అధికరణభేదం

ఉక్కోటనభేదాదివణ్ణనా

౩౪౦. అధికరణభేదే ఇమే దస ఉక్కోటాతి అధికరణానం ఉక్కోటేత్వా పున అధికరణఉక్కోటేన సమథానం ఉక్కోటం దస్సేతుం ‘‘వివాదాధికరణం ఉక్కోటేన్తో కతి సమథే ఉక్కోటేతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ వివాదాధికరణం ఉక్కోటేన్తో ద్వే సమథే ఉక్కోటేతీతి సమ్ముఖావినయఞ్చ యేభుయ్యసికఞ్చ ఇమే ద్వే ఉక్కోటేతి, పటిసేధేతి; పటిక్కోసతీతి అత్థో. అనువాదాధికరణం ఉక్కోటేన్తో చత్తారోతి సమ్ముఖావినయం, సతివినయం, అమూళ్హవినయం, తస్సపాపియసికన్తి ఇమే చత్తారో సమథే ఉక్కోటేతి. ఆపత్తాధికరణం ఉక్కోటేన్తో తయోతి సమ్ముఖావినయం, పటిఞ్ఞాతకరణం, తిణవత్థారకన్తి ఇమే తయో సమథే ఉక్కోటేతి. కిచ్చాధికరణం ఉక్కోటేన్తో ఏకన్తి సమ్ముఖావినయం ఇమం ఏకం సమథం ఉక్కోటేతి.

౩౪౧. కతి ఉక్కోటాతిఆదిపుచ్ఛానం విస్సజ్జనే పన ద్వాదససు ఉక్కోటేసు అకతం కమ్మన్తిఆదయో తావ తయో ఉక్కోటా విసేసతో దుతియే అనువాదాధికరణే లబ్భన్తి. అనిహతం కమ్మన్తిఆదయో తయో పఠమే వివాదాధికరణే లబ్భన్తి. అవినిచ్ఛితన్తిఆదయో తయో తతియే ఆపత్తాధికరణే లబ్భన్తి. అవూపసన్తన్తిఆదయో తయో చతుత్థే కిచ్చాధికరణే లబ్భన్తి; అపిచ ద్వాదసాపి చ ఏకేకస్మిం అధికరణే లబ్భన్తియేవ.

తత్థజాతకం అధికరణం ఉక్కోటేతీతి యస్మిం విహారే ‘‘మయ్హం ఇమినా పత్తో గహితో, చీవరం గహిత’’న్తిఆదినా నయేన పత్తచీవరాదీనం అత్థాయ అధికరణం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మింయేవ చ నం విహారే ఆవాసికా సన్నిపతిత్వా ‘‘అలం ఆవుసో’’తి అత్తపచ్చత్థికే సఞ్ఞాపేత్వా పాళిముత్తకవినిచ్ఛయేనేవ వూపసమేన్తి, ఇదం తత్థజాతకం అధికరణం నామ. యేనాపి వినిచ్ఛయేన సమితం, సోపి ఏకో సమథోయేవ. ఇమం ఉక్కోటేన్తస్సాపి పాచిత్తియం.

తత్థజాతకం వూపసన్తన్తి సచే పన తం అధికరణం నేవాసికా వూపసమేతుం న సక్కోన్తి, అథఞ్ఞో వినయధరో ఆగన్త్వా ‘‘కిం ఆవుసో ఇమస్మిం విహారే ఉపోసథో వా పవారణా వా ఠితా’’తి పుచ్ఛతి, తేహి చ తస్మిం కారణే కథితే తం అధికరణం ఖన్ధకతో చ పరివారతో చ సుత్తేన వినిచ్ఛినిత్వా వూపసమేతి, ఇదం తత్థజాతకం వూపసన్తం నామ అధికరణం. ఏతం ఉక్కోటేన్తస్సాపి పాచిత్తియమేవ.

అన్తరామగ్గేతి తే అత్తపచ్చత్థికా ‘‘న మయం ఏతస్స వినిచ్ఛయే తిట్ఠామ, నాయం వినయే కుసలో, అసుకస్మిం నామ గామే వినయధరా థేరా వసన్తి, తత్థ గన్త్వా వినిచ్ఛినిస్సామా’’తి గచ్ఛన్తా అన్తరామగ్గేయేవ కారణం సల్లక్ఖేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం వా సఞ్ఞాపేన్తి, అఞ్ఞే వా తే భిక్ఖూ నిజ్ఝాపేన్తి, ఇదమ్పి వూపసన్తమేవ హోతి. ఏవం వూపసన్తం అన్తరామగ్గే అధికరణం ఉక్కోటేతి యో, తస్సాపి పాచిత్తియమేవ.

అన్తరామగ్గే వూపసన్తన్తి న హేవ ఖో పన అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్ఞత్తియా వా సభాగభిక్ఖునిజ్ఝాపనేన వా వూపసన్తం హోతి; అపిచ ఖో పటిపథం ఆగచ్ఛన్తో ఏకో వినయధరో దిస్వా ‘‘కత్థ ఆవుసో గచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అసుకం నామ గామం, ఇమినా నామ కారణేనా’’తి వుత్తే ‘‘అలం, ఆవుసో, కిం తత్థ గతేనా’’తి తత్థేవ ధమ్మేన వినయేన తం అధికరణం వూపసమేతి, ఇదం అన్తరామగ్గే వూపసన్తం నామ. ఏతం ఉక్కోటేన్తస్సాపి పాచిత్తియమేవ.

తత్థ గతన్తి సచే పన ‘‘అలం, ఆవుసో, కిం తత్థ గతేనా’’తి వుచ్చమానాపి ‘‘మయం తత్థేవ గన్త్వా వినిచ్ఛయం పాపేస్సామా’’తి వినయధరస్స వచనం అనాదియిత్వా గచ్ఛన్తియేవ, గన్త్వా సభాగానం భిక్ఖూనం ఏతమత్థం ఆరోచేన్తి. సభాగా భిక్ఖూ ‘‘అలం, ఆవుసో, సఙ్ఘసన్నిపాతం నామ గరుక’’న్తి తత్థేవ నిసీదాపేత్వా వినిచ్ఛినిత్వా సఞ్ఞాపేన్తి, ఇదమ్పి వూపసన్తమేవ హోతి. ఏవం వూపసన్తం తత్థ గతం అధికరణం ఉక్కోటేతి యో, తస్సాపి పాచిత్తియమేవ.

తత్థ గతం వూపసన్తన్తి న హేవ ఖో పన సభాగభిక్ఖూనం సఞ్ఞత్తియా వూపసన్తం హోతి; అపిచ ఖో సఙ్ఘం సన్నిపాతేత్వా ఆరోచితం సఙ్ఘమజ్ఝే వినయధరా వూపసమేన్తి, ఇదం తత్థ గతం వూపసన్తం నామ. ఏతం ఉక్కోటేన్తస్సాపి పాచిత్తియమేవ.

సతివినయన్తి ఖీణాసవస్స దిన్నం సతివినయం ఉక్కోటేతి, పాచిత్తియమేవ. ఉమ్మత్తకస్స దిన్నే అమూళ్హవినయే పాపుస్సన్నస్స దిన్నాయ తస్సపాపియసికాయపి ఏసేవ నయో.

తిణవత్థారకం ఉక్కోటేతీతి సఙ్ఘేన తిణవత్థారకసమథేన వూపసమితే అధికరణే ‘‘ఆపత్తి నామ ఏకం భిక్ఖుం ఉపసఙ్కమిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా దేసియమానా వుట్ఠాతి, యం పనేతం నిద్దాయన్తస్సాపి ఆపత్తివుట్ఠానం నామ, ఏతం మయ్హం న ఖమతీ’’తి ఏవం వదన్తోపి తిణవత్థారకం ఉక్కోటేతి నామ, తస్సాపి పాచిత్తియమేవ.

ఛన్దాగతిం గచ్ఛన్తో అధికరణం ఉక్కోటేతీతి వినయధరో హుత్వా అత్తనో ఉపజ్ఝాయాదీనం అత్థాయ ‘‘అధమ్మం ధమ్మో’’తిఆదీని దీపేత్వా పుబ్బే వినిచ్ఛితం అధికరణం ద్వాదససు ఉక్కోటేసు యేన కేనచి ఉక్కోటేన్తో ఛన్దాగతిం గచ్ఛన్తో అధికరణం ఉక్కోటేతి నామ. ద్వీసు పన అత్తపచ్చత్థికేసు ఏకస్మిం ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’తిఆదినా నయేన సముప్పన్నాఘాతో, తస్స పరాజయం ఆరోపనత్థం ‘‘అధమ్మం ధమ్మో’’తిఆదీని దీపేత్వా పుబ్బే వినిచ్ఛితం అధికరణం ద్వాదససు ఉక్కోటేసు యేన కేనచి ఉక్కోటేన్తో దోసాగతిం గచ్ఛన్తో అధికరణం ఉక్కోటేతి నామ. మన్దో పన మోమూహో మోమూహత్తా ఏవ ‘‘అధమ్మం ధమ్మో’’తిఆదీని దీపేత్వా వుత్తనయేనేవ ఉక్కోటేన్తో మోహాగతిం గచ్ఛన్తో అధికరణం ఉక్కోటేతి నామ. సచే పన ద్వీసు అత్తపచ్చత్థికేసు ఏకో విసమాని కాయకమ్మాదీని గహనమిచ్ఛాదిట్ఠిం బలవన్తే చ పక్ఖన్తరియే అభిఞ్ఞాతే భిక్ఖూ నిస్సితత్తా విసమనిస్సితో గహననిస్సితో బలవనిస్సితో చ హోతి, తస్స భయేన ‘‘అయం మే జీవితన్తరాయం వా బ్రహ్మచరియన్తరాయం వా కరేయ్యా’’తి ‘‘అధమ్మం ధమ్మో’’తిఆదీని దీపేత్వా వుత్తనయేనేవ ఉక్కోటేన్తో భయాగతిం గచ్ఛన్తో అధికరణం ఉక్కోటేతి నామ.

తదహుపసమ్పన్నోతి ఏకో సామణేరో బ్యత్తో హోతి బహుస్సుతో, సో వినిచ్ఛయే పరాజయం పత్వా మఙ్కుభూతే భిక్ఖూ దిస్వా పుచ్ఛతి ‘‘కస్మా మఙ్కుభూతాత్థా’’తి? తే తస్స తం అధికరణం ఆరోచేన్తి. సో తే ఏవం వదేతి ‘‘హోతు, భన్తే, మం ఉపసమ్పాదేథ, అహం తం అధికరణం వూపసమేస్సామీ’’తి. తే తం ఉపసమ్పాదేన్తి. సో దుతియదివసే భేరిం పహరిత్వా సఙ్ఘం సన్నిపాతేతి. తతో భిక్ఖూహి ‘‘కేన సఙ్ఘో సన్నిపాతితో’’తి వుత్తే ‘‘మయా’’తి వదతి. ‘‘కస్మా సన్నిపాతితో’’తి? ‘‘హియ్యో అధికరణం దుబ్బినిచ్ఛితం, తమహం వినిచ్ఛినిస్సామీ’’తి. ‘‘త్వం పన హియ్యో కుహిం గతో’’తి? ‘‘అనుపసమ్పన్నోమ్హి, భన్తే, అజ్జ పన ఉపసమ్పన్నోమ్హీ’’తి. సో వత్తబ్బో ‘‘ఇదం ఆవుసో తుమ్హాదిసానం భగవతా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, ‘తదహుపసమ్పన్నో ఉక్కోటేతి, ఉక్కోటనకం పాచిత్తియ’న్తి, గచ్ఛ ఆపత్తిం దేసేహీ’’తి. ఆగన్తుకేపి ఏసేవ నయో.

కారకోతి ఏకం సఙ్ఘేన సద్ధిం అధికరణం వినిచ్ఛినిత్వా పరివేణగతం పరాజితా భిక్ఖూ వదన్తి ‘‘కిస్స, భన్తే, తుమ్హేహి ఏవం వినిచ్ఛితం అధికరణం, నను ఏవం వినిచ్ఛినితబ్బ’’న్తి. సో ‘‘కస్మా పఠమంయేవ ఏవం న వదిత్థా’’తి తం అధికరణం ఉక్కోటేతి. ఏవం యో కారకో ఉక్కోటేతి, తస్సాపి ఉక్కోటనకం పాచిత్తియం. ఛన్దదాయకోతి ఏకో అధికరణవినిచ్ఛయే ఛన్దం దత్వా సభాగే భిక్ఖూ పరాజయం పత్వా ఆగతే మఙ్కుభూతే దిస్వా ‘‘స్వే దాని అహం వినిచ్ఛినిస్సామీ’’తి సఙ్ఘం సన్నిపాతేత్వా ‘‘కస్మా సన్నిపాతేసీ’’తి వుత్తే ‘‘హియ్యో అధికరణం దుబ్బినిచ్ఛితం, తమహం అజ్జ వినిచ్ఛినిస్సామీ’’తి. ‘‘హియ్యో పన త్వం కత్థ గతో’’తి. ‘‘ఛన్దం దత్వా నిసిన్నోమ్హీ’’తి. సో వత్తబ్బో ‘‘ఇదం ఆవుసో తుమ్హాదిసానం భగవతా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, ‘ఛన్దదాయకో ఉక్కోటేతి, ఉక్కోటనకం పాచిత్తియ’న్తి, గచ్ఛ ఆపత్తిం దేసేహీ’’తి.

అధికరణనిదానాదివణ్ణనా

౩౪౨. వివాదాధికరణం కింనిదానన్తిఆదీసు కిం నిదానమస్సాతి కింనిదానం. కో సముదయో అస్సాతి కింసముదయం. కా జాతి అస్సాతి కింజాతికం. కో పభవో అస్సాతి కింపభవం. కో సమ్భారో అస్సాతి కింసమ్భారం. కిం సముట్ఠానం అస్సాతి కింసముట్ఠానం. సబ్బానేతాని కారణవేవచనానియేవ.

వివాదనిదానన్తిఆదీసుపి అట్ఠారసభేదకరవత్థుసఙ్ఖాతో వివాదో నిదానమేతస్సాతి వివాదనిదానం. వివాదం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకవివాదవసేనేతం వుత్తం. అనువాదో నిదానం అస్సాతి అనువాదనిదానం. ఇదమ్పి అనువాదం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకఅనువాదవసేన వుత్తం. ఆపత్తి నిదానం అస్సాతి ఆపత్తినిదానం. ఆపత్తాధికరణపచ్చయా చతస్సో ఆపత్తియో ఆపజ్జతీతి ఏవం ఆపత్తిం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకఆపత్తివసేనేతం వుత్తం. కిచ్చయం నిదానమస్సాతి కిచ్చయనిదానం; చతుబ్బిధం సఙ్ఘకమ్మం కారణమస్సాతి అత్థో. ఉక్ఖిత్తానువత్తికాయ భిక్ఖునియా యావతతియం సమనుభాసనాదీనం కిచ్చం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకకిచ్చానం వసేనేతం వుత్తం. అయం చతున్నమ్పి అధికరణానం విస్సజ్జనపక్ఖే ఏకపదయోజనా. ఏతేనానుసారేన సబ్బపదాని యోజేతబ్బాని.

దుతియపుచ్ఛాయ హేతునిదానన్తిఆదిమ్హి విస్సజ్జనే నవన్నం కుసలాకుసలాబ్యాకతహేతూనం వసేన హేతునిదానాదితా వేదితబ్బా. తతియపుచ్ఛాయ విస్సజ్జనే బ్యఞ్జనమత్తం నానం. హేతుయేవ హి ఏత్థ పచ్చయోతి వుత్తో.

౩౪౩. మూలపుచ్ఛాయ విస్సజ్జనే ద్వాదస మూలానీతి కోధఉపనాహయుగళకాదీని ఛ వివాదామూలాని, లోభదోసమోహా తయో, అలోభాదోసామోహా తయోతి ఇమాని అజ్ఝత్తసన్తానప్పవత్తాని ద్వాదస మూలాని. చుద్దస మూలానీతి తానేవ ద్వాదస కాయవాచాహి సద్ధిం చుద్దస హోన్తి. ఛ మూలానీతి కాయాదీని ఛ సముట్ఠానాని.

సముట్ఠానపుచ్ఛాయ విస్సజ్జనే అట్ఠారస భేదకరవత్థూని సముట్ఠానాని, తఞ్హి ఏతేసు అట్ఠారససు భేదకరవత్థూసు సముట్ఠాతి, ఏతేహి వా కారణభూతేహి సముట్ఠాతి. తేనస్సేతాని సముట్ఠానాని వుచ్చన్తి. ఏస నయో సబ్బత్థ.

౩౪౪. వివాదాధికరణం ఆపత్తీతిఆదిభేదే ఏకేన అధికరణేన కిచ్చాధికరణేనాతి ఇదం యేన అధికరణేన సమ్మన్తి, తం దస్సేతుం వుత్తం, న పనేతాని ఏకంసతో కిచ్చాధికరణేనేవ సమ్మన్తి. న హి పుగ్గలస్స సన్తికే దేసేన్తస్స కిచ్చాధికరణం నామ అత్థి.

న కతమేన సమథేనాతి సావసేసాపత్తి వియ న సమ్మతి. న హి సక్కా సా దేసేతుం, న తతో వుట్ఠాయ సుద్ధన్తే పతిట్ఠాతుం.

౩౪౮. వివాదాధికరణం హోతి అనువాదాధికరణన్తిఆది నయో ఉత్తానోయేవ.

౩౪౯. తతో పరం యత్థ సతివినయోతిఆదికా సమ్ముఖావినయం అముఞ్చిత్వా ఛ యమకపుచ్ఛా వుత్తా, తాసం విస్సజ్జనేనేవ అత్థో పకాసితో.

౩౫౧. సంసట్ఠాదిపుచ్ఛానం విస్సజ్జనే సంసట్ఠాతి సతివినయకమ్మవాచాక్ఖణస్మింయేవ ద్విన్నమ్పి సమథానం సిద్ధత్తా సమ్ముఖావినయోతి వా సతివినయోతి వా ఇమే ధమ్మా సంసట్ఠా, నో విసంసట్ఠా. యస్మా పన కదలిక్ఖన్ధే పత్తవట్టీనం వియ న సక్కా తేసం వినిబ్భుజిత్వా నానాకరణం దస్సేతుం, తేన వుత్తం ‘‘న చ లబ్భా ఇమేసం ధమ్మానం వినిబ్భుజిత్వా వినిబ్భుజిత్వా నానాకరణం పఞ్ఞాపేతు’’న్తి. ఏస నయో సబ్బత్థ.

సత్తసమథనిదానవణ్ణనా

౩౫౨. కింనిదానోతి పుచ్ఛావిస్సజ్జనే నిదానం నిదానమస్సాతి నిదాననిదానో. తత్థ సఙ్ఘసమ్ముఖతా, ధమ్మసమ్ముఖతా, వినయసమ్ముఖతా, పుగ్గలసమ్ముఖతాతి ఇదం సమ్ముఖావినయస్స నిదానం. సతివేపుల్లపత్తో ఖీణాసవో లద్ధుపవాదో సతివినయస్స నిదానం. ఉమ్మత్తకో భిక్ఖు అమూళ్హవినయస్స నిదానం. యో చ దేసేతి, యస్స చ దేసేతి, ఉభిన్నం సమ్ముఖీభావో పటిఞ్ఞాతకరణస్స నిదానం. భణ్డనజాతానం అధికరణం వూపసమేతుం అసక్కుణేయ్యతా యేభుయ్యసికాయ నిదానం. పాపుస్సన్నో పుగ్గలో తస్సపాపియసికాయ నిదానం. భణ్డనజాతానం బహు అస్సామణకఅజ్ఝాచారో తిణవత్థారకస్స నిదానం. హేతుపచ్చయవారా వుత్తనయా ఏవ.

౩౫౩. మూలపుచ్ఛాయ విస్సజ్జనం ఉత్తానమేవ. సముట్ఠానపుచ్ఛాయ కిఞ్చాపి ‘‘సత్తన్నం సమథానం కతమే ఛత్తింస సముట్ఠానా’’తి వుత్తం, సమ్ముఖావినయస్స పన కమ్మసఙ్గహాభావేన సముట్ఠానాభావతో ఛన్నంయేవ సమథానం ఛ సముట్ఠానాని విభత్తాని. తత్థ కమ్మస్స కిరియాతి ఞత్తి వేదితబ్బా. కరణన్తి తస్సాయేవ ఞత్తియా ఠపేతబ్బకాలే ఠపనం. ఉపగమనన్తి సయం ఉపగమనం; అత్తనాయేవ తస్స కమ్మస్స కరణన్తి అత్థో. అజ్ఝుపగమనన్తి అజ్ఝేసనుపగమనం; అఞ్ఞం సద్ధివిహారికాదికం ‘‘ఇదం కమ్మం కరోహీ’’తి అజ్ఝేసనన్తి అత్థో. అధివాసనాతి ‘‘రుచ్చతి మే ఏతం, కరోతు సఙ్ఘో’’తి ఏవం అధివాసనా; ఛన్దదానన్తి అత్థో. అప్పటిక్కోసనాతి ‘‘న మేతం ఖమతి, మా ఏవం కరోథా’’తి అప్పటిసేధనా. ఇతి ఛన్నం ఛక్కానం వసేన ఛత్తింస సముట్ఠానా వేదితబ్బా.

సత్తసమథనానాత్థాదివణ్ణనా

౩౫౪. నానాత్థపుచ్ఛావిస్సజ్జనం ఉత్తానమేవ. అధికరణపుచ్ఛావిస్సజ్జనే అయం వివాదో నో అధికరణన్తి అయం మాతాపుత్తాదీనం వివాదో విరుద్ధవాదత్తా వివాదో నామ హోతి, సమథేహి పన అధికరణీయతాయ అభావతో అధికరణం న హోతి. అనువాదాదీసుపి ఏసేవ నయో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

అధికరణభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.