౮. పఠమఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౨౭. తేన సమయేనాతి ఉపక్ఖటసిక్ఖాపదం. తత్థ అత్థావుసో మం సో ఉపట్ఠాకోతి ఆవుసో, యం త్వం భణసి, అత్థి ఏవరూపో సో మమ ఉపట్ఠాకోతి అయమేత్థ అత్థో. అపి మేయ్య ఏవం హోతీతి అపి మే అయ్య ఏవం హోతి, అపి మయ్యా ఏవన్తిపి పాఠో.

౫౨౮-౯. భిక్ఖుం పనేవ ఉద్దిస్సాతి ఏత్థ ఉద్దిస్సాతి అపదిస్స ఆరబ్భ. యస్మా పన యం ఉద్దిస్స ఉపక్ఖటం హోతి, తం తస్సత్థాయ ఉపక్ఖటం నామ హోతి. తస్మాస్స పదభాజనే ‘‘భిక్ఖుస్సత్థాయా’’తి వుత్తం.

భిక్ఖుం ఆరమ్మణం కరిత్వాతి భిక్ఖుం పచ్చయం కత్వా, యఞ్హి భిక్ఖుం ఉద్దిస్స ఉపక్ఖటం, తం నియమేనేవ భిక్ఖుం పచ్చయం కత్వా ఉపక్ఖటం హోతి, తేన వుత్తం – ‘‘భిక్ఖుం ఆరమ్మణం కరిత్వా’’తి. పచ్చయోపి హి ‘‘లభతి మారో ఆరమ్మణ’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౨౪౩) ఆరమ్మణన్తి ఆగతో. ఇదాని ‘‘ఉద్దిస్సా’’తి ఏత్థ యో కత్తా, తస్స ఆకారదస్సనత్థం ‘‘భిక్ఖుం అచ్ఛాదేతుకామో’’తి వుత్తం. భిక్ఖుం అచ్ఛాదేతుకామేన హి తేన తం ఉద్దిస్స ఉపక్ఖటం, న అఞ్ఞేన కారణేన. ఇతి సో అచ్ఛాదేతుకామో హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘భిక్ఖుం అచ్ఛాదేతుకామో’’తి.

అఞ్ఞాతకస్స గహపతిస్స వాతి అఞ్ఞాతకేన గహపతినా వాతి అత్థో. కరణత్థే హి ఇదం సామివచనం. పదభాజనే పన బ్యఞ్జనం అవిచారేత్వా అత్థమత్తమేవ దస్సేతుం ‘‘అఞ్ఞాతకో నామ…పే… గహపతి నామా’’తిఆది వుత్తం.

చీవరచేతాపన్నన్తి చీవరమూలం, తం పన యస్మా హిరఞ్ఞాదీసు అఞ్ఞతరం హోతి, తస్మా పదభాజనే ‘‘హిరఞ్ఞం వా’’తిఆది వుత్తం. ఉపక్ఖటం హోతీతి సజ్జితం హోతి, సంహరిత్వా ఠపితం, యస్మా పన ‘‘హిరఞ్ఞం వా’’తిఆదినా వచనేనస్స ఉపక్ఖటభావో దస్సితో హోతి, తస్మా ‘‘ఉపక్ఖటం నామా’’తి పదం ఉద్ధరిత్వా విసుం పదభాజనం న వుత్తం. ఇమినాతి ఉపక్ఖటం సన్ధాయాహ, తేనేవస్స పదభాజనే ‘‘పచ్చుపట్ఠితేనా’’తి వుత్తం. యఞ్హి ఉపక్ఖటం సంహరిత్వా ఠపితం, తం పచ్చుపట్ఠితం హోతీతి. అచ్ఛాదేస్సామీతి వోహారవచనమేతం ‘‘ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దస్సామీ’’తి అయం పనేత్థ అత్థో. తేనేవస్స పదభాజనేపి ‘‘దస్సామీ’’తి వుత్తం.

తత్ర చే సో భిక్ఖూతి యత్ర సో గహపతి వా గహపతానీ వా తత్ర సో భిక్ఖు పుబ్బే అప్పవారితో ఉపసఙ్కమిత్వా చీవరే వికప్పం ఆపజ్జేయ్య చేతి అయమేత్థ పదసమ్బన్ధో. తత్థ ఉపసఙ్కమిత్వాతి ఇమస్స గన్త్వాతి ఇమినావ అత్థే సిద్ధే పచురవోహారవసేన ‘‘ఘర’’న్తి వుత్తం. యత్ర పన సో దాయకో తత్ర గన్త్వాతి అయమేవేత్థ అత్థో, తస్మా పునపి వుత్తం ‘‘యత్థ కత్థచి ఉపసఙ్కమిత్వా’’తి. వికప్పం ఆపజ్జేయ్యాతి విసిట్ఠకప్పం అధికవిధానం ఆపజ్జేయ్య, పదభాజనే పన యేనాకారేన వికప్పం ఆపన్నో హోతి తమేవ దస్సేతుం ‘‘ఆయతం వా’’తిఆది వుత్తం. సాధూతి ఆయాచనే నిపాతో. వతాతి పరివితక్కే. మన్తి అత్తానం నిద్దిసతి. ఆయస్మాతి పరం ఆలపతి ఆమన్తేతి. యస్మా పనిదం సబ్బం బ్యఞ్జనమత్తమేవ, ఉత్తానత్థమేవ, తస్మాస్స పదభాజనే అత్థో న వుత్తో. కల్యాణకమ్యతం ఉపాదాయాతి సున్దరకామతం విసిట్ఠకామతం చిత్తేన గహేత్వా, తస్స ‘‘ఆపజ్జేయ్య చే’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. యస్మా పన యో కల్యాణకమ్యతం ఉపాదాయ ఆపజ్జతి, సో సాధత్థికో మహగ్ఘత్థికో హోతి, తస్మాస్స పదభాజనే బ్యఞ్జనం పహాయ అధిప్పేతత్థమేవ దస్సేతుం తదేవ వచనం వుత్తం. యస్మా పన న ఇమస్స ఆపజ్జనమత్తేనేవ ఆపత్తి సీసం ఏతి, తస్మా ‘‘తస్స వచనేనా’’తిఆది వుత్తం.

౫౩౧. అనాపత్తి ఞాతకానన్తిఆదీసు ఞాతకానం చీవరే వికప్పం ఆపజ్జన్తస్స అనాపత్తీతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. మహగ్ఘం చేతాపేతుకామస్స అప్పగ్ఘం చేతాపేతీతి గహపతిస్స వీసతిఅగ్ఘనకం చీవరం చేతాపేతుకామస్స ‘‘అలం మయ్హం ఏతేన, దసగ్ఘనకం వా అట్ఠగ్ఘనకం వా దేహీ’’తి వదతి అనాపత్తి. అప్పగ్ఘన్తి ఇదఞ్చ అతిరేకనివారణత్థమేవ వుత్తం, సమకేపి పన అనాపత్తి, తఞ్చ ఖో అగ్ఘవసేనేవ న పమాణవసేన, అగ్ఘవడ్ఢనకఞ్హి ఇదం సిక్ఖాపదం. తస్మా యో వీసతిఅగ్ఘనకం అన్తరవాసకం చేతాపేతుకామో, ‘‘తం ఏత్తకమేవ మే అగ్ఘనకం చీవరం దేహీ’’తి వత్తుమ్పి వట్టతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

సముట్ఠానాదీనిపి తతుత్తరిసిక్ఖాపదసదిసానేవాతి.

పఠమఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.