(౩) పాచిత్తియవణ్ణనా
౪౭౬. పఞ్చ పాచిత్తియానీతి పఞ్చ భేసజ్జాని పటిగ్గహేత్వా నానాభాజనేసు వా ఏకభాజనే వా అమిస్సేత్వా ఠపితాని హోన్తి, సత్తాహాతిక్కమే సో భిక్ఖు పఞ్చ పాచిత్తియాని సబ్బాని నానావత్థుకాని ఏకక్ఖణే ఆపజ్జతి, ‘‘ఇమం పఠమం ఆపన్నో, ఇమం పచ్ఛా’’తి న వత్తబ్బో.
నవ పాచిత్తియానీతి యో భిక్ఖు నవ పణీతభోజనాని విఞ్ఞాపేత్వా తేహి సద్ధిం ఏకతో ఏకం కబళం ఓమద్దిత్వా ముఖే పక్ఖిపిత్వా పరగళం అతిక్కామేతి, అయం నవ పాచిత్తియాని సబ్బాని నానావత్థుకాని ఏకక్ఖణే ఆపజ్జతి ‘‘ఇమం పఠమం ఆపన్నో, ఇమం పచ్ఛా’’తి న వత్తబ్బో. ఏకవాచాయ దేసేయ్యాతి ‘‘అహం, భన్తే, పఞ్చ భేసజ్జాని పటిగ్గహేత్వా సత్తాహం అతిక్కామేత్వా పఞ్చ ఆపత్తియో ఆపన్నో, తా తుమ్హమూలే పటిదేసేమీ’’తి ఏవం ఏకవాచాయ దేసేయ్య, దేసితావ హోన్తి, ద్వీహి తీహి వాచాహి కిచ్చం నామ నత్థి. దుతియవిస్సజ్జనేపి ‘‘అహం, భన్తే, నవ పణీతభోజనాని విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జిత్వా నవ ఆపత్తియో ఆపన్నో, తా తుమ్హమూలే పటిదేసేమీ’’తి వత్తబ్బం.
వత్థుం కిత్తేత్వా దేసేయ్యాతి ‘‘అహం, భన్తే, పఞ్చ భేసజ్జాని పటిగ్గహేత్వా సత్తాహం అతిక్కామేసిం, యథావత్థుకం తం తుమ్హమూలే పటిదేసేమీ’’తి ఏవం వత్థుం కిత్తేత్వా దేసేయ్య, దేసితావ హోన్తి ఆపత్తియో, ఆపత్తియా నామగ్గహణేన కిచ్చం నత్థి. దుతియవిస్సజ్జనేపి ‘‘అహం, భన్తే, నవ పణీతభోజనాని విఞ్ఞాపేత్వా భుత్తో, యథావత్థుకం తం తుమ్హమూలే పటిదేసేమీ’’తి వత్తబ్బం.
యావతతియకే తిస్సోతి ఉక్ఖిత్తానువత్తికాయ పారాజికం భేదకానువత్తకానం కోకాలికాదీనం సఙ్ఘాదిసేసం, పాపికాయ దిట్ఠియా అప్పటినిస్సగ్గే చణ్డకాళికాయ చ భిక్ఖునియా పాచిత్తియన్తి ఇమా యావతతియకా తిస్సో ఆపత్తియో. ఛ వోహారపచ్చయాతి పయుత్తవాచాపచ్చయా ఛ ఆపత్తియో ఆపజ్జతీతి అత్థో. కథం? ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో అసన్తం అభూతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఉల్లపతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా యో తే విహారే వసతి సో అరహాతి వదతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా భిక్ఖు పణీతభోజనాని అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా భిక్ఖునీ పణీతభోజనాని అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి పాటిదేసనీయస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా సూపం వా ఓదనం వా అగిలానో అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి.
ఖాదన్తస్స తిస్సోతి మనుస్సమంసే థుల్లచ్చయం, అవసేసేసు అకప్పియమంసేసు దుక్కటం, భిక్ఖునియా లసుణే పాచిత్తియం. పఞ్చ భోజనపచ్చయాతి అవస్సుతా అవస్సుతస్స పురిసస్స హత్థతో భోజనం గహేత్వా తత్థేవ మనుస్సమంసం లసుణం అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా గహితపణీతభోజనాని అవసేసఞ్చ అకప్పియమంసం పక్ఖిపిత్వా వోమిస్సకం ఓమద్దిత్వా అజ్ఝోహరమానా సఙ్ఘాదిసేసం, థుల్లచ్చయం, పాచిత్తియం, పాటిదేసనీయం, దుక్కటన్తి ఇమా పఞ్చ ఆపత్తియో భోజనపచ్చయా ఆపజ్జతి.
పఞ్చ ఠానానీతి ‘‘ఉక్ఖిత్తానువత్తికాయ భిక్ఖునియా యావతతియం సమనుభాసనాయ అప్పటినిస్సజ్జన్తియా ఞత్తియా దుక్కటం, ద్వీహి కమ్మవాచాహి థుల్లచ్చయం, కమ్మవాచాపరియోసానే ఆపత్తి పారాజికస్స, సఙ్ఘభేదాయ పరక్కమనాదీసు సఙ్ఘాదిసేసో, పాపికాయ దిట్ఠియా అప్పటినిస్సగ్గే పాచిత్తియ’’న్తి ఏవం సబ్బా యావతతియకా పఞ్చ ఠానాని గచ్ఛన్తి. పఞ్చన్నఞ్చేవ ఆపత్తీతి ఆపత్తి నామ పఞ్చన్నం సహధమ్మికానం హోతి, తత్థ ద్విన్నం నిప్పరియాయేన ఆపత్తియేవ, సిక్ఖామానసామణేరిసామణేరానం పన అకప్పియత్తా న వట్టతి. ఇమినా పరియాయేన తేసం ఆపత్తి న దేసాపేతబ్బా, దణ్డకమ్మం పన తేసం కాతబ్బం. పఞ్చన్నం అధికరణేన చాతి అధికరణఞ్చ పఞ్చన్నమేవాతి అత్థో. ఏతేసంయేవ హి పఞ్చన్నం పత్తచీవరాదీనం అత్థాయ వినిచ్ఛయవోహారో అధికరణన్తి వుచ్చతి, గిహీనం పన అడ్డకమ్మం నామ హోతి.
పఞ్చన్నం వినిచ్ఛయో హోతీతి పఞ్చన్నం సహధమ్మికానంయేవ వినిచ్ఛయో నామ హోతి. పఞ్చన్నం వూపసమేన చాతి ఏతేసంయేవ పఞ్చన్నం అధికరణం వినిచ్ఛితం వూపసన్తం నామ హోతీతి అత్థో. పఞ్చన్నఞ్చేవ అనాపత్తీతి ఏతేసంయేవ పఞ్చన్నం అనాపత్తి నామ హోతీతి అత్థో. తీహి ఠానేహి సోభతీతి సఙ్ఘాదీహి తీహి కారణేహి సోభతి. కతవీతిక్కమో హి పుగ్గలో సప్పటికమ్మం ఆపత్తిం సఙ్ఘమజ్ఝే గణమజ్ఝే పుగ్గలసన్తికే వా పటికరిత్వా అబ్భుణ్హసీలో పాకతికో హోతి, తస్మా తీహి ఠానేహి సోభతీతి వుచ్చతి.
ద్వే కాయికా రత్తిన్తి భిక్ఖునీ రత్తన్ధకారే పురిసస్స హత్థపాసే ఠాననిసజ్జసయనాని కప్పయమానా పాచిత్తియం, హత్థపాసం విజహిత్వా ఠానాదీని కప్పయమానా దుక్కటన్తి ద్వే కాయద్వారసమ్భవా ఆపత్తియో రత్తిం ఆపజ్జతి. ద్వే కాయికా దివాతి ఏతేనేవ ఉపాయేన దివా పటిచ్ఛన్నే ఓకాసే ద్వే ఆపత్తియో ఆపజ్జతి. నిజ్ఝాయన్తస్స ఏకా ఆపత్తీతి ‘‘న చ, భిక్ఖవే, సారత్తేన మాతుగామస్స అఙ్గజాతం ఉపనిజ్ఝాయితబ్బం. యో ఉపనిజ్ఝాయేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పారా. ౨౬౬) నిజ్ఝాయన్తస్స అయమేకా ఆపత్తి. ఏకా పిణ్డపాతపచ్చయాతి ‘‘న చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖాదాయికాయ ముఖం ఓలోకేతబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౩౬౬) ఏత్థ దుక్కటాపత్తి, అన్తమసో యాగుం వా బ్యఞ్జనం వా దేన్తస్స సామణేరస్సాపి హి ముఖం ఉల్లోకయతో దుక్కటమేవ. కురున్దియం పన ‘‘ఏకా పిణ్డపాతపచ్చయాతి భిక్ఖునిపరిపాచితం పిణ్డపాతం భుఞ్జన్తస్స పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తం.
అట్ఠానిసంసే సమ్పస్సన్తి కోసమ్బకక్ఖన్ధకే వుత్తానిసంసే. ఉక్ఖిత్తకా తయో వుత్తాతి ఆపత్తియా అదస్సనే అప్పటికమ్మే పాపికాయ చ దిట్ఠియా అప్పటినిస్సగ్గేతి. తేచత్తాలీస సమ్మావత్తనాతి తేసంయేవ ఉక్ఖిత్తకానం ఏత్తకేసు వత్తేసు వత్తనా.
పఞ్చఠానే ముసావాదోతి పారాజికసఙ్ఘాదిసేసథుల్లచ్చయపాచిత్తియదుక్కటసఙ్ఖాతే పఞ్చట్ఠానే ముసావాదో గచ్ఛతి. చుద్దస పరమన్తి వుచ్చతీతి దసాహపరమాదినయేన హేట్ఠా వుత్తం. ద్వాదస పాటిదేసనీయాతి భిక్ఖూనం చత్తారి భిక్ఖునీనం అట్ఠ. చతున్నం దేసనాయ చాతి చతున్నం అచ్చయదేసనాయాతి అత్థో. కతమా పన సాతి? దేవదత్తేన పయోజితానం అభిమారానం అచ్చయదేసనా, అనురుద్ధత్థేరస్స ఉపట్ఠాయికాయ అచ్చయదేసనా, వడ్ఢస్స లిచ్ఛవినో అచ్చయదేసనా, వాసభగామియత్థేరస్స ఉక్ఖేపనీయకమ్మం కత్వా ఆగతానం భిక్ఖూనం అచ్చయదేసనాతి అయం చతున్నం అచ్చయదేసనా నామ.
అట్ఠఙ్గికో ముసావాదోతి ‘‘పుబ్బేవస్స హోతి ముసా భణిస్స’’న్తి ఆదిం కత్వా ‘‘వినిధాయ సఞ్ఞ’’న్తి పరియోసానేహి (పాచి. ౪-౫; పరి. ౪౫౯) అట్ఠహి అఙ్గేహి అట్ఠఙ్గికో. ఉపోసథఙ్గానిపి పాణం న హనేతిఆదినా నయేన వుత్తానేవ. అట్ఠ దూతేయ్యఙ్గానీతి ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సోతా చ హోతి సావేతా చా’’తిఆదినా (చూళవ. ౩౪౭) నయేన సఙ్ఘభేదకే వుత్తాని. అట్ఠ తిత్థియవత్తాని మహాఖన్ధకే వుత్తాని.
అట్ఠవాచికా ఉపసమ్పదాతి భిక్ఖునీనం ఉపసమ్పదం సన్ధాయ వుత్తం. అట్ఠన్నం పచ్చుట్ఠాతబ్బన్తి భత్తగ్గే అట్ఠన్నం భిక్ఖునీనం ఇతరాహి పచ్చుట్ఠాయ ఆసనం దాతబ్బం. భిక్ఖునోవాదకో అట్ఠహీతి అట్ఠహఙ్గేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు భిక్ఖునోవాదకో సమ్మన్నితబ్బో.
ఏకస్స ఛేజ్జన్తి గాథాయ నవసు జనేసు యో సలాకం గాహేత్వా సఙ్ఘం భిన్దతి, తస్సేవ ఛేజ్జం హోతి, దేవదత్తో వియ పారాజికం ఆపజ్జతి. భేదకానువత్తకానం చతున్నం థుల్లచ్చయం కోకాలికాదీనం వియ, ధమ్మవాదీనం చతున్నం అనాపత్తి. ఇమా పన ఆపత్తియో చ అనాపత్తియో చ సబ్బేసం ఏకవత్థుకా సఙ్ఘభేదవత్థుకా ఏవ.
నవ ఆఘాతవత్థూనీతి గాథాయ నవహీతి నవహి భిక్ఖూహి సఙ్ఘో భిజ్జతి. ఞత్తియా కరణా నవాతి ఞత్తియా కాతబ్బాని కమ్మాని నవాతి అత్థో. సేసం ఉత్తానమేవ.