [వాకచీరా (క.)] హోన్తి, కేచి చమ్మవసనా హోన్తి, కేచి రస్మియో నివాసేన్తి, సబ్బేపేతే మనుస్సా నానావణ్ణేన మహియా చరన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సత్తా యేవ తే సబ్బే, తేసం నానావణ్ణేన గబ్భావక్కన్తి హోతి. ఏవం యోనివసేన సత్తానం గబ్భావక్కన్తి హోతి.

‘‘కథం కులవసేన సత్తానం గబ్భావక్కన్తి హోతి? కులం నామ, మహారాజ, చత్తారి కులాని అణ్డజం జలాబుజం సంసేదజం ఓపపాతికం. యది తత్థ గన్ధబ్బో యతో కుతోచి ఆగన్త్వా అణ్డజే కులే ఉప్పజ్జతి, సో తత్థ అణ్డజో హోతి…పే… జలాబుజే కులే…పే… సంసేదజే కులే…పే… ఓపపాతికే కులే ఉప్పజ్జతి, సో తత్థ ఓపపాతికో హోతి. తేసు తేసు కులేసు తాదిసా యేవ సత్తా సమ్భవన్తి. యథా, మహారాజ, హిమవతి నేరుపబ్బతం యే కేచి మిగపక్ఖినో ఉపేన్తి, సబ్బే తే సకవణ్ణం విజహిత్వా సువణ్ణవణ్ణా హోన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యో కోచి గన్ధబ్బో యతో కుతోచి ఆగన్త్వా అణ్డజం యోనిం ఉపగన్త్వా సభావవణ్ణం విజహిత్వా అణ్డజో హోతి…పే… జలాబుజం…పే… సంసేదజం…పే… ఓపపాతికం యోనిం ఉపగన్త్వా సభావవణ్ణం విజహిత్వా ఓపపాతికో హోతి, ఏవం కులవసేన సత్తానం గబ్భావక్కన్తి హోతి.

‘‘కథం ఆయాచనవసేన సత్తానం గబ్భావక్కన్తి హోతి? ఇధ, మహారాజ, కులం హోతి అపుత్తకం బహుసాపతేయ్యం సద్ధం పసన్నం సీలవన్తం కల్యాణధమ్మం తపనిస్సితం, దేవపుత్తో చ ఉస్సన్నకుసలమూలో చవనధమ్మో హోతి. అథ సక్కో దేవానమిన్దో తస్స కులస్స అనుకమ్పాయ తం దేవపుత్తం ఆయాచతి ‘పణిధేహి, మారిస, అసుకస్స కులస్స మహేసియా కుచ్ఛి’న్తి. సో తస్స ఆయాచనహేతు తం కులం పణిధేతి. యథా, మహారాజ, మనుస్సా పుఞ్ఞకామా సమణం మనోభావనీయం ఆయాచిత్వా గేహం ఉపనేన్తి, అయం ఉపగన్త్వా సబ్బస్స కులస్స సుఖావహో భవిస్సతీతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సక్కో దేవానమిన్దో తం దేవపుత్తం ఆయాచిత్వా తం కులం ఉపనేతి. ఏవం ఆయాచనవసేన సత్తానం గబ్భావక్కన్తి హోతి.

‘‘సామో, మహారాజ, కుమారో సక్కేన దేవానమిన్దేన ఆయాచితో పారికాయ తాపసియా కుచ్ఛిం ఓక్కన్తో. సామో, మహారాజ, కుమారో కతపుఞ్ఞో, మాతాపితరో సీలవన్తో కల్యాణధమ్మా, ఆయాచకో సక్కో, తిణ్ణం చేతోపణిధియా సామో కుమారో నిబ్బత్తో. ఇధ, మహారాజ, నయకుసలో పురిసో సుకట్ఠే అనూపఖేత్తే బీజం రోపేయ్య, అపి ను తస్స బీజస్స అన్తరాయం వివజ్జేన్తస్స వుడ్ఢియా కోచి అన్తరాయో భవేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, నిరుపఘాతం బీజం ఖిప్పం సంవిరుహేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సామో కుమారో ముత్తో ఉప్పన్నన్తరాయేహి తిణ్ణం చేతోపణిధియా నిబ్బత్తో.

‘‘అపి ను ఖో, మహారాజ, సుతపుబ్బం తయా ఇసీనం మనోపదోసేన ఇద్ధో ఫీతో మహాజనపదో సజనో సముచ్ఛిన్నో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సుయ్యతి. మహియా దణ్డకారఞ్ఞం [దణ్డకీరఞ్ఞం (మ. ని. ౨.౬౫)] మజ్ఝారఞ్ఞం కాలిఙ్గారఞ్ఞం మాతఙ్గారఞ్ఞం, సబ్బం తం అరఞ్ఞం అరఞ్ఞభూతం, సబ్బేపేతే జనపదా ఇసీనం మనోపదోసేన ఖయం గతా’’తి. ‘‘యది, మహారాజ, తేసం మనోపదోసేన సుసమిద్ధా జనపదా ఉచ్ఛిజ్జన్తి, అపి ను ఖో తేసం మనోపసాదేన కిఞ్చి నిబ్బత్తేయ్యా’’తి? ‘‘ఆమ భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, సామో కుమారో తిణ్ణం బలవన్తానం చేతోపసాదేన నిబ్బత్తో ఇసినిమ్మితో దేవనిమ్మితో పుఞ్ఞనిమ్మితోతి. ఏవమేతం, మహారాజ, ధారేహి.

‘‘తయోమే, మహారాజ, దేవపుత్తా సక్కేన దేవానమిన్దేన ఆయాచితా కులం ఉప్పన్నా. కతమే తయో? సామో కుమారో మహాపనాదో కుసరాజా, తయోపేతే బోధిసత్తా’’తి. ‘‘సునిద్దిట్ఠా, భన్తే నాగసేన, గబ్భావక్కన్తి, సుకథితం కారణం, అన్ధకారో ఆలోకో కతో, జటా విజటితా, నిచ్ఛుద్ధా పరవాదా, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

గబ్భావక్కన్తిపఞ్హో ఛట్ఠో.

౭. సద్ధమ్మన్తరధానపఞ్హో

౭. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘పఞ్చేవ దాని, ఆనన్ద, వస్ససతాని [వస్ససహస్సాని (సీ.) పస్స అ. ని. ౮.౫౧] సద్ధమ్మో ఠస్సతీ’తి. పున చ పరినిబ్బానసమయే సుభద్దేన పరిబ్బాజకేన పఞ్హం పుట్ఠేన భగవతా భణితం ‘ఇమే చ, సుభద్ద [దీ. ని. ౨.౨౧౪ పస్సితబ్బం], భిక్ఖూ సమ్మా విహరేయ్యుం, అసుఞ్ఞో లోకో అరహన్తేహి అస్సా’తి, అసేసవచనమేతం, నిస్సేసవచనమేతం, నిప్పరియాయవచనమేతం. యది, భన్తే నాగసేన, తథాగతేన భణితం ‘పఞ్చేవ దాని, ఆనన్ద, వస్ససతాని సద్ధమ్మో ఠస్సతీ’తి, తేన హి ‘అసుఞ్ఞో లోకో అరహన్తేహి అస్సా’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది తథాగతేన భణితం ‘అసుఞ్ఞో లోకో అరహన్తేహి అస్సా’తి, తేన హి ‘పఞ్చేవ దాని, ఆనన్ద, వస్ససతాని సద్ధమ్మో ఠస్సతీ’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో గహనతోపి గహనతరో బలవతోపి బలవతరో గణ్ఠితోపి గణ్ఠితరో, సో తవానుప్పత్తో, తత్థ తే ఞాణబలవిప్ఫారం దస్సేహి మకరో వియ సాగరబ్భన్తరగతో’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘పఞ్చేవ దాని, ఆనన్ద, వస్ససతాని సద్ధమ్మో ఠస్సతీ’తి. పరినిబ్బానసమయే చ సుభద్దస్స పరిబ్బాజకస్స భణితం ‘ఇమే చ, సుభద్ద, భిక్ఖూ సమ్మా విహరేయ్యుం, అసుఞ్ఞో లోకో అరహన్తేహి అస్సా’తి. తఞ్చ పన, మహారాజ, భగవతో వచనం నానత్థఞ్చేవ హోతి నానాబ్యఞ్జనఞ్చ, అయం సాసనపరిచ్ఛేదో, అయం పటిపత్తి పరిదీపనాతి దూరం వివజ్జితా తే ఉభో అఞ్ఞమఞ్ఞం. యథా, మహారాజ, నభం పథవితో దూరం వివజ్జితం, నిరయం సగ్గతో దూరం వివజ్జితం, కుసలం అకుసలతో దూరం వివజ్జితం, సుఖం దుక్ఖతో దూరం వివజ్జితం. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తే ఉభో అఞ్ఞమఞ్ఞం దూరం వివజ్జితా.

‘‘అపి చ, మహారాజ, మా తే పుచ్ఛా మోఘా అస్స [అస్సు (సీ. స్యా.)], రసతో తే సంసన్దిత్వా కథయిస్సామి ‘పఞ్చేవ దాని, ఆనన్ద, వస్ససతాని సద్ధమ్మో ఠస్సతీ’తి యం భగవా ఆహ, తం ఖయం పరిదీపయన్తో సేసకం పరిచ్ఛిన్ది, వస్ససహస్సం, ఆనన్ద, సద్ధమ్మో తిట్ఠేయ్య, సచే భిక్ఖునియో న పబ్బాజేయ్యుం. పఞ్చేవ దాని, ఆనన్ద, వస్ససతాని సద్ధమ్మో ఠస్సతీతి. అపి ను ఖో, మహారాజ, భగవా ఏవం వదన్తో సద్ధమ్మస్స అన్తరధానం వా వదేతి అభిసమయం వా పటిక్కోసతీ’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘నట్ఠం, మహారాజ, పరికిత్తయన్తో సేసకం పరిదీపయన్తో పరిచ్ఛిన్ది. యథా, మహారాజ, పురిసో నట్ఠాయికో సబ్బసేసకం గహేత్వా జనస్స పరిదీపేయ్య ‘ఏత్తకం మే భణ్డం నట్ఠం, ఇదం సేసక’న్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భగవా నట్ఠం పరిదీపయన్తో సేసకం దేవమనుస్సానం కథేసి ‘పఞ్చేవ దాని, ఆనన్ద, వస్ససతాని సద్ధమ్మో ఠస్సతీ’తి. యం పన, మహారాజ, భగవతా భణితం ‘పఞ్చేవ దాని, ఆనన్ద, వస్ససతాని సద్ధమ్మో ఠస్సతీ’తి, సాసనపరిచ్ఛేదో ఏసో.

‘‘యం పన పరినిబ్బానసమయే సుభద్దస్స పరిబ్బాజకస్స సమణే పరికిత్తయన్తో ఆహ ‘ఇమే చ, సుభద్ద, భిక్ఖూ సమ్మా విహరేయ్యుం, అసుఞ్ఞో లోకో అరహన్తేహి అస్సా’తి, పటిపత్తిపరిదీపనా ఏసా, త్వం పన తం పరిచ్ఛేదఞ్చ పరిదీపనఞ్చ ఏకరసం కరోసి. యది పన తే ఛన్దో, ఏకరసం కత్వా కథయిస్సామి, సాధుకం సుణోహి మనసికరోహి అవిక్ఖిత్తమానసో [అవిచలమానసో (సీ.) అవిమానసో (పీ. క.)].

‘‘ఇధ, మహారాజ, తళాకో భవేయ్య నవసలిలసమ్పుణ్ణో సమ్ముఖముత్తరియమానో పరిచ్ఛిన్నో పరివటుమకతో, అపరియాదిణ్ణే యేవ తస్మిం తళాకే ఉదకూపరి మహామేఘో అపరాపరం అనుప్పబన్ధో అభివస్సేయ్య, అపి ను ఖో, మహారాజ, తస్మిం తళాకే ఉదకం పరిక్ఖయం పరియాదానం గచ్ఛేయ్యా’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘కేన కారణేన మహారాజా’’తి? ‘‘మేఘస్స, భన్తే, అనుప్పబన్ధతాయా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, జినసాసనవరసద్ధమ్మతళాకో ఆచారసీలగుణవత్తపటిపత్తివిమలనవసలిలసమ్పుణ్ణో ఉత్తరియమానో భవగ్గమభిభవిత్వా ఠితో. యది తత్థ బుద్ధపుత్తా ఆచారసీలగుణవత్తపటిపత్తిమేఘవస్సం అపరాపరం అనుప్పబన్ధాపేయ్యుం అభివస్సాపేయ్యుం. ఏవమిదం జినసాసనవరసద్ధమ్మతళాకో చిరం దీఘమద్ధానం తిట్ఠేయ్య, అరహన్తేహి లోకో అసుఞ్ఞో భవేయ్య, ఇమమత్థం భగవతా సన్ధాయ భాసితం ‘ఇమే చ, సుభద్ద, భిక్ఖూ సమ్మా విహరేయ్యుం, అసుఞ్ఞో లోకో అరహన్తేహి అస్సా’తి.

‘‘ఇధ పన, మహారాజ, మహతి మహాఅగ్గిక్ఖన్ధే జలమానే అపరాపరం సుక్ఖతిణకట్ఠగోమయాని ఉపసంహరేయ్యుం, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, అగ్గిక్ఖన్ధో నిబ్బాయేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, భియ్యో భియ్యో సో అగ్గిక్ఖన్ధో జలేయ్య, భియ్యో భియ్యో పభాసేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, దససహస్సియా [దససహస్సిమ్హి (బహూసు)] లోకధాతుయా జినసాసనవరమ్పి ఆచారసీలగుణవత్తపటిపత్తియా జలతి పభాసతి. యది పన, మహారాజ, తదుత్తరిం బుద్ధపుత్తా పఞ్చహి పధానియఙ్గేహి సమన్నాగతా సతతమప్పమత్తా పదహేయ్యుం, తీసు సిక్ఖాసు ఛన్దజాతా సిక్ఖేయ్యుం, చారిత్తఞ్చ సీలం సమత్తం పరిపూరేయ్యుం, ఏవమిదం జినసాసనవరం భియ్యో భియ్యో చిరం దీఘమద్ధానం తిట్ఠేయ్య, అసుఞ్ఞో లోకో అరహన్తేహి అస్సాతి ఇమమత్థం భగవతా సన్ధాయ భాసితం ‘ఇమే చ, సుభద్ద, భిక్ఖూ సమ్మా విహరేయ్యుం, అసుఞ్ఞో లోకో అరహన్తేహి అస్సా’తి.

‘‘ఇధ పన, మహారాజ, సినిద్ధసమసుమజ్జితసప్పభాసవిమలాదాసం [సప్పభం సువిమలాదాసం (సీ.)] సణ్హసుఖుమగేరుకచుణ్ణేన అపరాపరం మజ్జేయ్యుం, అపి ను ఖో, మహారాజ, తస్మిం ఆదాసే మలకద్దమరజోజల్లం జాయేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, అఞ్ఞదత్థు విమలతరం యేవ భవేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, జినసాసనవరం పకతినిమ్మలం బ్యపగతకిలేసమలరజోజల్లం, యది తం బుద్ధపుత్తా ఆచారసీలగుణవత్తపటిపత్తిసల్లేఖధుతగుణేన జినసాసనవరం సల్లక్ఖేయ్యుం [సల్లిక్ఖేయ్యుం (సీ. పీ.)], ఏవమిదం జినసాసనవరం చిరం దీఘమద్ధానం తిట్ఠేయ్య, అసుఞ్ఞో చ లోకో అరహన్తేహి అస్సాతి ఇమమత్థం భగవతా సన్ధాయ భాసితం ‘ఇమే చ, సుభద్ద, భిక్ఖూ సమ్మా విహరేయ్యుం, అసుఞ్ఞో లోకో అరహన్తేహి అస్సా’తి. పటిపత్తిమూలకం, మహారాజ, సత్థుసాసనం పటిపత్తికారణం పటిపత్తియా అనన్తరహితాయ తిట్ఠతీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, ‘సద్ధమ్మన్తరధాన’న్తి యం వదేసి, కతమం తం సద్ధమ్మన్తరధాన’’న్తి? ‘‘తీణిమాని, మహారాజ, సాసనన్తరధానాని. కతమాని తీణి? అధిగమన్తరధానం పటిపత్తన్తరధానం లిఙ్గన్తరధానం, అధిగమే, మహారాజ, అన్తరహితే సుప్పటిపన్నస్సాపి ధమ్మాభిసమయో న హోతి, పటిపత్తియా అన్తరహితాయ సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తి అన్తరధాయతి, లిఙ్గంయేవ తిట్ఠతి, లిఙ్గే అన్తరహితే పవేణుపచ్ఛేదో హోతి, ఇమాని ఖో, మహారాజ, తీణి అన్తరధానానీ’’తి.

‘‘సువిఞ్ఞాపితో, భన్తే నాగసేన, పఞ్హో, గమ్భీరో ఉత్తానీకతో, గణ్ఠి భిన్నో, నట్ఠా పరవాదా భగ్గా నిప్పభా కతా, త్వం గణివరవసభమాసజ్జాతి.

సద్ధమ్మన్తరధానపఞ్హో సత్తమో.

౮. అకుసలచ్ఛేదనపఞ్హో

౮. ‘‘భన్తే నాగసేన, తథాగతో సబ్బం అకుసలం ఝాపేత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, ఉదాహు సావసేసే అకుసలే సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో’’తి? ‘‘సబ్బం, మహారాజ, అకుసలం ఝాపేత్వా భగవా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, నత్థి భగవతో సేసేకం అకుసల’’న్తి.

‘‘కిం పన, భన్తే, దుక్ఖా వేదనా తథాగతస్స కాయే ఉప్పన్నపుబ్బా’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, రాజగహే భగవతో పాదో సకలికాయ [సక్ఖలికాయ (స్యా. క.)] ఖతో, లోహితపక్ఖన్దికాబాధో ఉప్పన్నో, కాయే అభిసన్నే జీవకేన విరేకో కారితో, వాతాబాధే ఉప్పన్నే ఉపట్ఠాకేన థేరేన ఉణ్హోదకం పరియిట్ఠ’’న్తి.

‘‘యది, భన్తే నాగసేన, తథాగతో సబ్బం అకుసలం ఝాపేత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, తేన హి భగవతో పాదో సకలికాయ ఖతో, లోహితపక్ఖన్దికా చ ఆబాధో ఉప్పన్నోతి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది తథాగతస్స పాదో సకలికాయ ఖతో, లోహితపక్ఖన్దికా చ ఆబాధో ఉప్పన్నో, తేన హి తథాగతో సబ్బం అకుసలం ఝాపేత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తోతి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. నత్థి, భన్తే, వినా కమ్మేన వేదయితం, సబ్బం తం వేదయితం కమ్మమూలకం, తం కమ్మేనేవ వేదయతి, అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి [నిబ్బాయితబ్బోతి (క.)].

‘‘న హి, మహారాజ, సబ్బం తం వేదయితం కమ్మమూలకం. అట్ఠహి, మహారాజ, కారణేహి వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి, యేహి కారణేహి పుథూ సత్తా వేదనా వేదియన్తి. కతమేహి అట్ఠహి? వాతసముట్ఠానానిపి ఖో, మహారాజ, ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి, పిత్తసముట్ఠానానిపి ఖో, మహారాజ…పే… సేమ్హసముట్ఠానానిపి ఖో, మహారాజ…పే… సన్నిపాతికానిపి ఖో, మహారాజ…పే… ఉతుపరిణామజానిపి ఖో, మహారాజ…పే… విసమపరిహారజానిపి ఖో, మహారాజ…పే… ఓపక్కమికానిపి ఖో, మహారాజ…పే… కమ్మవిపాకజానిపి ఖో, మహారాజ, ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి. ఇమేహి ఖో, మహారాజ, అట్ఠహి కారణేహి పుథూ సత్తా వేదనా వేదయన్తి. తత్థ యే తే పుగ్గలా ‘సత్తే కమ్మం విబాధతీ’తి వదేయ్యుం, తే ఇమే పుగ్గలా సత్తకారణం పటిబాహన్తి. తేసం తం వచనం మిచ్ఛా’’తి. ‘‘భన్తే నాగసేన, యఞ్చ వాతికం యఞ్చ పిత్తికం యఞ్చ సేమ్హికం యఞ్చ సన్నిపాతికం యఞ్చ ఉతుపరిణామజం యఞ్చ విసమపరిహారజం యఞ్చ ఓపక్కమికం, సబ్బేతే కమ్మసముట్ఠానా యేవ, కమ్మేనేవ తే సబ్బే సమ్భవన్తీ’’తి.

‘‘యది, మహారాజ, తేపి సబ్బే కమ్మసముట్ఠానావ ఆబాధా భవేయ్యుం, న తేసం కోట్ఠాసతో లక్ఖణాని భవేయ్యుం. వాతో ఖో, మహారాజ, కుప్పమానో దసవిధేన కుప్పతి సీతేన ఉణ్హేన జిఘచ్ఛాయ విపాసాయ అతిభుత్తేన ఠానేన పధానేన ఆధావనేన ఉపక్కమేన కమ్మవిపాకేన. తత్ర యే తే నవ విధా, న తే అతీతే, న అనాగతే, వత్తమానకే భవే ఉప్పజ్జన్తి, తస్మా న వత్తబ్బా ‘కమ్మసమ్భవా సబ్బా వేదనా’తి. పిత్తం, మహారాజ, కుప్పమానం తివిధేన కుప్పతి సీతేన ఉణ్హేన విసమభోజనేన. సేమ్హం, మహారాజ, కుప్పమానం తివిధేన కుప్పతి సీతేన ఉణ్హేన అన్నపానేన. యో చ, మహారాజ, వాతో యఞ్చ పిత్తం యఞ్చ సేమ్హం, తేహి తేహి కోపేహి కుప్పిత్వా మిస్సీ హుత్వా సకం సకం వేదనం ఆకడ్ఢతి. ఉతుపరిణామజా, మహారాజ, వేదనా ఉతుపరియామేన ఉప్పజ్జతి. విసమపరిహారజా వేదనా విసమపరిహారేన ఉప్పజ్జతి. ఓపక్కమికా, మహారాజ, వేదనా అత్థి కిరియా, అత్థి కమ్మవిపాకా, కమ్మవిపాకజా వేదనా పుబ్బే కతేన కమ్మేన ఉప్పజ్జతి. ఇతి ఖో, మహారాజ, అప్పం కమ్మవిపాకజం, బహుతరం అవసేసం. తత్థ బాలా ‘సబ్బం కమ్మవిపాకజం యేవా’తి అతిధావన్తి. తం కమ్మం న సక్కా వినా బుద్ధఞాణేన వవత్థానం కాతుం.

‘‘యం పన, మహారాజ, భగవతో పాదో సకలికాయ ఖతో, తం వేదయితం నేవ వాతసముట్ఠానం, న పిత్తసముట్ఠానం, న సేమ్హసముట్ఠానం, న సన్నిపాతికం, న ఉతుపరిణామజం, న విసమపరిహారజం, న కమ్మవిపాకజం, ఓపక్కమికం యేవ. దేవదత్తో హి, మహారాజ, బహూని జాతిసతసహస్సాని తథాగతే ఆఘాతం బన్ధి, సో తేన ఆఘాతేన మహతిం గరుం సిలం గహేత్వా ‘మత్థకే పాతేస్సామీ’తి ముఞ్చి, అథఞ్ఞే ద్వే సేలా ఆగన్త్వా తం సిలం తథాగతం అసమ్పత్తం యేవ సమ్పటిచ్ఛింసు, తాసం పహారేన పపటికా భిజ్జిత్వా భగవతో పాదే పతిత్వా రుహిరం [నిపతిత్వా రుధిరం (స్యా.)] ఉప్పాదేసి, కమ్మవిపాకతో వా, మహారాజ, భగవతో ఏసా వేదనా నిబ్బత్తా కిరియతో వా, తతుద్ధం నత్థఞ్ఞా వేదనా.

‘‘యథా, మహారాజ, ఖేత్తదుట్ఠతాయ వా బీజం న సమ్భవతి బీజదుట్ఠతాయ వా. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కమ్మవిపాకతో వా భగవతో ఏసా వేదనా నిబ్బత్తా కిరియతో వా, తతుద్ధం నత్థఞ్ఞా వేదనా.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, కోట్ఠదుట్ఠతాయ వా భోజనం విసమం పరిణమతి ఆహారదుట్ఠతాయ వా, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, కమ్మవిపాకతో వా భగవతో ఏసా వేదనా నిబ్బత్తా కిరియతో వా, తతుద్ధం నత్థఞ్ఞా వేదనా. అపి చ, మహారాజ, నత్థి భగవతో కమ్మవిపాకజా వేదనా, నత్థి విసమపరిహారజా వేదనా, అవసేసేహి సముట్ఠానేహి భగవతో వేదనా ఉప్పజ్జతి, తాయ చ పన వేదనాయ న సక్కా భగవన్తం జీవితా వోరోపేతుం.

‘‘నిపతన్తి, మహారాజ, ఇమస్మిం చాతుమహాభూతికే [చాతుమ్మహాభూతికే (సీ.)] కాయే ఇట్ఠానిట్ఠా సుభాసుభవేదనా. ఇధ, మహారాజ, ఆకాసే ఖిత్తో లేడ్డు మహాపథవియా నిపతతి, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, లేడ్డు పుబ్బే కతేన మహాపథవియా నిపతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, నత్థి సో, భన్తే, హేతు మహాపథవియా, యేన హేతునా మహాపథవీ కుసలాకుసలవిపాకం పటిసంవేదేయ్య, పచ్చుప్పన్నేన, భన్తే, అకమ్మకేన హేతునా సో లేడ్డు మహాపథవియం నిపతతి. యథా, మహారాజ, మహాపథవీ, ఏవం తథాగతో దట్ఠబ్బో. యథా లేడ్డు పుబ్బే అకతేన మహాపథవియం నిపతతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతస్స పుబ్బే అకతేన సా సకలికాపాదే నిపతితా.

‘‘ఇధ పన, మహారాజ, మనుస్సా మహాపథవిం భిన్దన్తి చ ఖణన్తి చ, అపి ను ఖో, మహారాజ, తే మనుస్సా పుబ్బే కతేన మహాపథవిం భిన్దన్తి చ ఖణన్తి చా’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యా సా సకలికా భగవతో పాదే నిపతితా, న సా సకలికా పుబ్బే కతేన భగవతో పాదే నిపతితా. యోపి, మహారాజ, భగవతో లోహితపక్ఖన్దికాబాధో ఉప్పన్నో, సోపి ఆబాధో న పుబ్బే కతేన ఉప్పన్నో, సన్నిపాతికేనేవ ఉప్పన్నో, యే కేచి, మహారాజ, భగవతో కాయికా ఆబాధా ఉప్పన్నా, న తే కమ్మాభినిబ్బత్తా, ఛన్నం ఏతేసం సముట్ఠానానం అఞ్ఞతరతో నిబ్బత్తా.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా దేవాతిదేవేన సంయుత్తనికాయవరలఞ్ఛకే మోళియసీవకే [మోలియసివకే (స్యా. క.) సం. ని. ౪.౨౬౯ పస్సితబ్బం] వేయ్యాకరణే –

‘‘‘పిత్తసముట్ఠానానిపి ఖో, సీవక, ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి. సామమ్పి ఖో ఏతం, సీవక, వేదితబ్బం, యథా పిత్తసముట్ఠానానిపి ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి. లోకస్సపి ఖో ఏతం, సీవక, సచ్చసమ్మతం, యథా పిత్తసముట్ఠానానిపి ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి. తత్ర, సీవక, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో ‘‘యం కిఞ్చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, సబ్బం తం పుబ్బే కతహేతూ’’తి. యఞ్చ సామం ఞాతం, తఞ్చ అతిధావన్తి, యఞ్చ లోకే సచ్చసమ్మతం, తఞ్చ అతిధావన్తి. తస్మా తేసం సమణబ్రాహ్మణానం మిచ్ఛాతి వదామి.

‘‘‘సేమ్హసముట్ఠానానిపి ఖో, సీవక, ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి. వాతసముట్ఠానానిపి ఖో, సీవక…పే… సన్నిపాతికానిపి ఖో, సీవక…పే… ఉతుపరిణామజానిపి ఖో, సీవక…పే… విసమపరిహారజానిపి ఖో, సీవక…పే… ఓపక్కమికానిపి ఖో, సీవక…పే… కమ్మవిపాకజానిపి ఖో, సీవక, ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి. సామమ్పి ఖో ఏతం, సీవక, వేదితబ్బం, యథా కమ్మవిపాకజానిపి ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి. లోకస్సపి ఖో ఏతం, సీవక, సచ్చసమ్మతం, యథా కమ్మవిపాకజానిపి ఇధేకచ్చాని వేదయితాని ఉప్పజ్జన్తి. తత్ర, సీవక, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో ‘‘యం కిఞ్చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, సబ్బం తం పుబ్బే కతహేతూ’’తి. యఞ్చ సామం ఞాతం, తఞ్చ అతిధావన్తి, యఞ్చ లోకే సచ్చసమ్మతం, తఞ్చ అతిధావన్తి. తస్మా తేసం సమణబ్రాహ్మణానం మిచ్ఛాతి వదామీ’’’తి.

‘‘ఇతిపి, మహారాజ, న సబ్బా వేదనా కమ్మవిపాకజా, సబ్బం, మహారాజ, అకుసలం ఝాపేత్వా భగవా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తోతి ఏవమేతం ధారేహీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

అకుసలచ్ఛేదనపఞ్హో అట్ఠమో.

౯. ఉత్తరికరణీయపఞ్హో

౯. ‘‘భన్తే నాగసేన, తుమ్హే భణథ ‘యం కిఞ్చి కరణీయం తథాగతస్స, సబ్బం తం బోధియా యేవ మూలే పరినిట్ఠితం, నత్థి తథాగతస్స ఉత్తరిం కరణీయం, కతస్స వా పతిచయో’తి, ఇదఞ్చ తేమాసం పటిసల్లానం దిస్సతి. యది, భన్తే నాగసేన, యం కిఞ్చి కరణీయం తథాగతస్స, సబ్బం తం బోధియా యేవ మూలే పరినిట్ఠితం, నత్థి తథాగతస్స ఉత్తరిం కరణీయం, కతస్స వా పతిచయో, తేన హి ‘తేమాసం పటిసల్లీనో’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది తేమాసం పటిసల్లీనో, తేన హి ‘యం కిఞ్చి కరణీయం, తథాగతస్స, సబ్బం తం బోధియా యేవ మూలే పరినిట్ఠిత’న్తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. నత్థి కతకరణీయస్స పటిసల్లానం, సకరణీయస్సేవ పటిసల్లానం యథా నామ బ్యాధితస్సేవ భేసజ్జేన కరణీయం హోతి, అబ్యాధితస్స కిం భేసజ్జేన. ఛాతస్సేవ భోజనేన కరణీయం హోతి, అఛాతస్స కిం భోజనేన. ఏవమేవ ఖో, భన్తే నాగసేన, నత్థి కతకరణీయస్స పటిసల్లానం, సకరణీయస్సేవ పటిసల్లానం. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో తవానుప్పత్తో, సో తయా నిబ్బాహితబ్బో’’తి.

‘‘యం కిఞ్చి, మహారాజ, కరణీయం తథాగతస్స, సబ్బం తం బోధియా యేవ మూలే పరినిట్ఠితం, నత్థి తథాగతస్స ఉత్తరిం కరణీయం, కతస్స వా పతిచయో, భగవా చ తేమాసం పటిసల్లీనో, పటిసల్లానం ఖో, మహారాజ, బహుగుణం, సబ్బేపి తథాగతా పటిసల్లీయిత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తా, తం తే సుకతగుణమనుస్సరన్తా పటిసల్లానం సేవన్తి. యథా, మహారాజ, పురిసో రఞ్ఞో సన్తికా లద్ధవరో పటిలద్ధభోగో తం సుకతగుణమనుస్సరన్తో అపరాపరం రఞ్ఞో ఉపట్ఠానం ఏతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సబ్బేపి తథాగతా పటిసల్లీయిత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తా, తం తే సుకతగుణమనుస్సరన్తా పటిసల్లానం సేవన్తి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, పురిసో ఆతురో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో భిసక్కముపసేవిత్వా సోత్థిమనుప్పత్తో తం సుకతగుణమనుస్సరన్తో అపరాపరం భిసక్కముపసేవతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సబ్బేపి తథాగతా పటిసల్లీయిత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తా, తం తే సుకతగుణమనుస్సరన్తా పటిసల్లానం సేవన్తి.

‘‘అట్ఠవీసతి ఖో పనిమే, మహారాజ, పటిసల్లానగుణా, యే గుణే సమనుస్సరన్తా [సమనుపస్సన్తా (సీ. పీ.)] తథాగతా పటిసల్లానం సేవన్తి. కతమే అట్ఠవీసతి? ఇధ, మహారాజ, పటిసల్లానం పటిసల్లీయమానం అత్తానం రక్ఖతి, ఆయుం వడ్ఢేతి, బలం దేతి, వజ్జం పిదహతి, అయసమపనేతి, యసముపనేతి, అరతిం వినోదేతి, రతిముపదహతి, భయమపనేతి, వేసారజ్జం కరోతి, కోసజ్జమపనేతి, వీరియమభిజనేతి, రాగమపనేతి, దోసమపనేతి, మోహమపనేతి, మానం నిహన్తి, వితక్కం భఞ్జతి, చిత్తం ఏకగ్గం కరోతి, మానసం స్నేహయతి [సోభయతి (సీ.)], హాసం జనేతి, గరుకం కరోతి, లాభముప్పాదయతి, నమస్సియం కరోతి, పీతిం పాపేతి, పామోజ్జం కరోతి, సఙ్ఖారానం సభావం దస్సయతి, భవప్పటిసన్ధిం ఉగ్ఘాటేతి, సబ్బసామఞ్ఞం దేతి. ఇమే ఖో, మహారాజ, అట్ఠవీసతి పటిసల్లానగుణా, యే గుణే సమనుస్సరన్తా తథాగతా పటిసల్లానం సేవన్తి.

‘‘అపి చ ఖో, మహారాజ, తథాగతా సన్తం సుఖం సమాపత్తిరతిం అనుభవితుకామా పటిసల్లానం సేవన్తి పరియోసితసఙ్కప్పా. చతూహి ఖో, మహారాజ, కారణేహి తథాగతా పటిసల్లానం సేవన్తి. కతమేహి చతూహి? విహారఫాసుతాయపి, మహారాజ, తథాగతా పటిసల్లానం సేవన్తి, అనవజ్జగుణబహులతాయపి తథాగతా పటిసల్లానం సేవన్తి, అసేసఅరియవీథితోపి తథాగతా పటిసల్లానం సేవన్తి, సబ్బబుద్ధానం థుతథోమితవణ్ణితపసత్థతోపి తథాగతా పటిసల్లానం సేవన్తి. ఇమేహి ఖో, మహారాజ, చతూహి కారణేహి తథాగతా పటిసల్లానం సేవన్తి. ఇతి ఖో, మహారాజ, తథాగతా పటిసల్లానం సేవన్తి న సకరణీయతాయ, న కతస్స వా పతిచయాయ, అథ ఖో గుణవిసేసదస్సావితాయ తథాగతా పటిసల్లానం సేవన్తీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ఉత్తరికరణీయపఞ్హో నవమో.

౧౦. ఇద్ధిబలదస్సనపఞ్హో

౧౦. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘తథాగతస్స ఖో, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా, సో ఆకఙ్ఖమానో, ఆనన్ద, తథాగతో కప్పం వా తిట్ఠేయ్య కప్పావసేసం వా’తి. పున చ భణితం ‘ఇతో తిణ్ణం మాసానం అచ్చయేన తథాగతో పరినిబ్బాయిస్సతీ’తి. యది, భన్తే నాగసేన, భగవతా భణితం ‘తథాగతస్స ఖో, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా…పే… కప్పావసేసం వా’తి, తేన హి తేమాసపరిచ్ఛేదో మిచ్ఛా. యది, భన్తే, తథాగతేన భణితం ‘ఇతో తిణ్ణం మాసానం అచ్చయేన తథాగతో పరినిబ్బాయిస్సతీ’తి, తేన హి ‘‘తథాగతస్స ఖో, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా…పే… కప్పావసేసం వా’తి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. నత్థి తథాగతానం అట్ఠానే గజ్జితం. అమోఘవచనా బుద్ధా భగవన్తో తథవచనా అద్వేజ్ఝవచనా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో గమ్భీరో సునిపుణో దున్నిజ్ఝాపయో తవానుప్పత్తో, భిన్దేతం దిట్ఠిజాలం, ఏకంసే ఠపయ, భిన్ద పరవాద’’న్తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘తథాగతస్స ఖో, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా…పే… కప్పావసేసం వా’తి, తేమాసపరిచ్ఛేదో చ భణితో, సో చ పన కప్పో ఆయుకప్పో వుచ్చతి. న, మహారాజ, భగవా అత్తనో బలం కిత్తయమానో ఏవమాహ, ఇద్ధిబలం పన మహారాజ, భగవా పరికిత్తయమానో ఏవమాహ ‘తథాగతస్స ఖో, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా…పే… కప్పావసేసం వా’తి.

‘‘యథా, మహారాజ, రఞ్ఞో అస్సాజానీయో భవేయ్య సీఘగతి అనిలజవో, తస్స రాజా జవబలం పరికిత్తయన్తో సనేగమజానపదభటబలబ్రాహ్మణగహపతికఅమచ్చజనమజ్ఝే ఏవం వదేయ్య ‘ఆకఙ్ఖమానో మే, భో, అయం హయవరో సాగరజలపరియన్తం మహిం అనువిచరిత్వా ఖణేన ఇధాగచ్ఛేయ్యా’తి, న చ తం జవగతిం తస్సం పరిసాయం దస్సేయ్య, విజ్జతి చ సో జవో తస్స, సమత్థో చ సో ఖణేన సాగరజలపరియన్తం మహిం అనువిచరితుం. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భగవా అత్తనో ఇద్ధిబలం పరికిత్తయమానో ఏవమాహ, తమ్పి తేవిజ్జానం ఛళభిఞ్ఞానం అరహన్తానం విమలఖీణాసవానం దేవమనుస్సానఞ్చ మజ్ఝే నిసీదిత్వా భణితం ‘తథాగతస్స ఖో, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా, సో ఆకఙ్ఖమానో, ఆనన్ద, తథాగతో కప్పం వా తిట్ఠేయ్య కప్పావసేసం వా’తి. విజ్జతి చ తం, మహారాజ, ఇద్ధిబలం భగవతో, సమత్థో చ భగవా ఇద్ధిబలేన కప్పం వా ఠాతుం కప్పావసేసం వా, న చ భగవా తం ఇద్ధిబలం తస్సం పరిసాయం దస్సేతి, అనత్థికో, మహారాజ, భగవా సబ్బభవేహి, గరహితా చ తథాగతస్స సబ్బభవా. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా ‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అప్పమత్తకోపి గూథో దుగ్గన్ధో హోతి. ఏవమేవ ఖో అహం, భిక్ఖవే, అప్పమత్తకమ్పి భవం న వణ్ణేమి అన్తమసో అచ్ఛరాసఙ్ఘాతమత్తమ్పీ’తి అపి ను ఖో, మహారాజ, భగవా సబ్బభవగతియోనియో గూథసమం దిస్వా ఇద్ధిబలం నిస్సాయ భవేసు ఛన్దరాగం కరేయ్యా’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, భగవా ఇద్ధిబలం పరికిత్తయమానో ఏవరూపం బుద్ధసీహనాదమభినదీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి.

ఇద్ధిబలదస్సనపఞ్హో దసమో.

ఇద్ధిబలవగ్గో పఠమో.

ఇమస్మిం వగ్గే దస పఞ్హా.