సోళసమహావారో

పఞ్ఞత్తివారవణ్ణనా

విసుద్ధపరివారస్స, పరివారోతి సాసనే;

ధమ్మక్ఖన్ధసరీరస్స, ఖన్ధకానం అనన్తరా.

సఙ్గహం యో సమారుళ్హో, తస్స పుబ్బాగతం నయం;

హిత్వా దాని కరిస్సామి, అనుత్తానత్థవణ్ణనం.

౧. తత్థ యం తేన భగవతా…పే… పఞ్ఞత్తన్తి ఆదినయప్పవత్తాయ తావ పుచ్ఛాయ అయం సఙ్ఖేపత్థో – యో సో భగవా సాసనస్స చిరట్ఠితికత్థం ధమ్మసేనాపతినా సద్ధమ్మగారవబహుమానవేగసముస్సితం అఞ్జలిం సిరస్మిం పతిట్ఠాపేత్వా యాచితో దస అత్థవసే పటిచ్చ వినయపఞ్ఞత్తిం పఞ్ఞపేసి, తేన భగవతా తస్స తస్స సిక్ఖాపదస్స పఞ్ఞత్తికాలం జానతా, తస్సా తస్సా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా దస అత్థవసే పస్సతా; అపిచ పుబ్బేనివాసాదీహి జానతా, దిబ్బేన చక్ఖునా పస్సతా, తీహి విజ్జాహి ఛహి వా పన అభిఞ్ఞాహి జానతా, సబ్బత్థ అప్పటిహతేన సమన్తచక్ఖునా పస్సతా, సబ్బధమ్మజాననసమత్థాయ పఞ్ఞాయ జానతా, సబ్బసత్తానం చక్ఖువిసయాతీతాని తిరోకుట్టాదిగతాని చాపి రూపాని అతివిసుద్ధేన మంసచక్ఖునా చ పస్సతా, అత్తహితసాధికాయ సమాధిపదట్ఠానాయ పటివేధపఞ్ఞాయ జానతా, పరహితసాధికాయ కరుణాపదట్ఠానాయ దేసనాపఞ్ఞాయ పస్సతా, అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన ‘‘యం పఠమం పారాజికం పఞ్ఞత్తం, తం కత్థ పఞ్ఞత్తం, కం ఆరబ్భ పఞ్ఞత్తం, కిస్మిం వత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, అత్థి తత్థ పఞ్ఞత్తి…పే… కేనాభత’’న్తి.

౨. పుచ్ఛావిస్సజ్జనే పన ‘‘యం తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన పఠమం పారాజిక’’న్తి ఇదం కేవలం పుచ్ఛాయ ఆగతస్స ఆదిపదస్స పచ్చుద్ధరణమత్తమేవ, ‘‘కత్థ పఞ్ఞత్తన్తి వేసాలియా పఞ్ఞత్తం; కం ఆరబ్భాతి సుదిన్నం కలన్దపుత్తం ఆరబ్భా’’తి ఏవమాదినా పన నయేన పునపి ఏత్థ ఏకేకం పదం పుచ్ఛిత్వావ విస్సజ్జితం. ఏకా పఞ్ఞత్తీతి ‘‘యో పన భిక్ఖు మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్య పారాజికో హోతి అసంవాసో’’తి అయం ఏకా పఞ్ఞత్తి. ద్వే అనుపఞ్ఞత్తియోతి ‘‘అన్తమసో తిరచ్ఛానగతాయపీ’’తి చ, ‘‘సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయా’’తి చ మక్కటివజ్జిపుత్తకవత్థూనం వసేన వుత్తా – ఇమా ద్వే అనుపఞ్ఞత్తియో. ఏత్తావతా ‘‘అత్థి తత్థ పఞ్ఞత్తి అనుపఞ్ఞత్తి అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తీ’’తి ఇమిస్సా పుచ్ఛాయ ద్వే కోట్ఠాసా విస్సజ్జితా హోన్తి. తతియం విస్సజ్జేతుం పన ‘‘అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తి తస్మిం నత్థీ’’తి వుత్తం. అయఞ్హి అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తి నామ అనుప్పన్నే దోసే పఞ్ఞత్తా; సా అట్ఠగరుధమ్మవసేన భిక్ఖునీనంయేవ ఆగతా, అఞ్ఞత్ర నత్థి. తస్మా వుత్తం ‘‘అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తి తస్మిం నత్థీ’’తి. సబ్బత్థపఞ్ఞత్తీతి మజ్ఝిమదేసే చేవ పచ్చన్తిమజనపదేసు చ సబ్బత్థపఞ్ఞత్తి. వినయధరపఞ్చమేన గణేన ‘‘ఉపసమ్పదా, గుణఙ్గుణూపాహనా, ధువనహానం, చమ్మత్థరణ’’న్తి ఇమాని హి చత్తారి సిక్ఖాపదాని మజ్ఝిమదేసేయేవ పఞ్ఞత్తి. ఏత్థేవ ఏతేహి ఆపత్తి హోతి, న పచ్చన్తిమజనపదేసు. సేసాని సబ్బానేవ సబ్బత్థపఞ్ఞత్తి నామ.

సాధారణపఞ్ఞత్తీతి భిక్ఖూనఞ్చేవ భిక్ఖునీనఞ్చ సాధారణపఞ్ఞత్తి; సుద్ధభిక్ఖూనమేవ హి సుద్ధభిక్ఖునీనం వా పఞ్ఞత్తం సిక్ఖాపదం అసాధారణపఞ్ఞత్తి నామ హోతి. ఇదం పన భిక్ఖుం ఆరబ్భ ఉప్పన్నే వత్థుస్మిం ‘‘యా పన భిక్ఖునీ ఛన్దసో మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్య, అన్తమసో తిరచ్ఛానగతేనపి పారాజికా హోతి అసంవాసా’’తి భిక్ఖునీనమ్పి పఞ్ఞత్తం, వినీతకథామత్తమేవ హి తాసం నత్థి, సిక్ఖాపదం పన అత్థి, తేన వుత్తం ‘‘సాధారణపఞ్ఞత్తీ’’తి. ఉభతోపఞ్ఞత్తియమ్పి ఏసేవ నయో. బ్యఞ్జనమత్తమేవ హి ఏత్థ నానం, భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనమ్పి సాధారణత్తా సాధారణపఞ్ఞత్తి, ఉభిన్నమ్పి పఞ్ఞత్తత్తా ఉభతోపఞ్ఞత్తీతి. అత్థే పన భేదో నత్థి.

నిదానోగధన్తి ‘‘యస్స సియా ఆపత్తి సో ఆవికరేయ్యా’’తి ఏత్థ సబ్బాపత్తీనం అనుపవిట్ఠత్తా నిదానోగధం; నిదానే అనుపవిట్ఠన్తి అత్థో. దుతియేన ఉద్దేసేనాతి నిదానోగధం నిదానపరియాపన్నమ్పి సమానం ‘‘తత్రిమే చత్తారో పారాజికా ధమ్మా’’తిఆదినా దుతియేనేవ ఉద్దేసేన ఉద్దేసం ఆగచ్ఛతి. చతున్నం విపత్తీనన్తి సీలవిపత్తిఆదీనం. పఠమా హి ద్వే ఆపత్తిక్ఖన్ధా సీలవిపత్తి నామ, అవసేసా పఞ్చ ఆచారవిపత్తి నామ. మిచ్ఛాదిట్ఠి చ అన్తగ్గాహికదిట్ఠి చ దిట్ఠివిపత్తి నామ, ఆజీవహేతు పఞ్ఞత్తాని ఛ సిక్ఖాపదాని ఆజీవవిపత్తి నామ. ఇతి ఇమాసం చతున్నం విపత్తీనం ఇదం పారాజికం సీలవిపత్తి నామ హోతి.

ఏకేన సముట్ఠానేనాతి ద్వఙ్గికేన ఏకేన సముట్ఠానేన. ఏత్థ హి చిత్తం అఙ్గం హోతి, కాయేన పన ఆపత్తిం ఆపజ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘కాయతో చ చిత్తతో చ సముట్ఠాతీ’’తి. ద్వీహి సమథేహి సమ్మతీతి ‘‘ఆపన్నోసీ’’తి సమ్ముఖా పుచ్ఛియమానో ‘‘ఆమ ఆపన్నోమ్హీ’’తి పటిజానాతి, తావదేవ భణ్డనకలహవిగ్గహా వూపసన్తా హోన్తి, సక్కా చ హోతి తం పుగ్గలం అపనేత్వా ఉపోసథో వా పవారణా వా కాతుం. ఇతి సమ్ముఖావినయేన చ పటిఞ్ఞాతకరణేన చాతి ద్వీహి సమథేహి సమ్మతి, న చ తప్పచ్చయా కోచి ఉపద్దవో హోతి. యం పన ఉపరి పఞ్ఞత్తివగ్గే ‘‘న కతమేన సమథేన సమ్మతీ’’తి వుత్తం, తం సమథం ఓతారేత్వా అనాపత్తి కాతుం న సక్కాతి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం.

పఞ్ఞత్తి వినయోతి ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తిఆదినా నయేన వుత్తమాతికా పఞ్ఞత్తి వినయోతి అత్థో. విభత్తీతి పదభాజనం వుచ్చతి; విభత్తీతి హి విభఙ్గస్సేవేతం నామం. అసంవరోతి వీతిక్కమో. సంవరోతి అవీతిక్కమో. యేసం వత్తతీతి యేసం వినయపిటకఞ్చ అట్ఠకథా చ సబ్బా పగుణాతి అత్థో. తే ధారేన్తీతి తే ఏతం పఠమపారాజికం పాళితో చ అత్థతో చ ధారేన్తి; న హి సక్కా సబ్బం వినయపిటకం అజానన్తేన ఏతస్స అత్థో జానితున్తి. కేనాభతన్తి ఇదం పఠమపారాజికం పాళివసేన చ అత్థవసేన చ యావ అజ్జతనకాలం కేన ఆనీతన్తి. పరమ్పరాభతన్తి పరమ్పరాయ ఆనీతం.

౩. ఇదాని యాయ పరమ్పరాయ ఆనీతం, తం దస్సేతుం ‘‘ఉపాలి దాసకో చేవా’’తిఆదినా నయేన పోరాణకేహి మహాథేరేహి గాథాయో ఠపితా. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం నిదానవణ్ణనాయమేవ వుత్తం. ఇమినా నయేన దుతియపారాజికాదిపుచ్ఛావిస్సజ్జనేసుపి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి.

మహావిభఙ్గే పఞ్ఞత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కతాపత్తివారాదివణ్ణనా

౧౫౭. ఇతో పరం ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తో కతి ఆపత్తియో ఆపజ్జతీ’’తి ఆదిప్పభేదో కతాపత్తివారో, ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స ఆపత్తియో చతున్నం విపత్తీనం కతి విపత్తియో భజన్తీ’’తి ఆదిప్పభేదో విపత్తివారో, ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స ఆపత్తియో సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం కతిహి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి సఙ్గహితా’’తి ఆదిప్పభేదో సఙ్గహవారో, ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స ఆపత్తియో ఛన్నం ఆపత్తిసముట్ఠానానం కతిహి సముట్ఠానేహి సముట్ఠహన్తీ’’తి ఆదిప్పభేదో సముట్ఠానవారో, ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స ఆపత్తియో చతున్నం అధికరణానం కతమం అధికరణ’’న్తి ఆదిప్పభేదో అధికరణవారో, ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స ఆపత్తియో సత్తన్నం సమథానం కతిహి సమథేహి సమ్మన్తీ’’తి ఆదిప్పభేదో సమథవారో, తదనన్తరో సముచ్చయవారో చాతి ఇమే సత్త వారా ఉత్తానత్థా ఏవ.

౧౮౮. తతో పరం ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవనపచ్చయా పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్త’’న్తిఆదినా నయేన పున పచ్చయవసేన ఏకో పఞ్ఞత్తివారో, తస్స వసేన పురిమసదిసా ఏవ కతాపత్తివారాదయో సత్త వారాతి ఏవం అపరేపి అట్ఠ వారా వుత్తా, తేపి ఉత్తానత్థా ఏవ. ఇతి ఇమే అట్ఠ, పురిమా అట్ఠాతి మహావిభఙ్గే సోళస వారా దస్సితా. తతో పరం తేనేవ నయేన భిక్ఖునివిభఙ్గేపి సోళస వారా ఆగతాతి ఏవమిమే ఉభతోవిభఙ్గే ద్వత్తింస వారా పాళినయేనేవ వేదితబ్బా. న హేత్థ కిఞ్చి పుబ్బే అవినిచ్ఛితం నామ అత్థి.

మహావిభఙ్గే చ భిక్ఖునివిభఙ్గే చ

సోళసమహావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.