౩. తతియవగ్గో

౧. పసన్నచిత్తసుత్తం

౨౧. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, ఏకచ్చం పుగ్గలం పసన్నచిత్తం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమమ్హి చాయం సమయే పుగ్గలో కాలం కరేయ్య యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం సగ్గే’. తం కిస్స హేతు? చిత్తం హిస్స, భిక్ఖవే, పసన్నం. చేతోపసాదహేతు ఖో పన, భిక్ఖవే, ఏవమిధేకచ్చే సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘పసన్నచిత్తం ఞత్వాన, ఏకచ్చం ఇధ పుగ్గలం;

ఏతమత్థఞ్చ బ్యాకాసి, బుద్ధో భిక్ఖూన సన్తికే.

‘‘ఇమమ్హి చాయం సమయే, కాలం కయిరాథ పుగ్గలో;

సుగతిం ఉపపజ్జేయ్య, చిత్తం హిస్స పసాదితం.

‘‘యథా హరిత్వా నిక్ఖిపేయ్య, ఏవమేవ తథావిధో;

చేతోపసాదహేతు హి, సత్తా గచ్ఛన్తి సుగ్గతి’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. పఠమం.

౨. మేత్తసుత్తం

౨౨. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘మా, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞానం భాయిత్థ. సుఖస్సేతం, భిక్ఖవే, అధివచనం ఇట్ఠస్స కన్తస్స పియస్స మనాపస్స యదిదం పుఞ్ఞాని [పుఞ్ఞానన్తి, (అ. ని. ౭.౬౨)]. అభిజానామి ఖో పనాహం, భిక్ఖవే, దీఘరత్తం కతానం పుఞ్ఞానం ఇట్ఠం కన్తం పియం మనాపం విపాకం పచ్చనుభూతం. సత్త వస్సాని మేత్తచిత్తం భావేత్వా సత్త సంవట్టవివట్టకప్పే నయిమం లోకం పునరాగమాసిం. సంవట్టమానే సుదం, భిక్ఖవే, కప్పే ఆభస్సరూపగో హోమి; వివట్టమానే కప్పే సుఞ్ఞం బ్రహ్మవిమానం ఉపపజ్జామి.

‘‘తత్ర సుదం, భిక్ఖవే, బ్రహ్మా హోమి మహాబ్రహ్మా అభిభూ అనభిభూతో అఞ్ఞదత్థుదసో వసవత్తీ. ఛత్తింసక్ఖత్తుం ఖో పనాహం, భిక్ఖవే, సక్కో అహోసిం దేవానమిన్దో; అనేకసతక్ఖత్తుం రాజా అహోసిం చక్కవత్తీ ధమ్మికో ధమ్మరాజా చాతురన్తో విజితావీ జనపదత్థావరియప్పత్తో సత్తరతనసమన్నాగతో. కో పన వాదో పదేసరజ్జస్స!

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘కిస్స ను ఖో మే ఇదం కమ్మస్స ఫలం, కిస్స కమ్మస్స విపాకో, యేనాహం ఏతరహి ఏవంమహిద్ధికో ఏవంమహానుభావో’తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘తిణ్ణం ఖో మే ఇదం కమ్మానం ఫలం, తిణ్ణం కమ్మానం విపాకో, యేనాహం ఏతరహి ఏవంమహిద్ధికో ఏవంమహానుభావోతి, సేయ్యథిదం [సేయ్యథీదం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] – దానస్స, దమస్స, సఞ్ఞమస్సా’’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘పుఞ్ఞమేవ సో సిక్ఖేయ్య, ఆయతగ్గం సుఖుద్రయం;

దానఞ్చ సమచరియఞ్చ, మేత్తచిత్తఞ్చ భావయే.

‘‘ఏతే ధమ్మే భావయిత్వా, తయో సుఖసముద్దయే [సుఖసముద్రయే (సీ. అట్ఠ.)];

అబ్యాపజ్ఝం [అబ్యాపజ్జం (స్యా. క.), అబ్యాబజ్ఝం (?)] సుఖం లోకం, పణ్డితో ఉపపజ్జతీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. దుతియం.

౩. ఉభయత్థసుత్తం

౨౩. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘ఏకధమ్మో, భిక్ఖవే, భావితో బహులీకతో ఉభో అత్థే సమధిగయ్హ తిట్ఠతి – దిట్ఠధమ్మికఞ్చేవ అత్థం సమ్పరాయికఞ్చ. కతమో ఏకధమ్మో? అప్పమాదో కుసలేసు ధమ్మేసు. అయం ఖో, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మో భావితో బహులీకతో ఉభో అత్థే సమధిగయ్హ తిట్ఠతి – దిట్ఠధమ్మికఞ్చేవ అత్థం సమ్పరాయికఞ్చా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘అప్పమాదం పసంసన్తి, పుఞ్ఞకిరియాసు పణ్డితా;

అప్పమత్తో ఉభో అత్థే, అధిగణ్హాతి పణ్డితో.

‘‘దిట్ఠే ధమ్మే చ యో అత్థో, యో చత్థో సమ్పరాయికో;

అత్థాభిసమయా ధీరో, పణ్డితోతి పవుచ్చతీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. తతియం.

౪. అట్ఠిపుఞ్జసుత్తం

౨౪. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘ఏకపుగ్గలస్స, భిక్ఖవే, కప్పం సన్ధావతో సంసరతో సియా ఏవం మహా అట్ఠికఙ్కలో అట్ఠిపుఞ్జో అట్ఠిరాసి యథాయం వేపుల్లో పబ్బతోः సచే సంహారకో అస్స, సమ్భతఞ్చ న వినస్సేయ్యా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘ఏకస్సేకేన కప్పేన, పుగ్గలస్సట్ఠిసఞ్చయో;

సియా పబ్బతసమో రాసి, ఇతి వుత్తం మహేసినా.

‘‘సో ఖో పనాయం అక్ఖాతో, వేపుల్లో పబ్బతో మహా;

ఉత్తరో గిజ్ఝకూటస్స, మగధానం గిరిబ్బజే.

‘‘యతో చ అరియసచ్చాని, సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి;

దుక్ఖం దుక్ఖసముప్పాదం, దుక్ఖస్స చ అతిక్కమం;

అరియఞ్చట్ఠఙ్గికం మగ్గం, దుక్ఖూపసమగామినం.

‘‘స సత్తక్ఖత్తుం పరమం, సన్ధావిత్వాన పుగ్గలో;

దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి, సబ్బసంయోజనక్ఖయా’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. చతుత్థం.

౫. ముసావాదసుత్తం

౨౫. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘ఏకధమ్మం అతీతస్స, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలస్స నాహం తస్స కిఞ్చి పాపకమ్మం అకరణీయన్తి వదామి. కతమం ఏకధమ్మం? యదిదం [యథయిదం (సీ. స్యా. క.), యథాయిదం (పీ.)] భిక్ఖవే, సమ్పజానముసావాదో’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘ఏకధమ్మం అతీతస్స, ముసావాదిస్స జన్తునో;

వితిణ్ణపరలోకస్స, నత్థి పాపం అకారియ’’న్తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. పఞ్చమం.

౬. దానసుత్తం

౨౬. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘ఏవఞ్చే, భిక్ఖవే, సత్తా జానేయ్యుం దానసంవిభాగస్స విపాకం యథాహం జానామి, న అదత్వా భుఞ్జేయ్యుం, న చ నేసం మచ్ఛేరమలం చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠేయ్య. యోపి నేసం అస్స చరిమో ఆలోపో చరిమం కబళం, తతోపి న అసంవిభజిత్వా భుఞ్జేయ్యుం, సచే నేసం పటిగ్గాహకా అస్సు. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, సత్తా న ఏవం జానన్తి దానసంవిభాగస్స విపాకం యథాహం జానామి, తస్మా అదత్వా భుఞ్జన్తి, మచ్ఛేరమలఞ్చ నేసం చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘ఏవం చే సత్తా జానేయ్యుం, యథావుత్తం మహేసినా;

విపాకం సంవిభాగస్స, యథా హోతి మహప్ఫలం.

‘‘వినేయ్య మచ్ఛేరమలం, విప్పసన్నేన చేతసా;

దజ్జుం కాలేన అరియేసు, యత్థ దిన్నం మహప్ఫలం.

‘‘అన్నఞ్చ దత్వా [దత్వాన (స్యా.)] బహునో, దక్ఖిణేయ్యేసు దక్ఖిణం;

ఇతో చుతా మనుస్సత్తా, సగ్గం గచ్ఛన్తి దాయకా.

‘‘తే చ సగ్గగతా [సగ్గం గతా (సీ. పీ. క.)] తత్థ, మోదన్తి కామకామినో;

విపాకం సంవిభాగస్స, అనుభోన్తి అమచ్ఛరా’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. ఛట్ఠం.

౭. మేత్తాభావనాసుత్తం

౨౭. వుత్తఞ్హేతం భగవతా, వుత్తమరహతాతి మే సుతం –

‘‘యాని కానిచి, భిక్ఖవే, ఓపధికాని పుఞ్ఞకిరియవత్థూని సబ్బాని తాని మేత్తాయ చేతోవిముత్తియా కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిం. మేత్తాయేవ తాని చేతోవిముత్తి అధిగ్గహేత్వా భాసతే చ తపతే చ విరోచతి చ.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, యా కాచి తారకరూపానం పభా సబ్బా తా చన్దియా పభాయ కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిం, చన్దపభాయేవ తా అధిగ్గహేత్వా భాసతే చ తపతే చ విరోచతి చ; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యాని కానిచి ఓపధికాని పుఞ్ఞకిరియవత్థూని సబ్బాని తాని మేత్తాయ చేతోవిముత్తియా కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిం, మేత్తాయేవ తాని చేతోవిముత్తి అధిగ్గహేత్వా భాసతే చ తపతే చ విరోచతి చ.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, వస్సానం పచ్ఛిమే మాసే సరదసమయే విద్ధే విగతవలాహకే దేవే [నభే (సీ.)] ఆదిచ్చో నభం అబ్భుస్సక్కమానో [అబ్భుగ్గమమానో (క. అట్ఠ.)] సబ్బం ఆకాసగతం [ఆకాసం (స్యా.)] తమగతం అభివిహచ్చ [అభిహచ్చ (స్యా.)] భాసతే చ తపతే చ విరోచతి చ; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యాని కానిచి ఓపధికాని పుఞ్ఞకిరియవత్థూని సబ్బాని తాని మేత్తాయ చేతోవిముత్తియా కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిం, మేత్తాయేవ తాని చేతోవిముత్తి అధిగ్గహేత్వా భాసతే చ తపతే చ విరోచతి చ.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, రత్తియా పచ్చూససమయం ఓసధితారకా భాసతే చ తపతే చ విరోచతి చ; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యాని కానిచి ఓపధికాని పుఞ్ఞకిరియవత్థూని సబ్బాని తాని మేత్తాయ చేతోవిముత్తియా కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిం, మేత్తాయేవ తాని చేతోవిముత్తి అధిగ్గహేత్వా భాసతే చ తపతే చ విరోచతి చా’’తి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థేతం ఇతి వుచ్చతి –

‘‘యో చ మేత్తం భావయతి, అప్పమాణం పటిస్సతో;

తనూ [తను (సీ.)] సంయోజనా హోన్తి, పస్సతో ఉపధిక్ఖయం.

‘‘ఏకమ్పి చే పాణమదుట్ఠచిత్తో, మేత్తాయతి కుసలో తేన హోతి;

సబ్బే చ పాణే మనసానుకమ్పం, పహూతమరియో పకరోతి పుఞ్ఞం.

‘‘యే [యో (సీ.)] సత్తసణ్డం పథవిం విజిత్వా, రాజిసయో [రాజీసయో (సీ.)] యజమానానుపరియగా;

అస్సమేధం పురిసమేధం, సమ్మాపాసం వాజపేయ్యం నిరగ్గళం.

‘‘మేత్తస్స చిత్తస్స సుభావితస్స, కలమ్పి తే నానుభవన్తి సోళసిం;

చన్దప్పభా తారగణావ సబ్బే.

‘‘యో న హన్తి న ఘాతేతి, న జినాతి న జాపయే;

మేత్తంసో సబ్బభూతేసు, వేరం తస్స న కేనచీ’’తి.

అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా, ఇతి మే సుతన్తి. సత్తమం.

తతియో వగ్గో నిట్ఠితో.

తస్సుద్దానం –

చిత్తం మేత్తం [ఝాయీ (సీ. స్యా.), ఝాయి (పీ. క.)] ఉభో అత్థే, పుఞ్జం వేపుల్లపబ్బతం;

సమ్పజానముసావాదో, దానఞ్చ మేత్తభావనా [మేత్తభావఞ్చ (సీ. స్యా. పీ.), మేత్తవాచఞ్చ (క.)].

సత్తిమాని చ [సత్తిమానిధ (సీ. క.)] సుత్తాని, పురిమాని చ వీసతి;

ఏకధమ్మేసు సుత్తన్తా, సత్తవీసతిసఙ్గహాతి.

ఏకకనిపాతో నిట్ఠితో.