౧. కతాధికారసఫలపఞ్హో

౧. అథ ఖో మిలిన్దో రాజా కతావకాసో నిపచ్చ గరునో పాదే సిరసి అఞ్జలిం కత్వా ఏతదవోచ ‘‘భన్తే నాగసేన, ఇమే తిత్థియా ఏవం భణన్తి [వఞ్చో భవతి అఫలో (సీ. పీ. క.)] ‘యది బుద్ధో పూజం సాదియతి, న పరినిబ్బుతో బుద్ధో సంయుత్తో లోకేన అన్తోభవికో లోకస్మిం లోకసాధారణో, తస్మా తస్స కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలో. యది పరినిబ్బుతో విసంయుత్తో లోకేన నిస్సటో సబ్బభవేహి, తస్స పూజా నుప్పజ్జతి, పరినిబ్బుతో న కిఞ్చి సాదియతి, అసాదియన్తస్స కతో అధికారో వఞ్ఝో భవతి అఫలో’తి ఉభతో కోటికో ఏసో పఞ్హో, నేసో విసయో అప్పత్తమానసానం, మహన్తానం యేవేసో విసయో, భిన్దేతం దిట్ఠిజాలం ఏకంసే ఠపయ, తవేసో పఞ్హో అనుప్పత్తో, అనాగతానం జినపుత్తానం చక్ఖుం దేహి పరవాదనిగ్గహాయా’’తి.

థేరో ఆహ ‘‘పరినిబ్బుతో, మహారాజ, భగవా, న చ భగవా పూజం సాదియతి, బోధిమూలే యేవ తథాగతస్స సాదియనా పహీనా, కిం పన అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతస్స. భాసితమ్పేతం, మహారాజ, థేరేన సారిపుత్తేన ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘‘పూజియన్తా [పూజితా (స్యా.)] అసమసమా, సదేవమానుసేహి తే;

న సాదియన్తి సక్కారం, బుద్ధానం ఏస ధమ్మతా’’’తి.

రాజా ఆహ ‘‘భన్తే నాగసేన, పుత్తో వా పితునో వణ్ణం భాసతి, పితా వా పుత్తస్స వణ్ణం భాసతి, న చేతం కారణం పరవాదానం నిగ్గహాయ, పసాదప్పకాసనం నామేతం, ఇఙ్ఘ మే త్వం తత్థ కారణం సమ్మా బ్రూహి సకవాదస్స పతిట్ఠాపనాయ దిట్ఠిజాలవినివేఠనాయా’’తి.

థేరో ఆహ ‘‘పరినిబ్బుతో, మహారాజ, భగవా, న చ భగవా పూజం సాదియతి, అసాదియన్తస్సేవ తథాగతస్స దేవమనుస్సా ధాతురతనం వత్థుం కరిత్వా తథాగతస్స ఞాణరతనారమ్మణేన సమ్మాపటిపత్తిం సేవన్తా తిస్సో సమ్పత్తియో పటిలభన్తి.

‘‘యథా, మహారాజ, మహతిమహాఅగ్గిక్ఖన్ధో పజ్జలిత్వా నిబ్బాయేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో సాదియతి తిణకట్ఠుపాదాన’’న్తి? ‘‘జలమానోపి సో, భన్తే, మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో తిణకట్ఠుపాదానం న సాదియతి, కిం పన నిబ్బుతో ఉపసన్తో అచేతనో సాదియతి? ‘‘తస్మిం పన, మహారాజ, అగ్గిక్ఖన్ధే ఉపరతే ఉపసన్తే లోకే అగ్గి సుఞ్ఞో హోతీ’’తి. ‘‘న హి, భన్తే, కట్ఠం అగ్గిస్స వత్థు హోతి ఉపాదానం, యే కేచి మనుస్సా అగ్గికామా, తే అత్తనో థామబలవీరియేన పచ్చత్తపురిసకారేన కట్ఠం మన్థయిత్వా [మద్దిత్వా (క.)] అగ్గిం నిబ్బత్తేత్వా తేన అగ్గినా అగ్గికరణీయాని కమ్మాని కరోన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, తిత్థియానం వచనం మిచ్ఛా భవతి ‘అసాదియన్తస్స కతో అధికారో వఞ్ఝో భవతి అఫలో’తి.

‘‘యథా, మహారాజ, మహతిమహాఅగ్గిక్ఖన్ధో పజ్జలి, ఏవమేవ భగవా దససహస్సియా [దససహస్సిమ్హి (సీ. పీ. క.)] లోకధాతుయా బుద్ధసిరియా పజ్జలి. యథా, మహారాజ, మహతిమహాఅగ్గిక్ఖన్ధో పజ్జలిత్వా నిబ్బుతో, ఏవమేవ భగవా దససహస్సియా లోకధాతుయా బుద్ధసిరియా పజ్జలిత్వా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతో. యథా, మహారాజ, నిబ్బుతో అగ్గిక్ఖన్ధో తిణకట్ఠుపాదానం న సాదియతి, ఏవమేవ ఖో లోకహితస్స సాదియనా పహీనా ఉపసన్తా. యథా, మహారాజ, మనుస్సా నిబ్బుతే అగ్గిక్ఖన్ధే అనుపాదానే అత్తనో థామబలవీరియేన పచ్చత్తపురిసకారేన కట్ఠం మన్థయిత్వా అగ్గిం నిబ్బత్తేత్వా తేన అగ్గినా అగ్గికరణీయాని కమ్మాని కరోన్తి, ఏవమేవ ఖో దేవమనుస్సా తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ ధాతురతనం వత్థుం కరిత్వా తథాగతస్స ఞాణరతనారమ్మణేన సమ్మాపటిపత్తిం సేవన్తా తిస్సో సమ్పత్తియో పటిలభన్తి, ఇమినాపి, మహారాజ, కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలో.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి యేన కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలో. యథా, మహారాజ, మహతిమహావాతో వాయిత్వా ఉపరమేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, ఉపరతో వాతో సాదియతి పున నిబ్బత్తాపన’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే, ఉపరతస్స వాతస్స ఆభోగో వా మనసికారో వా పున నిబ్బత్తాపనాయ’’. ‘‘కిం కారణం’’? ‘‘అచేతనా సా వాయోధాతూ’’తి. ‘‘అపి ను తస్స, మహారాజ, ఉపరతస్స వాతస్స వాతోతి సమఞ్ఞా అపగచ్ఛతీ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, తాలవణ్టవిధూపనాని వాతస్స ఉప్పత్తియా పచ్చయా, యే కేచి మనుస్సా ఉణ్హాభితత్తా పరిళాహపరిపీళితా, తే తాలవణ్టేన వా విధూపనేన వా అత్తనో థామబలవీరియేన పచ్చత్తపురిసకారేన తం నిబ్బత్తేత్వా తేన వాతేన ఉణ్హం నిబ్బాపేన్తి పరిళాహం వూపసమేన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, తిత్థియానం వచనం మిచ్ఛా భవతి ‘అసాదియన్తస్స కతో అధికారో వఞ్ఝో భవతి అఫలో’తి.

‘‘యథా, మహారాజ, మహతిమహావాతో వాయి, ఏవమేవ భగవా దససహస్సియా లోకధాతుయా సీతలమధురసన్తసుఖుమమేత్తావాతేన ఉపవాయి. యథా, మహారాజ, మహతిమహావాతో వాయిత్వా ఉపరతో, ఏవమేవ భగవా సీతలమధురసన్తసుఖుమమేత్తావాతేన ఉపవాయిత్వా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతో. యథా, మహారాజ, ఉపరతో వాతో పున నిబ్బత్తాపనం న సాదియతి, ఏవమేవ లోకహితస్స సాదియనా పహీనా ఉపసన్తా. యథా, మహారాజ, తే మనుస్సా ఉణ్హాభితత్తా పరిళాహపరిపీళితా, ఏవమేవ దేవమనుస్సా తివిధగ్గిసన్తాపపరిళాహపరిపీళితా. యథా తాలవణ్టవిధూపనాని వాతస్స నిబ్బత్తియా పచ్చయా హోన్తి, ఏవమేవ తథాగతస్స ధాతు చ ఞాణరతనఞ్చ పచ్చయో హోతి తిస్సన్నం సమ్పత్తీనం పటిలాభాయ. యథా మనుస్సా ఉణ్హాభితత్తా పరిళాహపరిపీళితా తాలవణ్టేన వా విధూపనేన వా వాతం నిబ్బత్తేత్వా ఉణ్హం నిబ్బాపేన్తి పరిళాహం వూపసమేన్తి, ఏవమేవ దేవమనుస్సా తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ ధాతుఞ్చ ఞాణరతనఞ్చ పూజేత్వా కుసలం నిబ్బత్తేత్వా తేన కుసలేన తివిధగ్గిసన్తాపపరిళాహం నిబ్బాపేన్తి వూపసమేన్తి. ఇమినాపి, మహారాజ, కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలోతి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి పరవాదానం నిగ్గహాయ. యథా, మహారాజ, పురిసో భేరిం ఆకోటేత్వా సద్దం నిబ్బత్తేయ్య, యో సో భేరిసద్దో పురిసేన నిబ్బత్తితో, సో సద్దో అన్తరధాయేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, సద్దో సాదియతి పున నిబ్బత్తాపన’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే, అన్తరహితో సో సద్దో, నత్థి తస్స పున ఉప్పాదాయ ఆభోగో వా మనసికారో వా, సకిం నిబ్బత్తే భేరిసద్దే అన్తరహితే సో భేరిసద్దో సముచ్ఛిన్నో హోతి. భేరీ పన, భన్తే, పచ్చయో హోతి సద్దస్స నిబ్బత్తియా, అథ పురిసో పచ్చయే సతి అత్తజేన వాయామేన భేరిం అకోటేత్వా సద్దం నిబ్బత్తేతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భగవా సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సనపరిభావితం ధాతురతనఞ్చ ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ అనుసిట్ఠఞ్చ [అనుసత్థిఞ్చ (సీ. పీ.)] సత్థారం ఠపయిత్వా సయం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతో, న చ పరినిబ్బుతే భగవతి సమ్పత్తిలాభో ఉపచ్ఛిన్నో హోతి, భవదుక్ఖపటిపీళితా సత్తా ధాతురతనఞ్చ ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ అనుసిట్ఠఞ్చ పచ్చయం కరిత్వా సమ్పత్తికామా సమ్పత్తియో పటిలభన్తి, ఇమినాపి, మహారాజ, కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలోతి.

‘‘దిట్ఠఞ్చేతం, మహారాజ, భగవతా అనాగతమద్ధానం. కథితఞ్చ భణితఞ్చ ఆచిక్ఖితఞ్చ ‘సియా ఖో పనానన్ద, తుమ్హాకం ఏవమస్స అతీతసత్థుకం పావచనం నత్థి నో సత్థాతి, న ఖో పనేతం, ఆనన్ద, ఏవం దట్ఠబ్బం, యో వో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో, సో వో మమచ్చయేన సత్థా’తి. పరినిబ్బుతస్స తథాగతస్స అసాదియన్తస్స కతో అధికారో వఞ్ఝో భవతి అఫలోతి, తం తేసం తిత్థియానం వచనం మిచ్ఛా అభూతం వితథం అలికం విరుద్ధం విపరీతం దుక్ఖదాయకం దుక్ఖవిపాకం అపాయగమనీయన్తి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి యేన కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలో. సాదియతి ను ఖో, మహారాజ, అయం మహాపథవీ ‘సబ్బబీజాని మయి సంవిరుహన్తూ’’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిస్స పన తాని, మహారాజ, బీజాని అసాదియన్తియా మహాపథవియా సంవిరుహిత్వా దళ్హమూలజటాపతిట్ఠితా ఖన్ధసారసాఖాపరివిత్థిణ్ణా పుప్ఫఫలధరా హోన్తీ’’తి? ‘‘అసాదియన్తీపి, భన్తే, మహాపథవీ తేసం బీజానం వత్థుం హోతి పచ్చయం దేతి విరుహనాయ, తాని బీజాని తం వత్థుం నిస్సాయ తేన పచ్చయేన సంవిరుహిత్వా దళ్హమూలజటాపతిట్ఠితా ఖన్ధసారసాఖాపరివిత్థిణ్ణా పుప్ఫఫలధరా హోన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, తిత్థియా సకే వాదే నట్ఠా హోన్తి హతా విరుద్ధా, సచే తే భణన్తి ‘అసాదియన్తస్స కతో అధికారో వఞ్ఝో భవతి అఫలో’ తి.

‘‘యథా, మహారాజ, మహాపథవీ, ఏవం తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో. యథా, మహారాజ, మహాపథవీ న కిఞ్చి సాదియతి, ఏవం తథాగతో న కిఞ్చి సాదియతి. యథా, మహారాజ, తాని బీజాని పథవిం నిస్సాయ సంవిరుహిత్వా దళ్హమూలజటాపతిట్ఠితా ఖన్ధసారసాఖాపరివిత్థిణ్ణా పుప్ఫఫలధరా హోన్తి, ఏవం దేవమనుస్సా తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ ధాతుఞ్చ ఞాణరతనఞ్చ నిస్సాయ దళ్హకుసలమూలపతిట్ఠితా సమాధిక్ఖన్ధధమ్మసారసీలసాఖాపరివిత్థిణ్ణా విముత్తిపుప్ఫసామఞ్ఞఫలధరా హోన్తి, ఇమినాపి, మహారాజ, కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలోతి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి యేన కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలో. సాదియన్తి ను ఖో, మహారాజ, ఇమే ఓట్ఠా గోణా గద్రభా అజా పసూ మనుస్సా అన్తోకుచ్ఛిస్మిం కిమికులానం సమ్భవ’’న్తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిస్స పన తే, మహారాజ, కిమయో తేసం అసాదియన్తానం అన్తోకుచ్ఛిస్మిం సమ్భవిత్వా బహుపుత్తనత్తా వేపుల్లతం పాపుణన్తీ’’తి? ‘‘పాపస్స, భన్తే, కమ్మస్స బలవతాయ అసాదియన్తానం యేవ తేసం సత్తానం అన్తోకుచ్ఛిస్మిం కిమయో సమ్భవిత్వా బహుపుత్తనత్తా వేపుల్లతం పాపుణన్తీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ ధాతుస్స చ ఞాణారమ్మణస్స చ బలవతాయ తథాగతే కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలోతి.

‘‘అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి యేన కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలో. సాదియన్తి ను ఖో, మహారాజ, ఇమే మనుస్సా ఇమే అట్ఠనవుతి రోగా కాయే నిబ్బత్తన్తూ’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘కిస్స పన తే, మహారాజ, రోగా అసాదియన్తానం కాయే నిపతన్తీ’’తి? ‘‘పుబ్బే కతేన, భన్తే, దుచ్చరితేనా’’తి. ‘‘యది, మహారాజ, పుబ్బే కతం అకుసలం ఇధ వేదనీయం హోతి, తేన హి, మహారాజ, పుబ్బే కతమ్పి ఇధ కతమ్పి కుసలాకుసలం కమ్మం అవఞ్ఝం భవతి సఫలన్తి. ఇమినాపి, మహారాజ, కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలోతి.

‘‘సుతపుబ్బం పన తయా, మహారాజ, నన్దకో నామ యక్ఖో థేరం సారిపుత్తం ఆసాదయిత్వా పథవిం పవిట్ఠో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సుయ్యతి, లోకే పాకటో ఏసో’’తి. ‘‘అపి ను ఖో, మహారాజ, థేరో సారిపుత్తో సాదియి నన్దకస్స యక్ఖస్స మహాపథవిగిలన’’న్తి [పవత్తమానేపి (స్యా.)]. ‘‘ఉబ్బత్తియన్తేపి, భన్తే, సదేవకే లోకే పతమానేపి ఛమాయం చన్దిమసూరియే వికిరన్తేపి సినేరుపబ్బతరాజే థేరో సారిపుత్తో న పరస్స దుక్ఖం సాదియేయ్య. తం కిస్స హేతు? యేన హేతునా థేరో సారిపుత్తో కుజ్ఝేయ్య వా దుస్సేయ్య వా, సో హేతు థేరస్స సారిపుత్తస్స సమూహతో సముచ్ఛిన్నో, హేతునో సముగ్ఘాతితత్తా, భన్తే, థేరో సారిపుత్తో జీవితహారకేపి కోపం న కరేయ్యా’’తి. ‘‘యది, మహారాజ, థేరో సారిపుత్తో నన్దకస్స యక్ఖస్స పథవిగిలనం న సాదియి, కిస్స పన నన్దకో యక్ఖో పథవిం పవిట్ఠో’’తి? ‘‘అకుసలస్స, భన్తే, కమ్మస్స బలవతాయా’’తి. ‘‘యది, మహారాజ, అకుసలస్స కమ్మస్స బలవతాయ నన్దకో యక్ఖో పథవిం పవిట్ఠో, అసాదియన్తస్సాపి కతో అపరాధో అవఞ్ఝో భవతి సఫలో. తేన హి, మహారాజ, అకుసలస్సపి కమ్మస్స బలవతాయ అసాదియన్తస్స కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలోతి. ఇమినాపి, మహారాజ, కారణేన తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలోతి.

‘‘కతి ను ఖో తే, మహారాజ, మనుస్సా, యే ఏతరహి మహాపథవిం పవిట్ఠా, అత్థి తే తత్థ సవణ’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, సుయ్యతీ’’తి. ‘‘ఇఙ్ఘ త్వం, మహారాజ, సావేహీ’’తి? ‘‘చిఞ్చమాణవికా, భన్తే, సుప్పబుద్ధో చ సక్కో, దేవదత్తో చ థేరో, నన్దకో చ యక్ఖో, నన్దో చ మాణవకోతి. సుతమేతం, భన్తే, ఇమే పఞ్చ జనా మహాపథవిం పవిట్ఠా’’తి. ‘‘కిస్మిం తే, మహారాజ, అపరద్ధా’’తి? ‘‘భగవతి చ, భన్తే, సావకేసు చా’’తి. ‘‘అపి ను ఖో, మహారాజ, భగవా వా సావకా వా సాదియింసు ఇమేసం మహాపథవిపవిసన’’న్తి? ‘‘న హి భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, తథాగతస్స పరినిబ్బుతస్స అసాదియన్తస్సేవ కతో అధికారో అవఞ్ఝో భవతి సఫలో’’తి. ‘‘సువిఞ్ఞాపితో, భన్తే నాగసేన, పఞ్హో గమ్భీరో ఉత్తానీకతో, గుయ్హం విదంసితం, గణ్ఠి భిన్నో, గహనం అగహనం కతం, నట్ఠా పరవాదా, భగ్గా కుదిట్ఠీ, నిప్పభా జాతా కుతిత్థియా, త్వం గణీవరపవరమాసజ్జా’’తి.

కతాధికారసఫలపఞ్హో పఠమో.