౪. పథవిచలనపఞ్హో

౪. ‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా – ‘అట్ఠిమే, భిక్ఖవే [అట్ఠిమే ఆనన్ద (అ. ని. ౮.౭౦)], హేతూ అట్ఠ పచ్చయా మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయా’తి. అసేసవచనం ఇదం, నిస్సేసవచనం ఇదం, నిప్పరియాయవచనం ఇదం, నత్థఞ్ఞో నవమో హేతు మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయ. యది, భన్తే నాగసేన, అఞ్ఞో నవమో హేతు భవేయ్య మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయ, తమ్పి హేతుం భగవా కథేయ్య. యస్మా చ ఖో, భన్తే నాగసేన, నత్థఞ్ఞో నవమో హేతు మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయ, తస్మా అనాచిక్ఖితో భగవతా, అయఞ్చ నవమో హేతు దిస్సతి మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయ, యం వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితాతి. యది, భన్తే నాగసేన, అట్ఠేవ హేతూ అట్ఠ పచ్చయా మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయ, తేన హి వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితాతి యం వచనం, తం మిచ్ఛా. యది వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితా, తేన హి అట్ఠేవ హేతూ అట్ఠ పచ్చయా మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయాతి తమ్పి వచనం మిచ్ఛా. అయమ్పి ఉభతో కోటికో పఞ్హో సుఖుమో దున్నివేఠియో అన్ధకరణో చేవ గమ్భీరో చ, సో తవానుప్పత్తో, నేసో అఞ్ఞేన ఇత్తరపఞ్ఞేన సక్కా విసజ్జేతుం అఞ్ఞత్ర తవాదిసేన బుద్ధిమతా’’తి.

‘‘భాసితమ్పేతం, మహారాజ, భగవతా – ‘అట్ఠిమే, భిక్ఖవే, హేతూ అట్ఠ పచ్చయా మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయా’తి. యం వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితా, తఞ్చ పన అకాలికం కదాచుప్పత్తికం అట్ఠహి హేతూహి విప్పముత్తం, తస్మా అగణితం అట్ఠహి హేతూహి.

‘‘యథా, మహారాజ, లోకే తయో యేవ మేఘా గణీయన్తి వస్సికో హేమన్తికో పావుసకోతి. యది తే ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞో మేఘో పవస్సతి, న సో మేఘో గణీయతి సమ్మతేహి మేఘేహి, అకాలమేఘోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే యం సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితా, అకాలికం ఏతం కదాచుప్పత్తికం అట్ఠహి హేతూహి విప్పముత్తం, న తం గణీయతి అట్ఠహి హేతూహి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, హిమవన్తా పబ్బతా పఞ్చ నదిసతాని సన్దన్తి, తేసం, మహారాజ, పఞ్చన్నం నదిసతానం దసేవ నదియో నదిగణనాయ గణీయన్తి. సేయ్యథీదం, గఙ్గా యమునా అచిరవతీ సరభూ మహీ సిన్ధు సరస్సతీ వేత్రవతీ వీతంసా చన్దభాగాతి, అవసేసా నదియో నదిగణనాయ అగణితా. కిం కారణా? న తా నదియో ధువసలిలా. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే యం సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితా, అకాలికం ఏతం కదాచుప్పత్తికం అట్ఠహి హేతూహి విప్పముత్తం, న తం గణీయతి అట్ఠహి హేతూహి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, రఞ్ఞో సతమ్పి ద్విసతమ్పి తిసతమ్పి అమచ్చా హోన్తి, తేసం ఛ యేవ జనా అమచ్చగణనాయ గణీయన్తి. సేయ్యథీదం, సేనాపతి పురోహితో అక్ఖదస్సో భణ్డాగారికో ఛత్తగ్గాహకో ఖగ్గగ్గాహకో. ఏతే యేవ అమచ్చగణనాయ గణీయన్తి. కిం కారణా? యుత్తత్తా రాజగుణేహి, అవసేసా అగణితా, సబ్బే అమచ్చాత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే యం సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితా, అకాలికం ఏతం కదాచుప్పత్తికం అట్ఠహి హేతూహి విప్పముత్తం, న తం గణీయతి అట్ఠహి హేతూహి.

‘‘సుయ్యతి ను ఖో, మహారాజ, ఏతరహి జినసాసనే కతాధికారానం దిట్ఠధమ్మసుఖవేదనీయకమ్మం, కిత్తి చ యేసం అబ్భుగ్గతా దేవమనుస్సేసూ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సుయ్యతి ఏతరహి జినసాసనే కతాధికారానం దిట్ఠధమ్మసుఖవేదనీయకమ్మం, కిత్తి చ యేసం అబ్భుగ్గతా దేవమనుస్సేసు సత్త జనాతి’’. ‘‘కే చ తే, మహారాజా’’తి? ‘‘సుమనో చ, భన్తే, మాలాకారో, ఏకసాటకో చ బ్రాహ్మణో, పుణ్ణో చ భతకో, మల్లికా చ దేవీ, గోపాలమాతా చ దేవీ, సుప్పియా చ ఉపాసికా, పుణ్ణా చ దాసీతి ఇమే సత్త దిట్ఠధమ్మసుఖవేదనీయా సత్తా, కిత్తి చ ఇమేసం అబ్భుగ్గతా దేవమనుస్సేసూ’’తి.

‘‘అపరేపి సుయ్యన్తి ను ఖో అతీతే మానుసకేనేవ సరీరదేహేన తిదసభవనం గతా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సుయ్యన్తీ’’తి. ‘‘కే చ తే, మహారాజా’’తి? ‘‘గుత్తిలో చ గన్ధబ్బో, సాధీనో చ రాజా, నిమి చ రాజా, మన్ధాతా చ రాజాతి ఇమే చతురో జనా సుయ్యన్తి, తేనేవ మానుసకేన సరీరదేహేన తిదసభవనం గతా’’తి. ‘‘సుచిరమ్పి కతం సుయ్యతి సుకతదుక్కటన్తి? సుతపుబ్బం పన తయా, మహారాజ, అతీతే వా అద్ధానే వత్తమానే వా అద్ధానే ఇత్థన్నామస్స దానే దీయమానే సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా తిక్ఖత్తుం వా మహాపథవీ కమ్పితా’’తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘అత్థి మే, మహారాజ, ఆగమో అధిగమో పరియత్తి సవనం సిక్ఖాబలం సుస్సూసా పరిపుచ్ఛా ఆచరియుపాసనం, మయాపి న సుతపుబ్బం ‘ఇత్థన్నామస్స దానే దీయమానే సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా తిక్ఖత్తుం వా మహాపథవీ కమ్పితా’తి ఠపేత్వా వేస్సన్తరస్స రాజవసభస్స దానవరం. భగవతో చ, మహారాజ, కస్సపస్స, భగవతో చ సక్యమునినోతి ద్విన్నం బుద్ధానం అన్తరే గణనపథం వీతివత్తా వస్సకోటియో అతిక్కన్తా, తత్థపి మే సవనం నత్థి ‘ఇత్థన్నామస్స దానే దీయమానే సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా తిక్ఖత్తుం వా మహాపథవీ కమ్పితా’తి. న, మహారాజ, తావతకేన వీరియేన తావతకేన పరక్కమేన మహాపథవీ కమ్పతి, గుణభారభరితా, మహారాజ, సబ్బసోచేయ్యకిరియగుణభారభరితా ధారేతుం న విసహన్తీ మహాపథవీ చలతి కమ్పతి పవేధతి.

‘‘యథా, మహారాజ, సకటస్స అతిభారభరితస్స నాభియో చ నేమియో చ ఫలన్తి అక్ఖో భిజ్జతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సబ్బసోచేయ్యకిరియగుణభారభరితా మహాపథవీ ధారేతుం న విసహన్తీ చలతి కమ్పతి పవేధతి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, గగనం అనిలజలవేగసఞ్ఛాదితం ఉస్సన్నజలభారభరితం అతివాతేన ఫుటితత్తా నదతి రవతి గళగళాయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, మహాపథవీ రఞ్ఞో వేస్సన్తరస్స దానబలవిపులఉస్సన్నభారభరితా ధారేతుం న విసహన్తీ చలతి కమ్పతి పవేధతి. న హి, మహారాజ, రఞ్ఞో వేస్సన్తరస్స చిత్తం రాగవసేన పవత్తతి, న దోసవసేన పవత్తతి, న మోహవసేన పవత్తతి, న మానవసేన పవత్తతి, న దిట్ఠివసేన పవత్తతి, న కిలేసవసేన పవత్తతి, న వితక్కవసేన పవత్తతి, న అరతివసేన పవత్తతి, అథ ఖో దానవసేన బహులం పవత్తతి ‘కిన్తి అనాగతా యాచకా మమ సన్తికే ఆగచ్ఛేయ్యుం, ఆగతా చ యాచకా యథాకామం లభిత్వా అత్తమనా భవేయ్యు’న్తి సతతం సమితం దానం పతి మానసం ఠపితం హోతి. రఞ్ఞో, మహారాజ, వేస్సన్తరస్స సతతం సమితం దససు ఠానేసు మానసం ఠపితం హోతి దమే సమే ఖన్తియం సంవరే యమే నియమే అక్కోధే అవిహింసాయం సచ్చే సోచేయ్యే. రఞ్ఞో, మహారాజ, వేస్సన్తరస్స కామేసనా పహీనా, భవేసనా పటిప్పస్సద్ధా, బ్రహ్మచరియేసనాయ యేవ ఉస్సుక్కం ఆపన్నో, రఞ్ఞో, మహారాజ, వేస్సన్తరస్స అత్తరక్ఖా [పరరక్ఖాయ (సీ. పీ.)] పహీనా, సబ్బసత్తరక్ఖాయ ఉస్సుక్కం ఆపన్నో ‘కిన్తి ఇమే సత్తా సమగ్గా అస్సు అరోగా సధనా దీఘాయుకా’తి బహులం యేవ మానసం పవత్తతి. దదమానో చ, మహారాజ, వేస్సన్తరో రాజా తం దానం న భవసమ్పత్తిహేతు దేతి, న ధనహేతు దేతి, న పటిదానహేతు దేతి, న ఉపలాపనహేతు దేతి, న ఆయుహేతు దేతి, న వణ్ణహేతు దేతి, న సుఖహేతు దేతి, న బలహేతు దేతి, న యసహేతు దేతి, న పుత్తహేతు దేతి, న ధీతుహేతు దేతి, అథ ఖో సబ్బఞ్ఞుతఞాణహేతు సబ్బఞ్ఞుతఞాణరతనస్స కారణా ఏవరూపే అతులవిపులానుత్తరే దానవరే అదాసి, సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో చ ఇమం గాథం అభాసి –

‘‘‘జాలిం కణ్హాజినం ధీతం, మద్దిదేవిం పతిబ్బతం;

చజమానో న చిన్తేసిం, బోధియా యేవ కారణా’తి.

‘‘వేస్సన్తరో, మహారాజ, రాజా అక్కోధేన కోధం జినాతి, అసాధుం సాధునా జినాతి, కదరియం దానేన జినాతి, అలికవాదినం సచ్చేన జినాతి, సబ్బం అకుసలం కుసలేన జినాతి. తస్స ఏవం దదమానస్స ధమ్మానుగతస్స ధమ్మసీసకస్స [ధమ్మాసీసకస్స (క.)] దాననిస్సన్దబలవ [దాననిస్సన్దబల (సీ. పీ.)] వీరియవిపులవిప్ఫారేన హేట్ఠా మహావాతా సఞ్చలన్తి సణికం సణికం సకిం సకిం ఆకులాకులా వాయన్తి ఓనమన్తి ఉన్నమన్తి వినమన్తి, ఛిన్నపత్తపాదపా [సీన్నప్పత్తపాదపా (సీ.)] పపతన్తి, గుమ్బం గుమ్బం వలాహకా గగనే సన్ధావన్తి, రజోసఞ్చితా వాతా దారుణా హోన్తి, గగనం ఉప్పీళితా వాతా వాయన్తి, సహసా ధమధమాయన్తి, మహాభీమో సద్దో నిచ్ఛరతి, తేసు వాతేసు కుపితేసు ఉదకం సణికం సణికం చలతి, ఉదకే చలితే ఖుబ్భన్తి మచ్ఛకచ్ఛపా, యమకయమకా ఊమియో జాయన్తి, జలచరా సత్తా తసన్తి, జలవీచి యుగనద్ధో వత్తతి, వీచినాదో పవత్తతి, ఘోరా బుబ్బుళా [పుబ్బుళా (క.)] ఉట్ఠహన్తి, ఫేణమాలా భవన్తి, ఉత్తరతి మహాసముద్దో, దిసావిదిసం ధావతి ఉదకం, ఉద్ధంసోతపటిసోతముఖా సన్దన్తి సలిలధారా, తసన్తి అసురా గరుళా నాగా యక్ఖా, ఉబ్బిజ్జన్తి ‘కిం ను ఖో, కథం ను ఖో, సాగరో విపరివత్తతీ’తి, గమనపథమేసన్తి భీతచిత్తా, ఖుభితే లుళితే జలధారే పకమ్పతి మహాపథవీ సనగా ససాగరా, పరివత్తతి సినేరుగిరి కూటసేలసిఖరో వినమమానో హోతి, విమనా హోన్తి అహినకులబిళారకోట్ఠుకసూకరమిగపక్ఖినో, రుదన్తి యక్ఖా అప్పేసక్ఖా, హసన్తి యక్ఖా మహేసక్ఖా కమ్పమానాయ మహాపథవియా.

‘‘యథా, మహారాజ, మహతి మహాపరియోగే ఉద్ధనగతే ఉదకసమ్పుణ్ణే ఆకిణ్ణతణ్డులే హేట్ఠతో అగ్గి జలమానో పఠమం తావ పరియోగం సన్తాపేతి, పరియోగో సన్తత్తో ఉదకం సన్తాపేతి, ఉదకం సన్తత్తం తణ్డులం సన్తాపేతి, తణ్డులం సన్తత్తం ఉమ్ముజ్జతి నిముజ్జతి, బుబ్బుళకజాతం హోతి, ఫేణమాలా ఉత్తరతి; ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరో రాజా యం లోకే దుచ్చజం, తం చజి, తస్స తం దుచ్చజం చజన్తస్స దానస్స సభావనిస్సన్దేన హేట్ఠా మహావాతా ధారేతుం న విసహన్తా పరికుప్పింసు [పరికమ్పింసు (క.)], మహావాతేసు పరికుపితేసు [పరిఖుబ్భితేసు (స్యా.)] ఉదకం కమ్పి, ఉదకే కమ్పితే మహాపథవీ కమ్పి, ఇతి తదా మహావాతా చ ఉదకఞ్చ మహాపథవీ చాతి ఇమే తయో ఏకమనా వియ అహేసుం మహాదాననిస్సన్దేన విపులబలవీరియేన నత్థేదిసో, మహారాజ, అఞ్ఞస్స దానానుభావో, యథా వేస్సన్తరస్స రఞ్ఞో మహాదానానుభావో. యథా, మహారాజ, మహియా బహువిధా మణయో విజ్జన్తి. సేయ్యథీదం, ఇన్దనీలో మహానీలో జోతిరసో వేళురియో ఉమ్మాపుప్ఫో సిరీసపుప్ఫో మనోహరో సూరియకన్తో చన్దకన్తో వజిరో ఖజ్జోపనకో ఫుస్సరాగో లోహితఙ్గో మసారగల్లోతి, ఏతే సబ్బే అతిక్కమ్మ చక్కవత్తిమణి అగ్గమక్ఖాయతి, చక్కవత్తిమణి, మహారాజ, సమన్తా యోజనం ఓభాసేతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యం కిఞ్చి మహియా దానం విజ్జతి అపి అసదిసదానం పరమం, తం సబ్బం అతిక్కమ్మ వేస్సన్తరస్స రఞ్ఞో మహాదానం అగ్గమక్ఖాయతి, వేస్సన్తరస్స, మహారాజ, రఞ్ఞో మహాదానే దీయమానే సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితా’’తి.

‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే నాగసేన, బుద్ధానం, అబ్భుతం, భన్తే నాగసేన, బుద్ధానం, యం తథాగతో బోధిసత్తో సమానో అసమో లోకేన ఏవంఖన్తి ఏవంచిత్తో ఏవంఅధిముత్తి ఏవంఅధిప్పాయో, బోధిసత్తానం, భన్తే నాగసేన, పరక్కమో దక్ఖాపితో, పారమీ చ జినానం భియ్యో ఓభాసితా, చరియం చరతోపి తావ తథాగతస్స సదేవకే లోకే సేట్ఠభావో అనుదస్సితో. సాధు, భన్తే నాగసేన, థోమితం జినసాసనం, జోతితా జినపారమీ, ఛిన్నో తిత్థియానం వాదగణ్ఠి, భిన్నో పరాపవాదకుమ్భో [గుమ్బో తయా విద్ధంసితో (స్యా.)], పఞ్హో గమ్భీరో ఉత్తానీకతో, గహనం అగహనం కతం, సమ్మా లద్ధం జినపుత్తానం నిబ్బాహనం [నిబ్బాయనం (క.)], ఏవమేతం గణివరపవర తథా సమ్పటిచ్ఛామా’’తి.

పథవిచలనపఞ్హో చతుత్థో.