సముట్ఠానసీసవణ్ణనా

౨౫౭. తదనన్తరాయ పన సముట్ఠానకథాయ అనత్తా ఇతి నిచ్ఛయాతి అనత్తా ఇతి నిచ్ఛితా. సభాగధమ్మానన్తి అనిచ్చాకారాదీహి సభాగానం సఙ్ఖతధమ్మానం. నామమత్తం న నాయతీతి నామమత్తమ్పి న పఞ్ఞాయతి. దుక్ఖహానిన్తి దుక్ఖఘాతనం. ఖన్ధకా యా చ మాతికాతి ఖన్ధకా యా చ మాతికాతి అత్థో. అయమేవ వా పాఠో. సముట్ఠానం నియతో కతన్తి సముట్ఠానం నియతోకతం నియతకతం; నియతసముట్ఠానన్తి అత్థో. ఏతేన భూతారోచనచోరివుట్ఠాపనఅననుఞ్ఞాతసిక్ఖాపదత్తయస్స సఙ్గహో పచ్చేతబ్బో. ఏతానేవ హి తీణి సిక్ఖాపదాని నియతసముట్ఠానాని, అఞ్ఞేహి సద్ధిం అసమ్భిన్నసముట్ఠానాని.

సమ్భేదం నిదానఞ్చఞ్ఞన్తి అఞ్ఞమ్పి సమ్భేదఞ్చ నిదానఞ్చ. తత్థ సమ్భేదవచనేన సముట్ఠానసమ్భేదస్స గహణం పచ్చేతబ్బం, తాని హి తీణి సిక్ఖాపదాని ఠపేత్వా సేసాని సమ్భిన్నసముట్ఠానాని. నిదానవచనేన సిక్ఖాపదానం పఞ్ఞత్తిదేససఙ్ఖాతం నిదానం పచ్చేతబ్బం. సుత్తే దిస్సన్తి ఉపరీతి సిక్ఖాపదానం సముట్ఠాననియమో సమ్భేదో నిదానన్తి ఇమాని తీణి సుత్తమ్హి ఏవ దిస్సన్తి; పఞ్ఞాయన్తీతి అత్థో. తత్థ ‘‘ఏకేన సముట్ఠానేన సముట్ఠాతి, కాయతో చ చిత్తతో చా’’తిఆదిమ్హి తావ పురిమనయే సముట్ఠాననియమో చ సమ్భేదో చ దిస్సన్తి. ఇతరం పన నిదానం నామ –

‘‘వేసాలియా రాజగహే, సావత్థియా చ ఆళవీ;

కోసమ్బియా చ సక్కేసు, భగ్గేసు చేవ పఞ్ఞత్తా’’తి.

ఏవం ఉపరి దిస్సతి, పరతో ఆగతే సుత్తే దిస్సతీతి వేదితబ్బం.

‘‘విభఙ్గే ద్వీసూ’’తి గాథాయ అయమత్థో – యం సిక్ఖాపదం ద్వీసు విభఙ్గేసు పఞ్ఞత్తం ఉపోసథదివసే భిక్ఖూ చ భిక్ఖునియో చ ఉద్దిసన్తి, తస్స యథాఞాయం సముట్ఠానం పవక్ఖామి, తం మే సుణాథాతి.

సఞ్చరిత్తానుభాసనఞ్చాతి సఞ్చరిత్తఞ్చ సమనుభాసనఞ్చ. అతిరేకఞ్చ చీవరన్తి అతిరేకచీవరం; కథినన్తి అత్థో. లోమాని పదసోధమ్మోతి ఏళకలోమాని చ పదసోధమ్మో చ. భూతం సంవిధానేన చాతి భూతారోచనఞ్చ సంవిదహిత్వా అద్ధానప్పటిపజ్జనఞ్చ. థేయ్యదేసనా చోరిం చాతి థేయ్యసత్థో చ ఛత్తపాణిస్స అగిలానస్స ధమ్మదేసనా చ చోరివుట్ఠాపనఞ్చ. అననుఞ్ఞాతాయ తేరసాతి మాతాపితుసామికేహి అననుఞ్ఞాతాయ సద్ధిం ఇమాని తేరస సముట్ఠానాని హోన్తి. సదిసా ఇధ దిస్సరేతి ఇధ ఉభతోవిభఙ్గే ఏతేసు తేరససు సముట్ఠానసీసేసు ఏకేకస్మిం అఞ్ఞానిపి సదిసాని సముట్ఠానాని దిస్సన్తి.

పఠమపారాజికసముట్ఠానవణ్ణనా

౨౫౮. ఇదాని తాని దస్సేతుం ‘‘మేథునం సుక్కసంసగ్గో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ మేథునన్తి ఇదం తావ పఠమపారాజికం నామ ఏకం సముట్ఠానసీసం, సేసాని తేన సదిసాని. తత్థ సుక్కసంసగ్గోతి సుక్కవిస్సట్ఠి చేవ కాయసంసగ్గో చ. అనియతా పఠమికాతి పఠమం అనియతసిక్ఖాపదం. పుబ్బూపపరిపాచితాతి ‘‘జానం పుబ్బూపగతం భిక్ఖు’’న్తి సిక్ఖాపదఞ్చ భిక్ఖునిపరిపాచితపిణ్డపాతసిక్ఖాపదఞ్చ. రహో భిక్ఖునియా సహాతి భిక్ఖునియా సద్ధిం రహో నిసజ్జసిక్ఖాపదఞ్చ.

సభోజనే రహో ద్వే చాతి సభోజనే కులే అనుపఖజ్జనిసజ్జసిక్ఖాపదఞ్చ ద్వే రహోనిసజ్జసిక్ఖాపదాని చ. అఙ్గులి ఉదకే హసన్తి అఙ్గులిపతోదకఞ్చ ఉదకే హసధమ్మసిక్ఖాపదఞ్చ. పహారే ఉగ్గిరే చేవాతి పహారదానసిక్ఖాపదఞ్చ తలసత్తికఉగ్గిరణసిక్ఖాపదఞ్చ. తేపఞ్ఞాసా చ సేఖియాతి పరిమణ్డలనివాసనాదీని ఖుద్దకవణ్ణనావసానే వుత్తాని తేపఞ్ఞాస సేఖియసిక్ఖాపదాని చ.

అధక్ఖగామావస్సుతాతి భిక్ఖునీనం అధక్ఖకసిక్ఖాపదఞ్చ గామన్తరగమనం అవస్సుతా అవస్సుతస్స హత్థతో ఖాదనీయభోజనీయగ్గహణసిక్ఖాపదఞ్చ. తలమట్ఠఞ్చ సుద్ధికాతి తలఘాతకం జతుమట్ఠం ఉదకసుద్ధికాదియనఞ్చ. వస్సంవుట్ఠా చ ఓవాదన్తి వస్సంవుట్ఠా ఛప్పఞ్చయోజనాని సిక్ఖాపదఞ్చ ఓవాదాయ అగమనసిక్ఖాపదఞ్చ. నానుబన్ధే పవత్తినిన్తి యా పన భిక్ఖునీ వుట్ఠాపితం పవత్తినిం ద్వే వస్సాని నానుబన్ధేయ్యాతి వుత్తసిక్ఖాపదం.

ఇమే సిక్ఖాతి ఇమా సిక్ఖాయో; లిఙ్గవిపరియాయో కతో. కాయమానసికా కతాతి కాయచిత్తసముట్ఠానా కతా.

దుతియపారాజికసముట్ఠానవణ్ణనా

౨౫౯. అదిన్నన్తి ఇదం తావ అదిన్నాదానన్తి వా దుతియపారాజికన్తి వా ఏకం సముట్ఠానసీసం, సేసాని తేన సదిసాని. తత్థ విగ్గహుత్తరీతి మనుస్సవిగ్గహఉత్తరిమనుస్సధమ్మసిక్ఖాపదాని. దుట్ఠుల్లా అత్తకామినన్తి దుట్ఠుల్లవాచాఅత్తకామపారిచరియసిక్ఖాపదాని. అమూలా అఞ్ఞభాగియాతి ద్వే దుట్ఠదోససిక్ఖాపదాని. అనియతా దుతియికాతి దుతియం అనియతసిక్ఖాపదం.

అచ్ఛిన్దే పరిణామనేతి సామం చీవరం దత్వా అచ్ఛిన్దనఞ్చ సఙ్ఘికలాభస్స అత్తనో పరిణామనఞ్చ. ముసా ఓమసపేసుణాతి ముసావాదో చ ఓమసవాదో చ భిక్ఖుపేసుఞ్ఞఞ్చ. దుట్ఠుల్లా పథవీఖణేతి దుట్ఠుల్లాపత్తిఆరోచనఞ్చ పథవీఖణఞ్చ. భూతం అఞ్ఞాయ ఉజ్ఝాపేతి భూతగామఅఞ్ఞవాదకఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదాని.

నిక్కడ్ఢనం సిఞ్చనఞ్చాతి విహారతో నిక్కడ్ఢనఞ్చ ఉదకేన తిణాదిసిఞ్చనఞ్చ. ఆమిసహేతు భుత్తావీతి ‘‘ఆమిసహేతు భిక్ఖునియో ఓవదన్తీ’’తి సిక్ఖాపదఞ్చ, భుత్తావిం అనతిరిత్తేన ఖాదనీయాదినా పవారణాసిక్ఖాపదఞ్చ. ఏహి అనాదరి భింసాతి ‘‘ఏహావుసో గామం వా’’తి సిక్ఖాపదఞ్చ, అనాదరియఞ్చ భిక్ఖుభింసాపనకఞ్చ. అపనిధే చ జీవితన్తి పత్తాదీనం అపనిధానసిక్ఖాపదఞ్చ, సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితావోరోపనఞ్చ.

జానం సప్పాణకం కమ్మన్తి జానం సప్పాణకఉదకసిక్ఖాపదఞ్చ పునకమ్మాయ ఉక్కోటనఞ్చ. ఊనసంవాసనాసనాతి ఊనవీసతివస్ససిక్ఖాపదఞ్చ ఉక్ఖిత్తకేన సద్ధిం సంవాససిక్ఖాపదఞ్చ నాసితకసామణేరసమ్భోగసిక్ఖాపదఞ్చ. సహధమ్మికం విలేఖాతి సహధమ్మికం వుచ్చమానసిక్ఖాపదఞ్చ, విలేఖాయ సంవత్తన్తీతి ఆగతసిక్ఖాపదఞ్చ. మోహో అమూలకేన చాతి మోహనకే పాచిత్తియసిక్ఖాపదఞ్చ, అమూలకేన సఙ్ఘాదిసేసేన అనుద్ధంసనసిక్ఖాపదఞ్చ.

కుక్కుచ్చం ధమ్మికం చీవరం దత్వాతి కుక్కుచ్చఉపదహనఞ్చ, ధమ్మికానం కమ్మానం ఛన్దం దత్వా ఖీయనఞ్చ, చీవరం దత్వా ఖీయనఞ్చ. పరిణామేయ్య పుగ్గలేతి సఙ్ఘికం లాభం పుగ్గలస్స పరిణామనసిక్ఖాపదం. కిం తే అకాలం అచ్ఛిన్దేతి ‘‘కిం తే అయ్యే ఏసో పురిసపుగ్గలో కరిస్సతీ’’తి ఆగతసిక్ఖాపదఞ్చ, ‘‘అకాలచీవరం కాలచీవర’’న్తి అధిట్ఠహిత్వా భాజనసిక్ఖాపదఞ్చ, భిక్ఖునియా సద్ధిం చీవరం పరివత్తేత్వా అచ్ఛిన్దనసిక్ఖాపదఞ్చ. దుగ్గహీ నిరయేన చాతి దుగ్గహితేన దుప్పధారితేన పరం ఉజ్ఝాపనసిక్ఖాపదఞ్చ, నిరయేన వా బ్రహ్మచరియేన వా అభిసపనసిక్ఖాపదఞ్చ.

గణం విభఙ్గ దుబ్బలన్తి ‘‘గణస్స చీవరలాభం అన్తరాయం కరేయ్యా’’తి చ ‘‘ధమ్మికం చీవరవిభఙ్గం పటిబాహేయ్యా’’తి చ ‘‘దుబ్బలచీవరపచ్చాసాయ చీవరకాలసమయం అతిక్కామేయ్యా’’తి చ వుత్తసిక్ఖాపదాని. కథినా ఫాసు పస్సయన్తి ‘‘ధమ్మికం కథినుద్ధారం పటిబాహేయ్య, భిక్ఖునియా సఞ్చిచ్చ అఫాసుం కరేయ్య, భిక్ఖునియా ఉపస్సయం దత్వా కుపితా అనత్తమనా నిక్కడ్ఢేయ్య వా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదాని. అక్కోసచణ్డీ మచ్ఛరీతి ‘‘భిక్ఖుం అక్కోసేయ్య వా పరిభాసేయ్య వా, చణ్డికతా గణం పరిభాసేయ్య, కులే మచ్ఛరినీ అస్సా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదాని. గబ్భినిఞ్చ పాయన్తియాతి ‘‘గబ్భినిం వుట్ఠాపేయ్య, పాయన్తిం వుట్ఠాపేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదాని.

ద్వేవస్సం సిక్ఖా సఙ్ఘేనాతి ‘‘ద్వే వస్సాని ఛసు ధమ్మేసు అసిక్ఖితసిక్ఖం సిక్ఖమానం వుట్ఠాపేయ్య, సిక్ఖితసిక్ఖం సిక్ఖమానం సఙ్ఘేన అసమ్మతం వుట్ఠాపేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదాని. తయో చేవ గిహీగతాతి ఊనద్వాదసవస్సం గిహిగతం, పరిపుణ్ణద్వాదసవస్సం గిహిగతం ‘‘ద్వే వస్సాని ఛసు ధమ్మేసు అసిక్ఖితసిక్ఖం ద్వే వస్సాని సిక్ఖితసిక్ఖం సఙ్ఘేన అసమ్మత’’న్తి వుత్తసిక్ఖాపదాని. కుమారిభూతా తిస్సోతి ‘‘ఊనవీసతివస్సం కుమారిభూత’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తా తిస్సో. ఊనద్వాదససమ్మతాతి ‘‘ఊనద్వాదసవస్సా వుట్ఠాపేయ్య, పరిపుణ్ణద్వాదసవస్సా సఙ్ఘేన అసమ్మతా వుట్ఠాపేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం.

అలం తావ సోకావాసన్తి ‘‘అలం తావ తే అయ్యే వుట్ఠాపితేనా’’తి చ, ‘‘చణ్డిం సోకావాసం సిక్ఖమానం వుట్ఠాపేయ్యా’’తి చ వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం. ఛన్దా అనువస్సా చ ద్వేతి ‘‘పారివాసికఛన్దదానేన సిక్ఖమానం వుట్ఠాపేయ్య, అనువస్సం వుట్ఠాపేయ్య, ఏకం వస్సం ద్వే వుట్ఠాపేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదత్తయం. సముట్ఠానా తికా కతాతి తికసముట్ఠానా కతా.

సఞ్చరిత్తసముట్ఠానవణ్ణనా

౨౬౦. సఞ్చరీ కుటి విహారోతి సఞ్చరిత్తం సఞ్ఞాచికాయ కుటికరణం మహల్లకవిహారకరణఞ్చ. ధోవనఞ్చ పటిగ్గహోతి అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా పురాణచీవరధోవాపనఞ్చ చీవరపటిగ్గహణఞ్చ. విఞ్ఞత్తుత్తరి అభిహట్ఠున్తి అఞ్ఞాతకం గహపతిం చీవరవిఞ్ఞాపనం తతుత్తరిసాదియనసిక్ఖాపదఞ్చ. ఉభిన్నం దూతకేన చాతి ‘‘చీవరచేతాపన్నం ఉపక్ఖటం హోతీ’’తి ఆగతసిక్ఖాపదద్వయఞ్చ దూతేన చీవరచేతాపన్నపహితసిక్ఖాపదఞ్చ.

కోసియా సుద్ధద్వేభాగా, ఛబ్బస్సాని నిసీదనన్తి ‘‘కోసియమిస్సకం సన్థత’’న్తిఆదీని పఞ్చ సిక్ఖాపదాని. రిఞ్చన్తి రూపికా చేవాతి విభఙ్గే ‘‘రిఞ్చన్తి ఉద్దేస’’న్తి ఆగతం ఏళకలోమధోవాపనం రూపియప్పటిగ్గహణసిక్ఖాపదఞ్చ. ఉభో నానప్పకారకాతి రూపియసంవోహారకయవిక్కయసిక్ఖాపదద్వయం.

ఊనబన్ధనవస్సికాతి ఊనపఞ్చబన్ధనపత్తసిక్ఖాపదఞ్చ వస్సికసాటికసిక్ఖాపదఞ్చ. సుత్తం వికప్పనేన చాతి సుత్తం విఞ్ఞాపేత్వా చీవరవాయాపనఞ్చ తన్తవాయే ఉపసఙ్కమిత్వా చీవరే వికప్పాపజ్జనఞ్చ. ద్వారదానసిబ్బాని చాతి యావ ద్వారకోసా అగ్గళట్ఠపనాయ, ‘‘అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా చీవరం దదేయ్య, చీవరం సిబ్బేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదత్తయం. పూవపచ్చయజోతి చాతి పూవేహి వా మన్థేహి వా అభిహట్ఠుం పవారణాసిక్ఖాపదం చాతుమాసపచ్చయప్పవారణాజోతిసమాదహనసిక్ఖాపదాని చ.

రతనం సూచి మఞ్చో చ, తూలం నిసీదనకణ్డు చ, వస్సికా చ సుగతేనాతి రతనసిక్ఖాపదఞ్చేవ సూచిఘరసిక్ఖాపదాదీని చ సత్త సిక్ఖాపదాని. విఞ్ఞత్తి అఞ్ఞం చేతాపనా, ద్వే సఙ్ఘికా మహాజనికా, ద్వే పుగ్గలలహుకా గరూతి ‘‘యా పన భిక్ఖునీ అఞ్ఞం విఞ్ఞాపేత్వా అఞ్ఞం విఞ్ఞాపేయ్యా’’తిఆదీని నవ సిక్ఖాపదాని. ద్వే విఘాసా సాటికా చాతి ‘‘ఉచ్చారం వా పస్సావం వా సఙ్కారం వా విఘాసం వా తిరోకుట్టే వా తిరోపాకారే వా ఛడ్డేయ్య వా ఛడ్డాపేయ్య వా, హరితే ఛడ్డేయ్య వా ఛడ్డాపేయ్య వా’’తి ఏవం వుత్తాని ద్వే విఘాససిక్ఖాపదాని చ ఉదకసాటికాసిక్ఖాపదఞ్చ. సమణచీవరేన చాతి ‘‘సమణచీవరం దదేయ్యా’’తి ఇదమేతం సన్ధాయ వుత్తం.

సమనుభాసనాసముట్ఠానవణ్ణనా

౨౬౧. భేదానువత్తదుబ్బచదూసదుట్ఠుల్లదిట్ఠి చాతి సఙ్ఘభేదానువత్తకదుబ్బచకులదూసకదుట్ఠుల్లప్పటిచ్ఛాదనదిట్ఠిఅప్పటినిస్సజ్జనసిక్ఖాపదాని. ఛన్దం ఉజ్జగ్ఘికా ద్వే చాతి ఛన్దం అదత్వా గమనసిక్ఖాపదం ఉజ్జగ్ఘికాయ అన్తరఘరే గమననిసీదనసిక్ఖాపదద్వయఞ్చ. ద్వే చ సద్దాతి ‘‘అప్పసద్దో అన్తరఘరే గమిస్సామి, నిసీదిస్సామీ’’తి సిక్ఖాపదద్వయఞ్చ. న బ్యాహరేతి ‘‘న సకబళేన ముఖేన బ్యాహరిస్సామీ’’తి సిక్ఖాపదం.

ఛమా నీచాసనే ఠానం, పచ్ఛతో ఉప్పథేన చాతి ఛమాయం నిసీదిత్వా, నీచే ఆసనే నిసీదిత్వా; ఠితేన నిసిన్నస్స, పచ్ఛతో గచ్ఛన్తేన పురతో గచ్ఛన్తస్స, ఉప్పథేన గచ్ఛన్తేన పథేన గచ్ఛన్తస్స ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదాని. వజ్జానువత్తిగహణాతి వజ్జప్పటిచ్ఛాదన, ఉక్ఖిత్తానువత్తక, హత్థగ్గహణాదిసఙ్ఖాతాని తీణి పారాజికాని. ఓసారే పచ్చాచిక్ఖనాతి ‘‘అనపలోకేత్వా కారకసఙ్ఘం అనఞ్ఞాయ గణస్స ఛన్దం ఓసారేయ్యా’’తి చ ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తి చ వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం.

కిస్మిం సంసట్ఠా ద్వే వధీతి ‘‘కిస్మిఞ్చిదేవ అధికరణే పచ్చాకతా’’తి చ ‘‘భిక్ఖునియో పనేవ సంసట్ఠా విహరన్తీ’’తి చ ‘‘యా పన భిక్ఖునీ ఏవం వదేయ్య సంసట్ఠావ అయ్యే తుమ్హే విహరథా’’తి చ ‘‘అత్తానం వధిత్వా వధిత్వా రోదేయ్యా’’తి చ వుత్తసిక్ఖాపదాని. విసిబ్బే దుక్ఖితాయ చాతి ‘‘భిక్ఖునియా చీవరం విసిబ్బేత్వా వా విసిబ్బాపేత్వా వా’’తి చ ‘‘దుక్ఖితం సహజీవిని’’న్తి చ వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం. పున సంసట్ఠా న వూపసమేతి ‘‘సంసట్ఠా విహరేయ్య గహపతినా వా గహపతిపుత్తేన వా’’తి ఏవం పున వుత్తసంసట్ఠసిక్ఖాపదఞ్చ ‘‘ఏహయ్యే, ఇమం అధికరణం వూపసమేహీ’’తి వుచ్చమానా, ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా ‘‘సా పచ్ఛా అనన్తరాయికినీ నేవ వూపసమ్మేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదఞ్చ. ఆరామఞ్చ పవారణాతి ‘‘జానం సభిక్ఖుకం ఆరామం అనాపుచ్ఛా పవిసేయ్యా’’తి చ ‘‘ఉభతోసఙ్ఘే తీహి ఠానేహి న పవారేయ్యా’’తి చ వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం.

అన్వద్ధం సహజీవినిం ద్వేతి ‘‘అన్వద్ధమాసం భిక్ఖునియా భిక్ఖుసఙ్ఘతో ద్వే ధమ్మా పచ్చాసీసితబ్బా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదఞ్చ, ‘‘సహజీవినిం వుట్ఠాపేత్వా ద్వే వస్సాని నేవ అనుగ్గణ్హేయ్య, సహజీవినిం వుట్ఠాపేత్వా నేవ వూపకాసేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదద్వయఞ్చ. చీవరం అనుబన్ధనాతి ‘‘సచే మే త్వం, అయ్యే, చీవరం దస్ససి, ఏవాహం తం వుట్ఠాపేస్సామీ’’తి చ ‘‘సచే మం త్వం, అయ్యే, ద్వే వస్సాని అనుబన్ధిస్ససి, ఏవాహం తం వుట్ఠాపేస్సామీ’’తి చ వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం.

కథినసముట్ఠానవణ్ణనా

౨౬౨. ఉబ్భతం కథినం తీణీతి ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి వుత్తాని ఆదితోవ తీణి సిక్ఖాపదాని. పఠమం పత్తభేసజ్జన్తి ‘‘దసాహపరమం అతిరేకపత్తో’’తి వుత్తం పఠమపత్తసిక్ఖాపదఞ్చ ‘‘పటిసాయనీయాని భేసజ్జానీ’’తి వుత్తసిక్ఖాపదఞ్చ. అచ్చేకఞ్చాపి సాసఙ్కన్తి అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదఞ్చ తదనన్తరమేవ సాసఙ్కసిక్ఖాపదఞ్చ. పక్కమన్తేన వా దువేతి ‘‘తం పక్కమన్తో నేవ ఉద్ధరేయ్యా’’తి భూతగామవగ్గే వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం.

ఉపస్సయం పరమ్పరాతి ‘‘భిక్ఖునుపస్సయం గన్త్వా భిక్ఖునియో ఓవదేయ్యా’’తి చ ‘‘పరమ్పరభోజనే పాచిత్తియ’’న్తి చ వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం. అనతిరిత్తం నిమన్తనాతి ‘‘అనతిరిత్తం ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా’’తి చ ‘‘నిమన్తితో సభత్తో సమానో’’తి చ వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం. వికప్పం రఞ్ఞో వికాలేతి ‘‘సామం చీవరం వికప్పేత్వా’’తి చ ‘‘రఞ్ఞో ఖత్తియస్సా’’తి చ ‘‘వికాలే గామం పవిసేయ్యా’’తి చ వుత్తసిక్ఖాపదత్తయం. వోసాసారఞ్ఞకేన చాతి ‘‘వోసాసమానరూపా ఠితా’’తి చ ‘‘తథారూపేసు ఆరఞ్ఞకేసు సేనాసనేసు పుబ్బే అప్పటిసంవిదిత’’న్తి చ వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం.

ఉస్సయా సన్నిచయఞ్చాతి ‘‘ఉస్సయవాదికా’’తి చ ‘‘పత్తసన్నిచయం కరేయ్యా’’తి చ వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం. పురే పచ్ఛా వికాలే చాతి ‘‘యా పన భిక్ఖునీ పురేభత్తం కులాని ఉపసఙ్కమిత్వా’’తి చ, ‘‘పచ్ఛాభత్తం కులాని ఉపసఙ్కమిత్వా’’తి చ, ‘‘వికాలే కులాని ఉపసఙ్కమిత్వా’’తి చ వుత్తసిక్ఖాపదత్తయం. పఞ్చాహికా సఙ్కమనీతి ‘‘పఞ్చాహికా సఙ్ఘాటిచారం అతిక్కమేయ్యా’’తి చ ‘‘చీవరసఙ్కమనీయం ధారేయ్యా’’తి చ వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం. ద్వేపి ఆవసథేన చాతి ‘‘ఆవసథచీవరం అనిస్సజ్జిత్వా పరిభుఞ్జేయ్య, ఆవసథం అనిస్సజ్జిత్వా చారికం పక్కమేయ్యా’’తి చ ఏవం ఆవసథేన సద్ధిం వుత్తసిక్ఖాపదాని చ ద్వే.

పసాఖే ఆసనే చేవాతి ‘‘పసాఖే జాతం గణ్డం వా’’తి చ ‘‘భిక్ఖుస్స పురతో అనాపుచ్ఛా ఆసనే నిసీదేయ్యా’’తి చ వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం.

ఏళకలోమసముట్ఠానవణ్ణనా

౨౬౩. ఏళకలోమా ద్వే సేయ్యాతి ఏళకలోమసిక్ఖాపదఞ్చేవ ద్వే చ సహసేయ్యసిక్ఖాపదాని. ఆహచ్చ పిణ్డభోజనన్తి ఆహచ్చపాదకసిక్ఖాపదఞ్చ ఆవసథపిణ్డభోజనసిక్ఖాపదఞ్చ. గణవికాలసన్నిధీతి గణభోజనవికాలభోజనసన్నిధికారకసిక్ఖాపదత్తయం. దన్తపోనేన చేలకాతి దన్తపోనసిక్ఖాపదఞ్చ అచేలకసిక్ఖాపదఞ్చ. ఉయ్యుత్తం సేనం ఉయ్యోధీతి ‘‘ఉయ్యుత్తం సేనం దస్సనాయ గచ్ఛేయ్య, సేనాయ వసేయ్య, ఉయ్యోధికం వా…పే… అనీకదస్సనం వా గచ్ఛేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదత్తయం. సురా ఓరేన న్హాయనాతి సురాపానసిక్ఖాపదఞ్చ ఓరేనద్ధమాసనహానసిక్ఖాపదఞ్చ. దుబ్బణ్ణే ద్వే దేసనికాతి ‘‘తిణ్ణం దుబ్బణ్ణకరణాన’’న్తి వుత్తసిక్ఖాపదఞ్చ వుత్తావసేసపాటిదేసనీయద్వయఞ్చ. లసుణుపతిట్ఠే నచ్చనాతి లసుణసిక్ఖాపదం, ‘‘భిక్ఖుస్స భుఞ్జన్తస్స పానీయేన వా విధూపనేన వా ఉపతిట్ఠేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదం, ‘‘నచ్చం వా గీతం వా వాదితం వా దస్సనాయ గచ్ఛేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదఞ్చ. ఇతో పరం పాళిం విరజ్ఝిత్వా లిఖన్తి. యథా పన అత్థం వణ్ణయిస్సామ; ఏవమేత్థ అనుక్కమో వేదితబ్బో.

న్హానమత్థరణం సేయ్యాతి ‘‘నగ్గా నహాయేయ్య, ఏకత్థరణపావురణా తువట్టేయ్యుం, ఏకమఞ్చే తువట్టేయ్యు’’న్తి వుత్తసిక్ఖాపదత్తయం. అన్తోరట్ఠే తథా బహీతి ‘‘అన్తోరట్ఠే సాసఙ్కసమ్మతే, తిరోరట్ఠే సాసఙ్కసమ్మతే’’తి వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం. అన్తోవస్సం చిత్తాగారన్తి ‘‘అన్తోవస్సం చారికం పక్కమేయ్య, రాజాగారం వా చిత్తాగారం వా…పే… పోక్ఖరణిం వా దస్సనాయ గచ్ఛేయ్యా’’తి చ వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం. ఆసన్దిం సుత్తకన్తనాతి ‘‘ఆసన్దిం వా పల్లఙ్కం వా పరిభుఞ్జేయ్య, సుత్తం కన్తేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం.

వేయ్యావచ్చం సహత్థా చాతి ‘‘గిహివేయ్యావచ్చం కరేయ్య, అగారికస్స వా పరిబ్బాజకస్స వా పరిబ్బాజికాయ వా సహత్థా ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా దదేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం. అభిక్ఖుకావాసేన చాతి ‘‘అభిక్ఖుకే ఆవాసే వస్సం వసేయ్యా’’తి ఇదమేతం సన్ధాయ వుత్తం. ఛత్తం యానఞ్చ సఙ్ఘాణిన్తి ‘‘ఛత్తుపాహనం ధారేయ్య, యానేన యాయేయ్య, సఙ్ఘాణిం ధారేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదత్తయం. అలఙ్కారగన్ధవాసితన్తి ‘‘ఇత్థాలఙ్కారం ధారేయ్య, గన్ధచుణ్ణకేన నహాయేయ్య, వాసితకేన పిఞ్ఞాకేన నహాయేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదత్తయం. భిక్ఖునీతిఆదినా ‘‘భిక్ఖునియా ఉమ్మద్దాపేయ్యా’’తిఆదీని చత్తారి సిక్ఖాపదాని వుత్తాని. అసఙ్కచ్చికా ఆపత్తీతి ‘‘అసఙ్కచ్చికా గామం పవిసేయ్య పాచిత్తియ’’న్తి ఏవం వుత్తఆపత్తి చ. చత్తారీసా చతుత్తరీతి ఏతాని సబ్బానిపి చతుచత్తాలీస సిక్ఖాపదాని వుత్తాని.

కాయేన న వాచాచిత్తేన, కాయచిత్తేన న వాచతోతి కాయేన చేవ కాయచిత్తేన చ సముట్ఠహన్తి; న వాచాచిత్తేన న వాచతోతి అత్థో. ద్విసముట్ఠానికా సబ్బే, సమా ఏళకలోమికాతి ఇదం ఉత్తానత్థమేవ.

పదసోధమ్మసముట్ఠానవణ్ణనా

౨౬౪. పదఞ్ఞత్ర అసమ్మతాతి ‘‘పదసో ధమ్మం, మాతుగామస్స ఉత్తరిఛప్పఞ్చవాచాహి ధమ్మం దేసేయ్య, అఞ్ఞత్ర విఞ్ఞునా పురిసవిగ్గహేన, అసమ్మతో భిక్ఖునియో ఓవదేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదత్తయం. తథా అత్థఙ్గతేన చాతి ‘‘అత్థఙ్గతే సూరియే ఓవదేయ్యా’’తి ఇదమేతం సన్ధాయ వుత్తం. తిరచ్ఛానవిజ్జా ద్వేతి ‘‘తిరచ్ఛానవిజ్జం పరియాపుణేయ్య, వాచేయ్యా’’తి ఏవం వుత్తసిక్ఖాపదద్వయం. అనోకాసో చ పుచ్ఛనాతి ‘‘అనోకాసకతం భిక్ఖుం పఞ్హం పుచ్ఛేయ్యా’’తి ఇదమేతం సన్ధాయ వుత్తం.

అద్ధానసముట్ఠానవణ్ణనా

౨౬౫. అద్ధాననావం పణీతన్తి ‘‘భిక్ఖునియా సద్ధిం సంవిధాయ ఏకద్ధానమగ్గం పటిపజ్జేయ్య, ఏకం నావం అభిరుహేయ్య, పణీతభోజనాని అగిలానో అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదత్తయం. మాతుగామేన సంహరేతి మాతుగామేన సద్ధిం సంవిధాయ గమనఞ్చ ‘‘సమ్బాధే లోమం సంహరాపేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదఞ్చ. ధఞ్ఞం నిమన్తితా చేవాతి ‘‘ధఞ్ఞం విఞ్ఞాపేత్వా వా’’తి చ ‘‘నిమన్తితా వా పవారితా వా ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా ఖాదేయ్య వా భుఞ్జేయ్య వా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదఞ్చ. అట్ఠ చాతి భిక్ఖునీనం వుత్తా అట్ఠ పాటిదేసనీయా వా.

థేయ్యసత్థసముట్ఠానవణ్ణనా

౨౬౬. థేయ్యసత్థం ఉపస్సుతీతి థేయ్యసత్థేన సద్ధిం సంవిధాయ ఏకద్ధానమగ్గగమనఞ్చ ఉపస్సుతితిట్ఠనఞ్చ. సూపవిఞ్ఞాపనేన చాతి ఇదం సూపోదనవిఞ్ఞత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. రత్తిఛన్నఞ్చ ఓకాసన్తి ‘‘రత్తన్ధకారే అప్పదీపే, పటిచ్ఛన్నే ఓకాసే, అజ్ఝోకాసే పురిసేన సద్ధి’’న్తి ఏవం వుత్తసిక్ఖాపదత్తయం. బ్యూహేన సత్తమాతి ఇదం తదనన్తరమేవ ‘‘రథికాయ వా బ్యూహే వా సిఙ్ఘాటకే వా పురిసేన సద్ధి’’న్తి ఆగతసిక్ఖాపదం సన్ధాయ వుత్తం.

ధమ్మదేసనాసముట్ఠానవణ్ణనా

౨౬౭. ధమ్మదేసనాసముట్ఠానాని ఏకాదస ఉత్తానానేవ. ఏవం తావ సమ్భిన్నసముట్ఠానం వేదితబ్బం. నియతసముట్ఠానం పన తివిధం, తం ఏకేకస్సేవ సిక్ఖాపదస్స హోతి, తం విసుంయేవ దస్సేతుం ‘‘భూతం కాయేన జాయతీ’’తిఆది వుత్తం, తం ఉత్తానమేవ. నేత్తిధమ్మానులోమికన్తి వినయపాళిధమ్మస్స అనులోమన్తి.

సముట్ఠానసీసవణ్ణనా నిట్ఠితా.