౮. పఠమదుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా
౩౮౦. తేన సమయేన బుద్ధో భగవాతి దుట్ఠదోససిక్ఖాపదం. తత్థ వేళువనే కలన్దకనివాపేతి వేళువనన్తి తస్స ఉయ్యానస్స నామం, తం కిర వేళుహి చ పరిక్ఖిత్తం అహోసి అట్ఠారసహత్థేన చ పాకారేన గోపురట్టాలకయుత్తం నీలోభాసం మనోరమం తేన ‘‘వేళువన’’న్తి వుచ్చతి, కలన్దకానఞ్చేత్థ నివాపం అదంసు తేన ‘‘కలన్దకనివాప’’తి వుచ్చతి.
పుబ్బే కిర అఞ్ఞతరో రాజా తత్థ ఉయ్యానకీళనత్థం ఆగతో, సురామదేన మత్తో దివాసేయ్యం సుపి, పరిజనోపిస్స సుత్తో రాజాతి పుప్ఫఫలాదీహి పలోభియమానో ఇతో చితో చ పక్కమి. అథ సురాగన్ధేన అఞ్ఞతరస్మా సుసిరరుక్ఖా కణ్హసప్పో నిక్ఖమిత్వా రఞ్ఞో అభిముఖో ఆగచ్ఛతి, తం దిస్వా రుక్ఖదేవతా ‘‘రఞ్ఞో జీవితం దస్సామీ’’తి కాళకవేసేన ఆగన్త్వా కణ్ణమూలే సద్దమకాసి, రాజా పటిబుజ్ఝి, కణ్హసప్పో నివత్తో, సో తం దిస్వా ‘‘ఇమాయ కాళకాయ మమ జీవితం దిన్న’’న్తి కాళకానం తత్థ నివాపం పట్ఠపేసి, అభయఘోసనఞ్చ ఘోసాపేసి, తస్మా తం తతోపభుతి కలన్దకనివాపన్తి సఙ్ఖ్యం గతం. కలన్దకాతి హి కాళకానం ఏతం నామం.
దబ్బోతి తస్స థేరస్స నామం. మల్లపుత్తోతి మల్లరాజస్స పుత్తో. జాతియా సత్తవస్సేన అరహత్తం సచ్ఛికతన్తి థేరో కిర సత్తవస్సికోవ సంవేగం లభిత్వా పబ్బజితో ఖురగ్గేయేవ అరహత్తం పాపుణీతి వేదితబ్బో. యంకిఞ్చి సావకేన పత్తబ్బం సబ్బం తేన అనుప్పత్తన్తి సావకేన పత్తబ్బం నామ తిస్సో విజ్జా, చతస్సో పటిసమ్భిదా, ఛ అభిఞ్ఞా, నవ లోకుత్తరధమ్మాతి ఇదం గుణజాతం, తం సబ్బం తేన అనుప్పత్తం హోతి. నత్థి చస్స కిఞ్చి ఉత్తరి కరణీయన్తి చతూసు సచ్చేసు, చతూహి మగ్గేహి, సోళసవిధస్స కిచ్చస్స కతత్తా ఇదానిస్స కిఞ్చి ఉత్తరి కరణీయం నత్థి. కతస్స వా పతిచయోతి తస్సేవ కతస్స కిచ్చస్స పున వడ్ఢనమ్పి నత్థి, ధోతస్స వియ వత్థస్స పటిధోవనం పిసితస్స వియ గన్ధస్స పటిపిసనం, పుప్ఫితస్స వియ చ పుప్ఫస్స పటిపుప్ఫనన్తి. రహోగతస్సాతి రహసి గతస్స. పటిసల్లీనస్సాతి తతో తతో పటిక్కమిత్వా సల్లీనస్స, ఏకీభావం గతస్సాతి వుత్తం హోతి.
అథ ఖో ఆయస్మతో దబ్బస్స మల్లపుత్తస్స ఏతదహోసి – ‘‘యన్నూనాహం సఙ్ఘస్స సేనాసనఞ్చ పఞ్ఞపేయ్యం భత్తాని చ ఉద్దిసేయ్య’’న్తి థేరో కిర అత్తనో కతకిచ్చభావం దిస్వా ‘‘అహం ఇమం అన్తిమసరీరం ధారేమి, తఞ్చ ఖో వాతముఖే ఠిత పదీపో వియ అనిచ్చతాముఖే ఠితం, నచిరస్సేవ నిబ్బాయనధమ్మం యావ న నిబ్బాయతి తావ కిన్ను ఖో అహం సఙ్ఘస్స వేయ్యావచ్చం కరేయ్య’’న్తి చిన్తేన్తో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘‘తిరోరట్ఠేసు బహూ కులపుత్తా భగవన్తం అదిస్వావ పబ్బజన్తి, తే భగవన్తం ‘పస్సిస్సామ చేవ వన్దిస్సామ చా’తి దూరతోపి ఆగచ్ఛన్తి, తత్ర యేసం సేనాసనం నప్పహోతి, తే సిలాపట్టకేపి సేయ్యం కప్పేన్తి. పహోమి ఖో పనాహం అత్తనో ఆనుభావేన తేసం కులపుత్తానం ఇచ్ఛావసేన పాసాదవిహారఅడ్ఢయోగాదీని మఞ్చపీఠకత్థరణాదీని చ సేనాసేనాని నిమ్మినిత్వా దాతుం. పునదివసే చేత్థ ఏకచ్చే అతివియ కిలన్తరూపా హోన్తి, తే గారవేన భిక్ఖూనం పురతో ఠత్వా భత్తానిపి న ఉద్దిసాపేన్తి, అహం ఖో పన నేసం భత్తానిపి ఉద్దిసితుం పహోమీ’’తి. ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖన్తస్స ‘‘అథ ఖో ఆయస్మతో దబ్బస్స మల్లపుత్తస్స ఏతదహోసి – ‘యన్నూనాహం సఙ్ఘస్స సేనాసనఞ్చ పఞ్ఞపేయ్యం భత్తాని చ ఉద్దిసేయ్య’’న్తి.
నను చ ఇమాని ద్వే ఠానాని భస్సారామతాదిమనుయుత్తస్స యుత్తాని, అయఞ్చ ఖీణాసవో నిప్పపఞ్చారామో, ఇమస్స కస్మా ఇమాని పటిభంసూతి? పుబ్బపత్థనాయ చోదితత్తా. సబ్బబుద్ధానం కిర ఇమం ఠానన్తరం పత్తా సావకా హోన్తియేవ. అయఞ్చ పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే అఞ్ఞతరస్మిం కులే పచ్చాజాతో ఇమం ఠానన్తరం పత్తస్స భిక్ఖునో ఆనుభావం దిస్వా అట్ఠసట్ఠియా భిక్ఖుసతసహస్సేహి సద్ధిం భగవన్తం సత్త దివసాని నిమన్తేత్వా మహాదానం దత్వా పాదమూలే నిపజ్జిత్వా ‘‘అనాగతే తుమ్హాదిసస్స బుద్ధస్స ఉప్పన్నకాలే అహమ్పి ఇత్థన్నామో తుమ్హాకం సావకో వియ సేనాసనపఞ్ఞాపకో చ భత్తుద్దేసకో చ అస్స’’న్తి పత్థనం అకాసి. భగవా అనాగతంసఞాణం పేసేత్వా అద్దస, దిస్వా చ ఇతో కప్పసతసహస్సస్స అచ్చయేన గోతమో నామ బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, తదా త్వం దబ్బో నామ మల్లపుత్తో హుత్వా జాతియా సత్తవస్సో నిక్ఖమ్మ పబ్బజిత్వా అరహత్తం సచ్ఛికరిస్ససి, ఇమఞ్చ ఠానన్తరం లచ్ఛసీ’’తి బ్యాకాసి. సో తతోపభుతి దానసీలాదీని పూరయమానో దేవమనుస్ససమ్పత్తిం అనుభవిత్వా అమ్హాకం భగవతో కాలే తేన భగవతా బ్యాకతసదిసమేవ అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. అథస్స రహోగతస్స ‘‘కిన్ను ఖో అహం సఙ్ఘస్స వేయ్యావచ్చం కరేయ్య’’న్తి చిన్తయతో తాయ పుబ్బపత్థనాయ చోదితత్తా ఇమాని ద్వే ఠానాని పటిభంసూతి.
అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘అహం ఖో అనిస్సరోస్మి అత్తని, సత్థారా సద్ధిం ఏకట్ఠానే వసామి, సచే మం భగవా అనుజానిస్సతి, ఇమాని ద్వే ఠానాని సమాదియిస్సామీ’’తి భగవతో సన్తికం అగమాసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో ఆయస్మా దబ్బో మల్లపుత్తో…పే… భత్తాని చ ఉద్దిసితు’’న్తి. అథ నం భగవా ‘‘సాధు సాధు దబ్బా’’తి సమ్పహంసేత్వా యస్మా అరహతి ఏవరూపో అగతిగమనపరిబాహిరో భిక్ఖు ఇమాని ద్వే ఠానాని విచారేతుం, తస్మా ‘‘తేన హి త్వం దబ్బ సఙ్ఘస్స సేనాసనఞ్చ పఞ్ఞపేహి భత్తాని చ ఉద్దిసా’’తి ఆహ. భగవతో పచ్చస్సోసీతి భగవతో వచనం పతిఅస్సోసి అభిముఖో అస్సోసి, సమ్పటిచ్ఛీతి వుత్తం హోతి.
పఠమం దబ్బో యాచితబ్బోతి కస్మా భగవా యాచాపేతి? గరహమోచనత్థం. పస్సతి హి భగవా ‘‘అనాగతే దబ్బస్స ఇమం ఠానం నిస్సాయ మేత్తియభుమజకానం వసేన మహాఉపద్దవో ఉప్పజ్జిస్సతి, తత్ర కేచి గరహిస్సన్తి ‘అయం తుణ్హీభూతో అత్తనో కమ్మం అకత్వా కస్మా ఈదిసం ఠానం విచారేతీ’తి. తతో అఞ్ఞే వక్ఖన్తి ‘కో ఇమస్స దోసో ఏతేహేవ యాచిత్వా ఠపితో’తి ఏవం గరహతో ముచ్చిస్సతీ’’తి. ఏవం గరహమోచనత్థం యాచాపేత్వాపి పున యస్మా అసమ్మతే భిక్ఖుస్మిం సఙ్ఘమజ్ఝే కిఞ్చి కథయమానే ఖియ్యనధమ్మో ఉప్పజ్జతి ‘‘అయం కస్మా సఙ్ఘమజ్ఝే ఉచ్చాసద్దం కరోతి, ఇస్సరియం దస్సేతీ’’తి. సమ్మతే పన కథేన్తే ‘‘మాయస్మన్తో కిఞ్చి అవచుత్థ, సమ్మతో అయం, కథేతు యథాసుఖ’’న్తి వత్తారో భవన్తి. అసమ్మతఞ్చ అభూతేన అబ్భాచిక్ఖన్తస్స లహుకా ఆపత్తి హోతి దుక్కటమత్తా. సమ్మతం పన అబ్భాచిక్ఖతో గరుకతరా పాచిత్తియాపత్తి హోతి. అథ సమ్మతో భిక్ఖు ఆపత్తియా గరుకభావేన వేరీహిపి దుప్పధంసియతరో హోతి, తస్మా తం ఆయస్మన్తం సమ్మన్నాపేతుం ‘‘బ్యత్తేన భిక్ఖునా’’తిఆదిమాహ. కిం పన ద్వే సమ్ముతియో ఏకస్స దాతుం వట్టన్తీతి? న కేవలం ద్వే, సచే పహోతి, తేరసాపి దాతుం వట్టన్తి. అప్పహోన్తానం పన ఏకాపి ద్విన్నం వా తిణ్ణం వా దాతుం వట్టతి.
౩౮౨. సభాగానన్తి గుణసభాగానం, న మిత్తసన్థవసభాగానం. తేనేవాహ ‘‘యే తే భిక్ఖూ సుత్తన్తికా తేసం ఏకజ్ఝ’’న్తిఆది. యావతికా హి సుత్తన్తికా హోన్తి, తే ఉచ్చినిత్వా ఏకతో తేసం అనురూపమేవ సేనాసనం పఞ్ఞపేతి; ఏవం సేసానం. కాయదళ్హీబహులాతి కాయస్స దళ్హీభావకరణబహులా, కాయపోసనబహులాతి అత్థో. ఇమాయపిమే ఆయస్మన్తో రతియాతి ఇమాయ సగ్గమగ్గస్స తిరచ్ఛానభూతాయ తిరచ్ఛానకథారతియా. అచ్ఛిస్సన్తీతి విహరిస్సన్తి.
తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా తేనేవాలోకేనాతి తేజోకసిణచతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అభిఞ్ఞాఞాణేన అఙ్గులిజలనం అధిట్ఠాయ తేనేవ తేజోధాతుసమాపత్తిజనితేన అఙ్గులిజాలాలోకేనాతి అత్థో. అయం పన థేరస్స ఆనుభావో నచిరస్సేవ సకలజమ్బుదీపే పాకటో అహోసి, తం సుత్వా ఇద్ధిపాటిహారియం దట్ఠుకామా అపిసు భిక్ఖూ సఞ్చిచ్చ వికాలే ఆగచ్ఛన్తి. తే సఞ్చిచ్చ దూరే అపదిసన్తీతి జానన్తావ దూరే అపదిసన్తి. కథం? ‘‘అమ్హాకం ఆవుసో దబ్బ గిజ్ఝకూటే’’తి ఇమినా నయేన.
అఙ్గులియా జలమానాయ పురతో పురతో గచ్ఛతీతి సచే ఏకో భిక్ఖు హోతి, సయమేవ గచ్ఛతి. సచే బహూ హోన్తి, బహూ అత్తభావే నిమ్మినాతి. సబ్బే అత్తనా సదిసా ఏవ సేనాసనం పఞ్ఞపేన్తి.
అయం మఞ్చోతిఆదీసు పన థేరే ‘‘అయం మఞ్చో’’తి వదన్తే నిమ్మితాపి అత్తనో అత్తనో గతగతట్ఠానే ‘‘అయం మఞ్చో’’తి వదన్తి; ఏవం సబ్బపదేసు. అయఞ్హి నిమ్మితానం ధమ్మతా –
‘‘ఏకస్మిం భాసమానస్మిం, సబ్బే భాసన్తి నిమ్మితా;
ఏకస్మిం తుణ్హిమాసీనే, సబ్బే తుణ్హీ భవన్తి తే’’తి.
యస్మిం పన విహారే మఞ్చపీఠాదీని న పరిపూరన్తి, తస్మిం అత్తనో ఆనుభావేన పూరేన్తి. తేన నిమ్మితానం అవత్థుకవచనం న హోతి.
సేనాసనం పఞ్ఞపేత్వా పునదేవ వేళువనం పచ్చాగచ్ఛతీతి తేహి సద్ధిం జనపదకథం కథేన్తో న నిసీదతి, అత్తనో వసనట్ఠానమేవ పచ్చాగచ్ఛతి.
౩౮౩. మేత్తియభూమజకాతి మేత్తియో చేవ భూమజకో చ, ఛబ్బగ్గియానం అగ్గపురిసా ఏతే. లామకాని చ భత్తానీతి సేనాసనాని తావ నవకానం లామకాని పాపుణన్తీతి అనచ్ఛరియమేతం. భత్తాని పన సలాకాయో పచ్ఛియం వా చీవరభోగే వా పక్ఖిపిత్వా ఆలోళేత్వా ఏకమేకం ఉద్ధరిత్వా పఞ్ఞాపేన్తి, తానిపి తేసం మన్దపుఞతాయ లామకాని సబ్బపచ్ఛిమానేవ పాపుణన్తి. యమ్పి ఏకచారికభత్తం హోతి, తమ్పి ఏతేసం పత్తదివసే లామకం వా హోతి, ఏతే వా దిస్వావ పణీతం అదత్వా లామకమేవ దేన్తి.
అభిసఙ్ఖారికన్తి నానాసమ్భారేహి అభిసఙ్ఖరిత్వా కతం సుసజ్జితం, సుసమ్పాదితన్తి అత్థో. కణాజకన్తి సకుణ్డకభత్తం. బిలఙ్గదుతియన్తి కఞ్జికదుతియం.
కల్యాణభత్తికోతి కల్యాణం సున్దరం అతివియ పణీతం భత్తమస్సాతి కల్యాణభత్తికో, పణీతదాయకత్తా భత్తేనేవ పఞ్ఞాతో. చతుక్కభత్తం దేతీతి చత్తారి భత్తాని దేతి, తద్ధితవోహారేన పన ‘‘చతుక్కభత్త’’న్తి వుత్తం. ఉపతిట్ఠిత్వా పరివిసతీతి సబ్బకమ్మన్తే విస్సజ్జేత్వా మహన్తం పూజాసక్కారం కత్వా సమీపే ఠత్వా పరివిసతి. ఓదనేన పుచ్ఛన్తీతి ఓదనహత్థా ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కిం భన్తే ఓదనం దేమా’’తి పుచ్ఛన్తి, ఏవం కరణత్థేయేవ కరణవచనం హోతి. ఏస నయో సూపాదీసు.
స్వాతనాయాతి స్వే భవో భత్తపరిభోగో స్వాతనో తస్సత్థాయ, స్వాతనాయ స్వే కత్తబ్బస్స భత్తపరిభోగస్సత్థాయాతి వుత్తం హోతి. ఉద్దిట్ఠం హోతీతి పాపేత్వా దిన్నం హోతి. మేత్తియభూమజకానం ఖో గహపతీతి ఇదం థేరో అసమన్నాహరిత్వా ఆహ. ఏవంబలవతీ హి తేసం మన్దపుఞ్ఞతా, యం సతివేపుల్లప్పత్తానమ్పి అసమన్నాహారో హోతి. యే జేతి ఏత్థ జేతి దాసిం ఆలపతి.
హియ్యో ఖో ఆవుసో అమ్హాకన్తి రత్తిం సమ్మన్తయమానా అతీతం దివసభాగం సన్ధాయ ‘‘హియ్యో’’తి వదన్తి. న చిత్తరూపన్తి న చిత్తానురూపం, యథా పుబ్బే యత్తకం ఇచ్ఛన్తి, తత్తకం సుపన్తి, న ఏవం సుపింసు, అప్పకమేవ సుపింసూతి వుత్తం హోతి.
బహారామకోట్ఠకేతి వేళువనవిహారస్స బహిద్వారకోట్ఠకే. పత్తక్ఖన్ధాతి పతితక్ఖన్ధా ఖన్ధట్ఠికం నామేత్వా నిసిన్నా. పజ్ఝాయన్తాతి పధూపాయన్తా.
యతో నివాతం తతో సవాతన్తి యత్థ నివాతం అప్పకోపి వాతో నత్థి, తత్థ మహావాతో ఉట్ఠితోతి అధిప్పాయో. ఉదకం మఞ్ఞే ఆదిత్తన్తి ఉదకం వియ ఆదిత్తం.
౩౮౪. సరసి త్వం దబ్బ ఏవరూపం కత్తాతి త్వం దబ్బ ఏవరూపం కత్తా సరసి. అథ వా సరసి త్వం దబ్బ ఏవరూపం యథాయం భిక్ఖునీ ఆహ, కత్తా ధాసి ఏవరూపం, యథాయం భిక్ఖునీ ఆహాతి ఏవం యోజేత్వాపేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యే పన ‘‘కత్వా’’తి పఠన్తి తేసం ఉజుకమేవ.
యథా మం భన్తే భగవా జానాతీతి థేరో కిం దస్సేతి. భగవా భన్తే సబ్బఞ్ఞూ, అహఞ్చ ఖీణాసవో, నత్థి మయ్హం వత్థుపటిసేవనా, తం మం భగవా జానాతి, తత్రాహం కిం వక్ఖామి, యథా మం భగవా జానాతి తథేవాహం దట్ఠబ్బోతి.
న ఖో దబ్బ దబ్బా ఏవం నిబ్బేఠేన్తీతి ఏత్థ న ఖో దబ్బ పణ్డితా యథా త్వం పరప్పచ్చయేన నిబ్బేఠేసి, ఏవం నిబ్బేఠేన్తి; అపి చ ఖో యదేవ సామం ఞాతం తేన నిబ్బేఠేన్తీతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. సచే తయా కతం కతన్తి ఇమినా కిం దస్సేతి? న హి సక్కా పరిసబలేన వా పక్ఖుపత్థమ్భేన వా అకారకో కారకో కాతుం, కారకో వా అకారకో కాతుం, తస్మా యం సయం కతం వా అకతం వా తదేవ వత్తబ్బన్తి దస్సేతి. కస్మా పన భగవా జానన్తోపి ‘‘అహం జానామి, ఖీణాసవో త్వం; నత్థి తుయ్హం దోసో, అయం భిక్ఖునీ ముసావాదినీ’’తి నావోచాతి? పరానుద్దయతాయ. సచే హి భగవా యం యం జానాతి తం తం వదేయ్య, అఞ్ఞేన పారాజికం ఆపన్నేన పుట్ఠేన ‘‘అహం జానామి త్వం పారాజికో’’తి వత్తబ్బం భవేయ్య, తతో సో పుగ్గలో ‘‘అయం పుబ్బే దబ్బం మల్లపుత్తం సుద్ధం కత్వా ఇదాని మం అసుద్ధం కరోతి; కస్స దాని కిం వదామి, యత్ర సత్థాపి సావకేసు ఛన్దాగతిం గచ్ఛతి; కుతో ఇమస్స సబ్బఞ్ఞుభావో’’తి ఆఘాతం బన్ధిత్వా అపాయూపగో భవేయ్య, తస్మా భగవా ఇమాయ పరానుద్దయతాయ జానన్తోపి నావోచ.
కిఞ్చ భియ్యో ఉపవాదపరివజ్జనతోపి నావోచ. యది హి భగవా ఏవం వదేయ్య, ఏవం ఉపవాదో భవేయ్య ‘‘దబ్బస్స మల్లపుత్తస్స వుట్ఠానం నామ భారియం, సమ్మాసమ్బుద్ధం పన సక్ఖిం లభిత్వా వుట్ఠితో’’తి. ఇదఞ్చ వుట్ఠానలక్ఖణం మఞ్ఞమానా ‘‘బుద్ధకాలేపి సక్ఖినా సుద్ధి వా అసుద్ధి వా హోతి మయం జానామ, అయం పుగ్గలో అసుద్ధో’’తి ఏవం పాపభిక్ఖూ లజ్జిమ్పి వినాసేయ్యున్తి. అపిచ అనాగతేపి భిక్ఖూ ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిం చోదేత్వా సారేత్వా ‘‘సచే తయా కతం, ‘కత’న్తి వదేహీ’’తి లజ్జీనం పటిఞ్ఞం గహేత్వా కమ్మం కరిస్సన్తీతి వినయలక్ఖణే తన్తిం ఠపేన్తో ‘‘అహం జానామీ’’తి అవత్వావ ‘‘సచే తయా కతం, ‘కత’న్తి వదేహీ’’తి ఆహ.
నాభిజానామి సుపినన్తేనపి మేథునం ధమ్మం పటిసేవితాతి సుపినన్తేనపి మేథునం ధమ్మం న అభిజానామి, న పటిసేవితా అహన్తి వుత్తం హోతి. అథ వా పటిసేవితా హుత్వా సుపినన్తేనపి మేథునం ధమ్మం న జానామీతి వుత్తం హోతి. యే పన ‘‘పటిసేవిత్వా’’తి పఠన్తి తేసం ఉజుకమేవ. పగేవ జాగరోతి జాగరన్తో పన పఠమంయేవ న జానామీతి.
తేన హి భిక్ఖవే మేత్తియం భిక్ఖునిం నాసేథాతి యస్మా దబ్బస్స చ ఇమిస్సా చ వచనం న ఘటీయతి తస్మా మేత్తియం భిక్ఖునిం నాసేథాతి వుత్తం హోతి.
తత్థ తిస్సో నాసనా – లిఙ్గనాసనా, సంవాసనాసనా, దణ్డకమ్మనాసనాతి. తాసు ‘‘దూసకో నాసేతబ్బో’’తి (పారా. ౬౬) అయం ‘‘లిఙ్గనాసనా’’. ఆపత్తియా అదస్సనే వా అప్పటికమ్మే వా పాపికాయ దిట్ఠియా అప్పటినిస్సగ్గే వా ఉక్ఖేపనీయకమ్మం కరోన్తి, అయం ‘‘సంవాసనాసనా’’. ‘‘చర పిరే వినస్సా’’తి (పాచి. ౪౨౯) దణ్డకమ్మం కరోన్తి, అయం ‘‘దణ్డకమ్మనాసనా’’. ఇధ పన లిఙ్గనాసనం సన్ధాయాహ – ‘‘మేత్తియం భిక్ఖునిం నాసేథా’’తి.
ఇమే చ భిక్ఖూ అనుయుఞ్జథాతి ఇమినా ఇమం దీపేతి ‘‘అయం భిక్ఖునీ అత్తనో ధమ్మతాయ అకారికా అద్ధా అఞ్ఞేహి ఉయ్యోజితా, తస్మా యేహి ఉయ్యోజితా ఇమే భిక్ఖూ అనుయుఞ్జథ గవేసథ జానాథా’’తి.
కిం పన భగవతా మేత్తియా భిక్ఖునీ పటిఞ్ఞాయ నాసితా అప్పటిఞ్ఞాయ నాసితాతి, కిఞ్చేత్థ యది తావ పటిఞ్ఞాయ నాసితా, థేరో కారకో హోతి సదోసో? అథ అప్పటిఞ్ఞాయ, థేరో అకారకో హోతి నిద్దోసో.
భాతియరాజకాలేపి మహావిహారవాసీనఞ్చ అభయగిరివాసీనఞ్చ థేరానం ఇమస్మింయేవ పదే వివాదో అహోసి. అభయగిరివాసినోపి అత్తనో సుత్తం వత్వా ‘‘తుమ్హాకం వాదే థేరో కారకో హోతీ’’తి వదన్తి. మహావిహారవాసినోపి అత్తనో సుత్తం వత్వా ‘‘తుమ్హాకం వాదే థేరో కారకో హోతీ’’తి వదన్తి. పఞ్హో న ఛిజ్జతి. రాజా సుత్వా థేరే సన్నిపాతేత్వా దీఘకారాయనం నామ బ్రాహ్మణజాతియం అమచ్చం ‘‘థేరానం కథం సుణాహీ’’తి ఆణాపేసి. అమచ్చో కిర పణ్డితో భాసన్తరకుసలో సో ఆహ – ‘‘వదన్తు తావ థేరా సుత్త’’న్తి. తతో అభయగిరిథేరా అత్తనో సుత్తం వదింసు – ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, మేత్తియం భిక్ఖునిం సకాయ పటిఞ్ఞాయ నాసేథా’’తి. అమచ్చో ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం వాదే థేరో కారకో హోతి సదోసో’’తి ఆహ. మహావిహారవాసినోపి అత్తనో సుత్తం వదింసు – ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, మేత్తియం భిక్ఖునిం నాసేథా’’తి. అమచ్చో ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం వాదే థేరో అకారకో హోతి నిద్దోసో’’తి ఆహ. కిం పనేత్థ యుత్తం? యం పచ్ఛా వుత్తం విచారితఞ్హేతం అట్ఠకథాచరియేహి, భిక్ఖు భిక్ఖుం అమూలకేన అన్తిమవత్థునా అనుద్ధంసేతి, సఙ్ఘాదిసేసో; భిక్ఖునిం అనుద్ధంసేతి, దుక్కటం. కురున్దియం పన ‘‘ముసావాదే పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తం.
తత్రాయం విచారణా, పురిమనయే తావ అనుద్ధంసనాధిప్పాయత్తా దుక్కటమేవ యుజ్జతి. యథా సతిపి ముసావాదే భిక్ఖునో భిక్ఖుస్మిం సఙ్ఘాదిసేసో, సతిపి చ ముసావాదే అసుద్ధం సుద్ధదిట్ఠినో అక్కోసాధిప్పాయేన వదన్తస్స ఓమసవాదేనేవ పాచిత్తియం, న సమ్పజానముసావాదేన; ఏవం ఇధాపి అనుద్ధంసనాధిప్పాయత్తా సమ్పజానముసావాదే పాచిత్తియం న యుజ్జతి, దుక్కటమేవ యుత్తం. పచ్ఛిమనయేపి ముసావాదత్తా పాచిత్తియమేవ యుజ్జతి, వచనప్పమాణతో హి అనుద్ధంసనాధిప్పాయేన భిక్ఖుస్స భిక్ఖుస్మిం సఙ్ఘాదిసేసో. అక్కోసాధిప్పాయస్స చ ఓమసవాదో. భిక్ఖుస్స పన భిక్ఖునియా దుక్కటన్తివచనం నత్థి, సమ్పజానముసావాదే పాచిత్తియన్తి వచనమత్థి, తస్మా పాచిత్తియమేవ యుజ్జతి.
తత్ర పన ఇదం ఉపపరిక్ఖితబ్బం – ‘‘అనుద్ధంసనాధిప్పాయే అసతి పాచిత్తియం, తస్మిం సతి కేన భవితబ్బ’’న్తి? తత్ర యస్మా ముసా భణన్తస్స పాచిత్తియే సిద్ధేపి అమూలకేన సఙ్ఘాదిసేసేన అనుద్ధంసనే విసుం పాచిత్తియం వుత్తం, తస్మా అనుద్ధంసనాధిప్పాయే సతి సమ్పజానముసావాదే పాచిత్తియస్స ఓకాసో న దిస్సతి, న చ సక్కా అనుద్ధంసేన్తస్స అనాపత్తియా భవితున్తి పురిమనయోవేత్థ పరిసుద్ధతరో ఖాయతి. తథా భిక్ఖునీ భిక్ఖునిం అమూలకేన అన్తిమవత్థునా అనుద్ధంసేతి సఙ్ఘాదిసేసో, భిక్ఖుం అనుద్ధంసేతి దుక్కటం, తత్ర సఙ్ఘాదిసేసో వుట్ఠానగామీ దుక్కటం, దేసనాగామీ ఏతేహి నాసనా నత్థి. యస్మా పన సా పకతియావ దుస్సీలా పాపభిక్ఖునీ ఇదాని చ సయమేవ ‘‘దుస్సీలామ్హీ’’తి వదతి తస్మా నం భగవా అసుద్ధత్తాయేవ నాసేసీతి.
అథ ఖో మేత్తియభూమజకాతి ఏవం ‘‘మేత్తియం భిక్ఖునిం నాసేథ, ఇమే చ భిక్ఖూ అనుయుఞ్జథా’’తి వత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పవిట్ఠే భగవతి తేహి భిక్ఖూహి ‘‘దేథ దాని ఇమిస్సా సేతకానీ’’తి నాసియమానం తం భిక్ఖునిం దిస్వా తే భిక్ఖూ తం మోచేతుకామతాయ అత్తనో అపరాధం ఆవికరింసు, ఏతమత్థం దస్సేతుం ‘‘అథ ఖో మేత్తియభూమజకా’’తిఆది వుత్తం.
౩౮౫-౬. దుట్ఠో దోసోతి దూసితో చేవ దూసకో చ. ఉప్పన్నే హి దోసే పుగ్గలో తేన దోసేన దూసితో హోతి పకతిభావం జహాపితో, తస్మా ‘‘దుట్ఠో’’తి వుచ్చతి. పరఞ్చ దూసేతి వినాసేతి, తస్మా ‘‘దోసో’’తి వుచ్చతి. ఇతి ‘‘దుట్ఠో దోసో’’తి ఏకస్సేవేతం పుగ్గలస్స ఆకారనానత్తేన నిదస్సనం, తేన వుత్తం ‘‘దుట్ఠో దోసోతి దూసితో చేవ దూసకో చా’’తి తత్థ సద్దలక్ఖణం పరియేసితబ్బం. యస్మా పన సో ‘‘దుట్ఠో దోసో’’తి సఙ్ఖ్యం గతో పటిఘసమఙ్గీపుగ్గలో కుపితాదిభావే ఠితోవ హోతి, తేనస్స పదభాజనే ‘‘కుపితో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కుపితోతి కుప్పభావం పకతితో చవనభావం పత్తో. అనత్తమనోతి న సకమనో అత్తనో వసే అట్ఠితచిత్తో; అపిచ పీతిసుఖేహి న అత్తమనో న అత్తచిత్తోతి అనత్తమనో. అనభిరద్ధోతి న సుఖితో న వా పసాదితోతి అనభిరద్ధో. పటిఘేన ఆహతం చిత్తమస్సాతి ఆహతచిత్తో. చిత్తథద్ధభావచిత్తకచవరసఙ్ఖాతం పటిఘఖీలం జాతమస్సాతి ఖిలజాతో. అప్పతీతోతి నప్పతీతో పీతిసుఖాదీహి వజ్జితో, న అభిసటోతి అత్థో. పదభాజనే పన యేసం ధమ్మానం వసేన అప్పతీతో హోతి, తే దస్సేతుం ‘‘తేన చ కోపేనా’’తిఆది వుత్తం.
తత్థ తేన చ కోపేనాతి యేన దుట్ఠోతి చ కుపితోతి చ వుత్తో ఉభయమ్పి హేతం పకతిభావం జహాపనతో ఏకాకారం హోతి. తేన చ దోసేనాతి యేన ‘‘దోసో’’తి వుత్తో. ఇమేహి ద్వీహి సఙ్ఖారక్ఖన్ధమేవ దస్సేతి.
తాయ చ అనత్తమనతాయాతి యాయ ‘‘అనత్తమనో’’తి వుత్తో. తాయ చ అనభిరద్ధియాతి యాయ ‘‘అనభిరద్ధో’’తి వుత్తో. ఇమేహి ద్వీహి వేదనాక్ఖన్ధం దస్సేతి.
అమూలకేన పారాజికేనాతి ఏత్థ నాస్స మూలన్తి అమూలకం, తం పనస్స అమూలకత్తం యస్మా చోదకవసేన అధిప్పేతం, న చుదితకవసేన. తస్మా తమత్థం దస్సేతుం పదభాజనే ‘‘అమూలకం నామ అదిట్ఠం అసుతం అపరిసఙ్కిత’’న్తి ఆహ. తేన ఇమం దీపేతి ‘‘యం పారాజికం చోదకేన చుదితకమ్హి పుగ్గలే నేవ దిట్ఠం న సుతం న పరిసఙ్కితం ఇదం ఏతేసం దస్సనసవనపరిసఙ్కాసఙ్ఖాతానం మూలానం అభావతో అమూలకం నామ, తం పన సో ఆపన్నో వా హోతు అనాపన్నో వా ఏతం ఇధ అప్పమాణన్తి.
తత్థ అదిట్ఠం నామ అత్తనో పసాదచక్ఖునా వా దిబ్బచక్ఖునా వా అదిట్ఠం. అసుతం నామ తథేవ కేనచి వుచ్చమానం న సుతం. అపరిసఙ్కితం నామ చిత్తేన అపరిసఙ్కితం.
‘‘దిట్ఠం’’ నామ అత్తనా వా పరేన వా పసాదచక్ఖునా వా దిబ్బచక్ఖునా వా దిట్ఠం. ‘‘సుతం’’ నామ తథేవ సుతం. ‘‘పరిసఙ్కిత’’మ్పి అత్తనా వా పరేన వా పరిసఙ్కితం. తత్థ అత్తనా దిట్ఠం దిట్ఠమేవ, పరేహి దిట్ఠం అత్తనా సుతం, పరేహి సుతం, పరేహి పరిసఙ్కితన్తి ఇదం పన సబ్బమ్పి అత్తనా సుతట్ఠానేయేవ తిట్ఠతి.
పరిసఙ్కితం పన తివిధం – దిట్ఠపరిసఙ్కితం, సుతపరిసఙ్కితం, ముతపరిసఙ్కితన్తి. తత్థ దిట్ఠపరిసఙ్కితం నామ ఏకో భిక్ఖు ఉచ్చారపస్సావకమ్మేన గామసమీపే ఏకం గుమ్బం పవిట్ఠో, అఞ్ఞతరాపి ఇత్థీ కేనచిదేవ కరణీయేన తం గుమ్బం పవిసిత్వా నివత్తా, నాపి భిక్ఖు ఇత్థిం అద్దస; న ఇత్థీ భిక్ఖుం, అదిస్వావ ఉభోపి యథారుచిం పక్కన్తా, అఞ్ఞతరో భిక్ఖు ఉభిన్నం తతో నిక్ఖమనం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘అద్ధా ఇమేసం కతం వా కరిస్సన్తి వా’’తి పరిసఙ్కతి, ఇదం దిట్ఠపరిసఙ్కితం నామ.
సుతపరిసఙ్కితం నామ ఇధేకచ్చో అన్ధకారే వా పటిచ్ఛన్నే వా ఓకాసే మాతుగామేన సద్ధిం భిక్ఖునో తాదిసం పటిసన్థారవచనం సుణాతి, సమీపే అఞ్ఞం విజ్జమానమ్పి ‘‘అత్థి నత్థీ’’తి న జానాతి, సో ‘‘అద్ధా ఇమేసం కతం వా కరిస్సన్తి వా’’తి పరిసఙ్కతి, ఇదం సుతపరిసఙ్కితం నామ.
ముతపరిసఙ్కితం నామ సమ్బహులా ధుత్తా రత్తిభాగే పుప్ఫగన్ధమంససురాదీని గహేత్వా ఇత్థీహి సద్ధిం ఏకం పచ్చన్తవిహారం గన్త్వా మణ్డపే వా భోజనసాలాదీసు వా యథాసుఖం కీళిత్వా పుప్ఫాదీని వికిరిత్వా గతా, పునదివసే భిక్ఖూ తం విప్పకారం దిస్వా ‘‘కస్సిదం కమ్మ’’న్తి విచినన్తి. తత్ర చ కేనచి భిక్ఖునా పగేవ వుట్ఠహిత్వా వత్తసీసేన మణ్డపం వా భోజనసాలం వా పటిజగ్గన్తేన పుప్ఫాదీని ఆమట్ఠాని హోన్తి, కేనచి ఉపట్ఠాకకులతో ఆభతేహి పుప్ఫాదీహి పూజా కతా హోతి, కేనచి భేసజ్జత్థం అరిట్ఠం పీతం హోతి, అథ తే ‘‘కస్సిదం కమ్మ’’న్తి విచినన్తా భిక్ఖూ తేసం హత్థగన్ధఞ్చ ముఖగన్ధఞ్చ ఘాయిత్వా తే భిక్ఖూ పరిసఙ్కన్తి, ఇదం ముతపరిసఙ్కితం నామ.
తత్థ దిట్ఠం అత్థి సమూలకం, అత్థి అమూలకం; దిట్ఠమేవ అత్థి సఞ్ఞాసమూలకం, అత్థి సఞ్ఞాఅమూలకం. ఏస నయో సుతేపి. పరిసఙ్కితే పన దిట్ఠపరిసఙ్కితం అత్థి సమూలకం, అత్థి అమూలకం; దిట్ఠపరిసఙ్కితమేవ అత్థి సఞ్ఞాసమూలకం, అత్థి సఞ్ఞాఅమూలకం. ఏస నయో సుతముతపరిసఙ్కితేసు. తత్థ దిట్ఠం సమూలకం నామ పారాజికం ఆపజ్జన్తం దిస్వావ ‘‘దిట్ఠో మయా’’తి వదతి, అమూలకం నామ పటిచ్ఛన్నోకాసతో నిక్ఖమన్తం దిస్వా వీతిక్కమం అదిస్వా ‘‘దిట్ఠో మయా’’తి వదతి. దిట్ఠమేవ సఞ్ఞాసమూలకం నామ దిస్వావ దిట్ఠసఞ్ఞీ హుత్వా చోదేతి, సఞ్ఞాఅమూలకం నామ పుబ్బే పారాజికవీతిక్కమం దిస్వా పచ్ఛా అదిట్ఠసఞ్ఞీ జాతో, సో సఞ్ఞాయ అమూలకం కత్వా ‘‘దిట్ఠో మయా’’తి చోదేతి. ఏతేన నయేన సుతముతపరిసఙ్కితానిపి విత్థారతో వేదితబ్బాని. ఏత్థ చ సబ్బప్పకారేణాపి సమూలకేన వా సఞ్ఞాసమూలకేన వా చోదేన్తస్స అనాపత్తి, అమూలకేన వా పన సఞ్ఞాఅమూలకేన వా చోదేన్తస్సేవ ఆపత్తి.
అనుద్ధంసేయ్యాతి ధంసేయ్య పధంసేయ్య అభిభవేయ్య అజ్ఝోత్థరేయ్య. తం పన అనుద్ధంసనం యస్మా అత్తనా చోదేన్తోపి పరేన చోదాపేన్తోపి కరోతియేవ, తస్మాస్స పదభాజనే ‘‘చోదేతి వా చోదాపేతి వా’’తి వుత్తం.
తత్థ చోదేతీతి ‘‘పారాజికం ధమ్మం ఆపన్నోసీ’’తిఆదీహి వచనేహి సయం చోదేతి, తస్స వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసో. చోదాపేతీతి అత్తనా సమీపే ఠత్వా అఞ్ఞం భిక్ఖు ఆణాపేతి, సో తస్స వచనేన తం చోదేతి, చోదాపకస్సేవ వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసో. అథ సోపి ‘‘మయా దిట్ఠం సుతం అత్థీ’’తి చోదేతి, ద్విన్నమ్పి జనానం వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసో.
చోదనాప్పభేదకోసల్లత్థం పనేత్థ ఏకవత్థుఏకచోదకాదిచతుక్కం తావ వేదితబ్బం. తత్థ ఏకో భిక్ఖు ఏకం భిక్ఖుం ఏకేన వత్థునా చోదేతి, ఇమిస్సా చోదనాయ ఏకం వత్థు ఏకో చోదకో. సమ్బహులా ఏకం ఏకవత్థునా చోదేన్తి, పఞ్చసతా మేత్తియభూమజకప్పముఖా ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం దబ్బం మల్లపుత్తమివ, ఇమిస్సా చోదనాయ ఏకం వత్థు నానాచోదకా. ఏకో భిక్ఖు ఏకం భిక్ఖుం సమ్బహులేహి వత్థూహి చోదేతి, ఇమిస్సా చోదనాయ నానావత్థూని ఏకో చోదకో. సమ్బహులా సమ్బహులే సమ్బహులేహి వత్థూహి చోదేన్తి, ఇమిస్సా చోదనాయ నానావత్థూని నానాచోదకా.
చోదేతుం పన కో లభతి, కో న లభతీతి? దుబ్బలచోదకవచనం తావ గహేత్వా కోచి న లభతి. దుబ్బలచోదకో నామ సమ్బహులేసు కథాసల్లాపేన నిసిన్నేసు ఏకో ఏకం ఆరబ్భ అనోదిస్సకం కత్వా పారాజికవత్థుం కథేతి, అఞ్ఞో తం సుత్వా ఇతరస్స గన్త్వా ఆరోచేతి. సో తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘త్వం కిర మం ఇదఞ్చిదఞ్చ వదసీ’’తి వదతి. సో ‘‘నాహం ఏవరూపం జానామి, కథాపవత్తియం పన మయా అనోదిస్సకం కత్వా వుత్తమత్థి, సచే అహం తవ ఇమం దుక్ఖుప్పత్తిం జానేయ్యం, ఏత్తకమ్పి న కథేయ్య’’న్తి అయం దుబ్బలచోదకో. తస్సేతం కథాసల్లాపం గహేత్వా తం భిక్ఖుం కోచి చోదేతుం న లభతి. ఏతం పన అగ్గహేత్వా సీలసమ్పన్నో భిక్ఖు భిక్ఖుం వా భిక్ఖునిం వా సీలసమ్పన్నా చ భిక్ఖునీ భిక్ఖునీమేవ చోదేతుం లభతీతి మహాపదుమత్థేరో ఆహ. మహాసుమత్థేరో పన ‘‘పఞ్చపి సహధమ్మికా లభన్తీ’’తి ఆహ. గోదత్తత్థేరో పన ‘‘న కోచి న లభతీ’’తి వత్వా ‘‘భిక్ఖుస్స సుత్వా చోదేతి, భిక్ఖునియా సుత్వా చోదేతి…పే… తిత్థియసావకానం సుత్వా చోదేతీ’’తి ఇదం సుత్తమాహరి. తిణ్ణమ్పి థేరానం వాదే చుదితకస్సేవ పటిఞ్ఞాయ కారేతబ్బో.
అయం పన చోదనా నామ దూతం వా పణ్ణం వా సాసనం వా పేసేత్వా చోదేన్తస్స సీసం న ఏతి, పుగ్గలస్స పన సమీపే ఠత్వావ హత్థముద్దాయ వా వచీభేదేన వా చోదేన్తస్సేవ సీసం ఏతి. సిక్ఖాపచ్చక్ఖానమేవ హి హత్థముద్దాయ సీసం న ఏతి, ఇదం పన అనుద్ధంసనం అభూతారోచనఞ్చ ఏతియేవ. యో పన ద్విన్నం ఠితట్ఠానే ఏకం నియమేత్వా చోదేతి, సో చే జానాతి, సీసం ఏతి. ఇతరో జానాతి, సీసం న ఏతి. ద్వేపి నియమేత్వా చోదేతి, ఏకో వా జానాతు ద్వే వా, సీసం ఏతియేవ. ఏసవ నయో సమ్బహులేసు. తఙ్ఖణేయేవ చ జాననం నామ దుక్కరం, సమయేన ఆవజ్జిత్వా ఞాతే పన ఞాతమేవ హోతి. పచ్ఛా చే జానాతి, సీసం న ఏతి. సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం అభూతారోచనం దుట్ఠుల్లవాచా-అత్తకామ-దుట్ఠదోసభూతారోచనసిక్ఖాపదానీతి సబ్బానేవ హి ఇమాని ఏకపరిచ్ఛేదాని.
ఏవం కాయవాచావసేన చాయం దువిధాపి చోదనా. పున దిట్ఠచోదనా, సుతచోదనా, పరిసఙ్కితచోదనాతి తివిధా హోతి. అపరాపి చతుబ్బిధా హోతి – సీలవిపత్తిచోదనా, ఆచారవిపత్తిచోదనా, దిట్ఠివిపత్తిచోదనా, ఆజీవవిపత్తిచోదనాతి. తత్థ గరుకానం ద్విన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం వసేన సీలవిపత్తిచోదనా వేదితబ్బా. అవసేసానం వసేన ఆచారవిపత్తిచోదనా, మిచ్ఛాదిట్ఠిఅన్తగ్గాహికదిట్ఠివసేన దిట్ఠివిపత్తిచోదనా, ఆజీవహేతు పఞ్ఞత్తానం ఛన్నం సిక్ఖాపదానం వసేన ఆజీవవిపత్తిచోదనా వేదితబ్బా.
అపరాపి చతుబ్బిధా హోతి – వత్థుసన్దస్సనా, ఆపత్తిసన్దస్సనా, సంవాసపటిక్ఖేపో, సామీచిపటిక్ఖేపోతి. తత్థ వత్థుసన్దస్సనా నామ ‘‘త్వం మేథునం ధమ్మం పటిసేవిత్థ, అదిన్నం ఆదియిత్థ, మనుస్సం ఘాతయిత్థ, అభూతం ఆరోచయిత్థా’’తి ఏవం పవత్తా. ఆపత్తిసన్దస్సనా నామ ‘‘త్వం మేథునధమ్మపారాజికాపత్తిం ఆపన్నో’’తి ఏవమాదినయప్పవత్తా. సంవాసపటిక్ఖేపో నామ ‘‘నత్థి తయా సద్ధిం ఉపోసథో వా పవారణా వా సఙ్ఘకమ్మం వా’’తి ఏవం పవత్తా; ఏత్తావతా పన సీసం న ఏతి, ‘‘అస్సమణోసి అసక్యపుత్తియోసీ’’తిఆదివచనేహి సద్ధిం ఘటితేయేవ సీసం ఏతి. సామీచిపటిక్ఖేపో నామ అభివాదన-పచ్చుట్ఠాన-అఞ్జలికమ్మ-బీజనాదికమ్మానం అకరణం. తం పటిపాటియా వన్దనాదీని కరోతో ఏకస్స అకత్వా సేసానం కరణకాలే వేదితబ్బం. ఏత్తావతా చ చోదనా నామ హోతి, ఆపత్తి పన సీసం న ఏతి. ‘‘కస్మా మమ వన్దనాదీని న కరోసీ’’తి పుచ్ఛితే పన ‘‘అస్సమణోసి అసక్యపుత్తియోసీ’’తిఆదివచనేహి సద్ధిం ఘటితేయేవ సీసం ఏతి. యాగుభత్తాదినా పన యం ఇచ్ఛతి తం ఆపుచ్ఛతి, న తావతా చోదనా హోతి.
అపరాపి పాతిమోక్ఖట్ఠపనక్ఖన్ధకే ‘‘ఏకం, భిక్ఖవే, అధమ్మికం పాతిమోక్ఖట్ఠపనం ఏకం ధమ్మిక’’న్తి ఆదిం ‘‘కత్వా యావ దస అధమ్మికాని పాతిమోక్ఖట్ఠపనాని దస ధమ్మికానీ’’తి (చూళవ. ౩౮౭) ఏవం అధమ్మికా పఞ్చపఞ్ఞాస ధమ్మికా పఞ్చపఞ్ఞాసాతి దసుత్తరసతం చోదనా వుత్తా. తా దిట్ఠేన చోదేన్తస్స దసుత్తరసతం, సుతేన చోదేన్తస్స దసుత్తరసతం, పరిసఙ్కితేన చోదేన్తస్స దసుత్తరసతన్తి తింసాని తీణి సతాని హోన్తి. తాని కాయేన చోదేన్తస్స, వాచాయ చోదేన్తస్స, కాయవాచాహి చోదేన్తస్సాతి తిగుణాని కతాని నవుతాని నవ సతాని హోన్తి. తాని అత్తనా చోదేన్తస్సాపి పరేన చోదాపేన్తస్సాపి తత్తకానేవాతి వీసతిఊనాని ద్వే సహస్సాని హోన్తి, పున దిట్ఠాదిభేదే సమూలకామూలకవసేన అనేకసహస్సా చోదనా హోన్తీతి వేదితబ్బా.
ఇమస్మిం పన ఠానే ఠత్వా అట్ఠకథాయ ‘‘అత్తాదానం ఆదాతుకామేన ఉపాలి భిక్ఖునా పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం అత్తాదానం ఆదాతబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౩౯౮) చ ‘‘చోదకేన ఉపాలి భిక్ఖునా పరం చోదేతుకామేన పఞ్చ ధమ్మే అజ్ఝత్తం పచ్చవేక్ఖిత్వా పరో చోదేతబ్బో’’తి (చూళవ. ౩౯౯) చ ఏవం ఉపాలిపఞ్చకాదీసు వుత్తాని బహూని సుత్తాని ఆహరిత్వా అత్తాదానలక్ఖణఞ్చ చోదకవత్తఞ్చ చుదితకవత్తఞ్చ సఙ్ఘేన కాతబ్బకిచ్చఞ్చ అనువిజ్జకవత్తఞ్చ సబ్బం విత్థారేన కథితం, తం మయం యథాఆగతట్ఠానేయేవ వణ్ణయిస్సామ.
వుత్తప్పభేదాసు పన ఇమాసు చోదనాసు యాయ కాయచి చోదనాయ వసేన సఙ్ఘమజ్ఝే ఓసటే వత్థుస్మిం చుదితకచోదకా వత్తబ్బా ‘‘తుమ్హే అమ్హాకం వినిచ్ఛయేన తుట్ఠా భవిస్సథా’’తి. సచే ‘‘భవిస్సామా’’తి వదన్తి, సఙ్ఘేన తం అధికరణం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. అథ పన ‘‘వినిచ్ఛినథ తావ, భన్తే, సచే అమ్హాకం ఖమిస్సతి, గణ్హిస్సామా’’తి వదన్తి. ‘‘చేతియం తావ వన్దథా’’తిఆదీని వత్వా దీఘసుత్తం కత్వా విస్సజ్జితబ్బం. తే చే చిరరత్తం కిలన్తా పక్కన్తపరిసా ఉపచ్ఛిన్నపక్ఖా హుత్వా పున యాచన్తి, యావతతియం పటిక్ఖిపిత్వా యదా నిమ్మదా హోన్తి తదా నేసం అధికరణం వినిచ్ఛినితబ్బం. వినిచ్ఛినన్తేహి చ సచే అలజ్జుస్సన్నా హోతి, పరిసా ఉబ్బాహికాయ తం అధికరణం వినిచ్ఛినితబ్బం. సచే బాలుస్సన్నా హోతి పరిసా ‘‘తుమ్హాకం సభాగే వినయధరే పరియేసథా’’తి వినయధరే పరియేసాపేత్వా యేన ధమ్మేన యేన వినయేన యేన సత్థుసాసనేన తం అధికరణం వూపసమతి, తథా తం అధికరణం వూపసమేతబ్బం.
తత్థ చ ‘‘ధమ్మో’’తి భూతం వత్థు. ‘‘వినయో’’తి చోదనా సారణా చ. ‘‘సత్థుసాసన’’న్తి ఞత్తిసమ్పదా చ అనుసావనసమ్పదా చ. తస్మా చోదకేన వత్థుస్మిం ఆరోచితే చుదితకో పుచ్ఛితబ్బో ‘‘సన్తమేతం, నో’’తి. ఏవం వత్థుం ఉపపరిక్ఖిత్వా భూతేన వత్థునా చోదేత్వా సారేత్వా చ ఞత్తిసమ్పదాయ అనుసావనసమ్పదాయ చ తం అధికరణం వూపసమేతబ్బం. తత్ర చే అలజ్జీ లజ్జిం చోదేతి, సో చ అలజ్జీ బాలో హోతి అబ్యత్తో నాస్స నయో దాతబ్బో. ఏవం పన వత్తబ్బో – ‘‘కిమ్హి నం చోదేసీ’’తి? అద్ధా సో వక్ఖతి – ‘‘కిమిదం, భన్తే, కిమ్హి నం నామా’’తి. త్వం కిమ్హి నమ్పి న జానాసి, న యుత్తం తయా ఏవరూపేన బాలేన పరం చోదేతున్తి ఉయ్యోజేతబ్బో నాస్స అనుయోగో దాతబ్బో. సచే పన సో అలజ్జీ పణ్డితో హోతి బ్యత్తో దిట్ఠేన వా సుతేన వా అజ్ఝోత్థరిత్వా సమ్పాదేతుం సక్కోతి ఏతస్స అనుయోగం దత్వా లజ్జిస్సేవ పటిఞ్ఞాయ కమ్మం కాతబ్బం.
సచే లజ్జీ అలజ్జిం చోదేతి, సో చ లజ్జీ బాలో హోతి అబ్యత్తో, న సక్కోతి అనుయోగం దాతుం. తస్స నయో దాతబ్బో – ‘‘కిమ్హి నం చోదేసి సీలవిపత్తియా వా ఆచారవిపత్తిఆదీసు వా ఏకిస్సా’’తి. కస్మా పన ఇమస్సేవ ఏవం నయో దాతబ్బో, న ఇతరస్స? నను న యుత్తం వినయధరానం అగతిగమనన్తి? న యుత్తమేవ. ఇదం పన అగతిగమనం న హోతి, ధమ్మానుగ్గహో నామ ఏసో అలజ్జినిగ్గహత్థాయ హి లజ్జిపగ్గహత్థాయ చ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం. తత్ర అలజ్జీ నయం లభిత్వా అజ్ఝోత్థరన్తో ఏహీతి, లజ్జీ పన నయం లభిత్వా దిట్ఠే దిట్ఠసన్తానేన, సుతే సుతసన్తానేన పతిట్ఠాయ కథేస్సతి, తస్మా తస్స ధమ్మానుగ్గహో వట్టతి. సచే పన సో లజ్జీ పణ్డితో హోతి బ్యత్తో, పతిట్ఠాయ కథేతి, అలజ్జీ చ ‘‘ఏతమ్పి నత్థి, ఏతమ్పి నత్థీ’’తి పటిఞ్ఞం న దేతి, అలజ్జిస్స పటిఞ్ఞాయ ఏవ కాతబ్బం.
తదత్థదీపనత్థఞ్చ ఇదం వత్థు వేదితబ్బం. తేపిటకచూళాభయత్థేరో కిర లోహపాసాదస్స హేట్ఠా భిక్ఖూనం వినయం కథేత్వా సాయన్హసమయే వుట్ఠాతి, తస్స వుట్ఠానసమయే ద్వే అత్తపచ్చత్థికా కథం పవత్తేసుం. ఏకో ‘‘ఏతమ్పి నత్థి, ఏతమ్పి నత్థీ’’తి పటిఞ్ఞం న దేతి. అథ అప్పావసేసే పఠమయామే థేరస్స తస్మిం పుగ్గలే ‘‘అయం పతిట్ఠాయ కథేతి, అయం పన పటిఞ్ఞం న దేతి, బహూని చ వత్థూని ఓసటాని అద్ధా ఏతం కతం భవిస్సతీ’’తి అసుద్ధలద్ధి ఉప్పన్నా. తతో బీజనీదణ్డకేన పాదకథలికాయ సఞ్ఞం దత్వా ‘‘అహం ఆవుసో వినిచ్ఛినితుం అననుచ్ఛవికో అఞ్ఞేన వినిచ్ఛినాపేహీ’’తి ఆహ. కస్మా భన్తేతి? థేరో తమత్థం ఆరోచేసి, చుదితకపుగ్గలస్స కాయే డాహో ఉట్ఠితో, తతో సో థేరం వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, వినిచ్ఛినితుం అనురూపేన వినయధరేన నామ తుమ్హాదిసేనేవ భవితుం వట్టతి. చోదకేన చ ఈదిసేనేవ భవితుం వట్టతీ’’తి వత్వా సేతకాని నివాసేత్వా ‘‘చిరం కిలమితత్థ మయా’’తి ఖమాపేత్వా పక్కామి.
ఏవం లజ్జినా చోదియమానో అలజ్జీ బహూసుపి వత్థూసు ఉప్పన్నేసు పటిఞ్ఞం న దేతి, సో నేవ ‘‘సుద్ధో’’తి వత్తబ్బో న ‘‘అసుద్ధో’’తి. జీవమతకో నామ ఆమకపూతికో నామ చేస.
సచే పనస్స అఞ్ఞమ్పి తాదిసం వత్థుం ఉప్పజ్జతి న వినిచ్ఛినితబ్బం. తథా నాసితకోవ భవిస్సతి. సచే పన అలజ్జీయేవ అలజ్జిం చోదేతి, సో వత్తబ్బో ‘‘ఆవుసో తవ వచనేనాయం కిం సక్కా వత్తు’’న్తి ఇతరమ్పి తథేవ వత్వా ఉభోపి ‘‘ఏకసమ్భోగపరిభోగా హుత్వా జీవథా’’తి వత్వా ఉయ్యోజేతబ్బా, సీలత్థాయ తేసం వినిచ్ఛయో న కాతబ్బో. పత్తచీవరపరివేణాదిఅత్థాయ పన పతిరూపం సక్ఖిం లభిత్వా కాతబ్బో.
అథ లజ్జీ లజ్జిం చోదేతి, వివాదో చ నేసం కిస్మిఞ్చిదేవ అప్పమత్తకో హోతి, సఞ్ఞాపేత్వా ‘‘మా ఏవం కరోథా’’తి అచ్చయం దేసాపేత్వా ఉయ్యోజేతబ్బా. అథ పనేత్థ చుదితకేన సహసా విరద్ధం హోతి, ఆదితో పట్ఠాయ అలజ్జీ నామ నత్థి. సో చ పక్ఖానురక్ఖణత్థాయ పటిఞ్ఞం న దేతి, ‘‘మయం సద్దహామ, మయం సద్దహామా’’తి బహూ ఉట్ఠహన్తి. సో తేసం పటిఞ్ఞాయ ఏకవారం ద్వేవారం సుద్ధో హోతు. అథ పన విరద్ధకాలతో పట్ఠాయ ఠానే న తిట్ఠతి, వినిచ్ఛయో న దాతబ్బో.
ఏవం యాయ కాయచి చోదనాయ వసేన సఙ్ఘమజ్ఝే ఓసటే వత్థుస్మిం చుదితకచోదకేసు పటిపత్తిం ఞత్వా తస్సాయేవ చోదనాయ సమ్పత్తివిపత్తిజాననత్థం ఆదిమజ్ఝపరియోసానాదీనం వసేన వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. సేయ్యథిదం చోదనాయ కో ఆది, కిం మజ్ఝే, కిం పరియోసానం? చోదనాయ ‘‘అహం తం వత్తుకామో, కరోతు మే ఆయస్మా ఓకాస’’న్తి ఏవం ఓకాసకమ్మం ఆది, ఓతిణ్ణేన వత్థునా చోదేత్వా సారేత్వా వినిచ్ఛయో మజ్ఝే, ఆపత్తియం వా అనాపత్తియం వా పతిట్ఠాపనేన సమథో పరియోసానం.
చోదనాయ కతి మూలాని, కతి వత్థూని, కతి భూమియో? చోదనాయ ద్వే మూలాని – సమూలికా వా అమూలికా వా; తీణి వత్థూని – దిట్ఠం, సుతం, పరిసఙ్కితం; పఞ్చ భూమియో – కాలేన వక్ఖామి నో అకాలేన, భూతేన వక్ఖామి నో అభూతేన, సణ్హేన వక్ఖామి నో ఫరుసేన, అత్థసంహితేన వక్ఖామి నో అనత్థసంహితేన, మేత్తచిత్తో వక్ఖామి నో దోసన్తరోతి. ఇమాయ చ పన చోదనాయ చోదకేన పుగ్గలేన ‘‘పరిసుద్ధకాయసమాచారో ను ఖోమ్హీ’’తిఆదినా (చూళవ. ౩౯౯) నయేన ఉపాలిపఞ్చకే వుత్తేసు పన్నరససు ధమ్మేసు పతిట్ఠాతబ్బం, చుదితకేన ద్వీసు ధమ్మేసు పతిట్ఠాతబ్బం సచ్చే చ అకుప్పే చాతి.
అప్పేవ నామ నం ఇమమ్హా బ్రహ్మచరియా చావేయ్యన్తి అపి ఏవ నామ నం పుగ్గలం ఇమమ్హా సేట్ఠచరియా చావేయ్యం, ‘‘సాధు వతస్స సచాహం ఇమం పుగ్గలం ఇమమ్హా బ్రహ్మచరియా చావేయ్య’’న్తి ఇమినా అధిప్పాయేన అనుద్ధంసేయ్యాతి వుత్తంహోతి. పదభాజనే పన ‘‘బ్రహ్మచరియా చావేయ్య’’న్తి ఇమస్సేవ పరియాయమత్థం దస్సేతుం ‘‘భిక్ఖుభావా చావేయ్య’’న్తిఆది వుత్తం.
ఖణాదీని సమయవేవచనాని. తం ఖణం తం లయం తం ముహుత్తం వీతివత్తేతి తస్మిం ఖణే తస్మిం లయే తస్మిం ముహుత్తే వీతివత్తే. భుమ్మప్పత్తియా హి ఇదం ఉపయోగవచనం.
సమనుగ్గాహియమాననిద్దేసే యేన వత్థునా అనుద్ధంసితో హోతీతి చతూసు పారాజికవత్థూసు యేన వత్థునా చోదకేన చుదితకో అనుద్ధంసితో అభిభూతో అజ్ఝోత్థటో హోతి. తస్మిం వత్థుస్మిం సమనుగ్గాహియమానోతి తస్మిం చోదకేన వుత్తవత్థుస్మిం సో చోదకో అనువిజ్జకేన ‘‘కిం తే దిట్ఠం, కిన్తి తే దిట్ఠ’’న్తిఆదినా నయేన అనువిజ్జియమానో వీమంసియమానో ఉపపరిక్ఖియమానో.
అసమనుగ్గాహియమాననిద్దేసే న కేనచి వుచ్చమానోతి అనువిజ్జకేన వా అఞ్ఞేన వా కేనచి, అథ వా దిట్ఠాదీసు వత్థూసు కేనచి అవుచ్చమానో. ఏతేసఞ్చ ద్విన్నం మాతికాపదానం పరతో ‘‘భిక్ఖు చ దోసం పతిట్ఠాతీ’’తిఇమినా సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – ‘‘ఏవం సమనుగ్గాహియమానో వా అసమనుగ్గాహియమానో వా భిక్ఖు చ దోసం పతిట్ఠాతి పటిచ్చ తిట్ఠతి పటిజానాతి సఙ్ఘాదిసేసో’’తి. ఇదఞ్చ అమూలకభావస్స పాకటకాలదస్సనత్థమేవ వుత్తం. ఆపత్తిం పన అనుద్ధంసితక్ఖణేయేవ ఆపజ్జతి.
ఇదాని ‘‘అమూలకఞ్చేవ తం అధికరణం హోతీ’’తి ఏత్థ యస్మా అమూలకలక్ఖణం పుబ్బే వుత్తం, తస్మా తం అవత్వా అపుబ్బమేవ దస్సేతుం ‘‘అధికరణం నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా అధికరణం అధికరణట్ఠేన ఏకమ్పి వత్థువసేన నానా హోతి, తేనస్స తం నానత్తం దస్సేతుం ‘‘చత్తారి అధికరణాని వివాదాధికరణ’’న్తిఆదిమాహ. కో పన సో అధికరణట్ఠో, యేనేతం ఏకం హోతీతి? సమథేహి అధికరణీయతా. తస్మా యం అధికిచ్చ ఆరబ్భ పటిచ్చ సన్ధాయ సమథా వత్తన్తి, తం ‘‘అధికరణ’’న్తి వేదితబ్బం.
అట్ఠకథాసు పన వుత్తం – ‘‘అధికరణన్తి కేచి గాహం వదన్తి, కేచి చేతనం, కేచి అక్ఖన్తిం కేచి వోహారం, కేచి పణ్ణత్తి’’న్తి. పున ఏవం విచారితం ‘‘యది గాహో అధికరణం నామ, ఏకో అత్తాదానం గహేత్వా సభాగేన భిక్ఖునా సద్ధిం మన్తయమానో తత్థ ఆదీనవం దిస్వా పున చజతి, తస్స తం అధికరణం సమథప్పత్తం భవిస్సతి. యది చేతనా అధికరణం, ‘‘ఇదం అత్తాదానం గణ్హామీ’’తి ఉప్పన్నా చేతనా నిరుజ్ఝతి. యది అక్ఖన్తి అధికరణం, అక్ఖన్తియా అత్తాదానం గహేత్వాపి అపరభాగే వినిచ్ఛయం అలభమానో వా ఖమాపితో వా చజతి. యది వోహారో అధికరణం, కథేన్తో ఆహిణ్డిత్వా అపరభాగే తుణ్హీ హోతి నిరవో, ఏవమస్స తం అధికరణం సమథప్పత్తం భవిస్సతి, తస్మా పణ్ణత్తి అధికరణన్తి.
తం పనేతం ‘‘మేథునధమ్మపారాజికాపత్తి మేథునధమ్మపారాజికాపత్తియా తబ్భాగియా…పే… ఏవం ఆపత్తాధికరణం ఆపత్తాధికరణస్స తబ్భాగియన్తి చ వివాదాధికరణం సియా కుసలం సియా అకుసలం సియా అబ్యాకత’’న్తి చ ఏవమాదీహి విరుజ్ఝతి. న హి తే పణ్ణత్తియా కుసలాదిభావం ఇచ్ఛన్తి, న చ ‘‘అమూలకేన పారాజికేన ధమ్మేనా’’తి ఏత్థ ఆగతో పారాజికధమ్మో పణ్ణత్తి నామ హోతి. కస్మా? అచ్చన్తఅకుసలత్తా. వుత్తమ్పి హేతం – ‘‘ఆపత్తాధికరణం సియా అకుసలం సియా అబ్యాకత’’న్తి (పరి. ౩౦౩).
యఞ్చేతం ‘‘అమూలకేన పారాజికేనా’’తి ఏత్థ అమూలకం పారాజికం నిద్దిట్ఠం, తస్సేవాయం ‘‘అమూలకఞ్చేవ తం అధికరణం హోతీ’’తి పటినిద్దేసో, న పణ్ణత్తియా న హి అఞ్ఞం నిద్దిసిత్వా అఞ్ఞం పటినిద్దిసతి. యస్మా పన యాయ పణ్ణత్తియా యేన అభిలాపేన చోదకేన సో పుగ్గలో పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నోతి పఞ్ఞత్తో, పారాజికసఙ్ఖాతస్స అధికరణస్స అమూలకత్తా సాపి పఞ్ఞత్తి అమూలికా హోతి, అధికరణే పవత్తత్తా చ అధికరణం. తస్మా ఇమినా పరియాయేన పణ్ణత్తి ‘‘అధికరణ’’న్తి యుజ్జేయ్య, యస్మా వా యం అమూలకం నామ అధికరణం తం సభావతో నత్థి, పఞ్ఞత్తిమత్తమేవ అత్థి. తస్మాపి పణ్ణత్తి అధికరణన్తి యుజ్జేయ్య. తఞ్చ ఖో ఇధేవ న సబ్బత్థ. న హి వివాదాదీనం పణ్ణత్తి అధికరణం. అధికరణట్ఠో పన తేసం పుబ్బే వుత్తసమథేహి అధికరణీయతా. ఇతి ఇమినా అధికరణట్ఠేన ఇధేకచ్చో వివాదో వివాదో చేవ అధికరణఞ్చాతి వివాదాధికరణం. ఏస నయో సేసేసు.
తత్థ ‘‘ఇధ భిక్ఖూ వివదన్తి ధమ్మోతి వా అధమ్మోతి వా’’తి ఏవం అట్ఠారస భేదకరవత్థూని నిస్సాయ ఉప్పన్నో వివాదో వివాదాధికరణం. ‘‘ఇధ భిక్ఖూ భిక్ఖుం అనువదన్తి సీలవిపత్తియా వా’’తి ఏవం చతస్సో విపత్తియో నిస్సాయ ఉప్పన్నో అనువాదో అనువాదాధికరణం. ‘‘పఞ్చపి ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఆపత్తాధికరణం, సత్తపి ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఆపత్తాధికరణ’’న్తి ఏవం ఆపత్తియేవ ఆపత్తాధికరణం. ‘‘యా సఙ్ఘస్స కిచ్చయతా కరణీయతా అపలోకనకమ్మం ఞత్తికమ్మం ఞత్తిదుతియకమ్మం ఞత్తిచతుత్థకమ్మ’’న్తి (చూళవ. ౨౧౫) ఏవం చతుబ్బిధం సఙ్ఘకిచ్చం కిచ్చాధికరణన్తి వేదితబ్బం.
ఇమస్మిం పనత్థే పారాజికాపత్తిసఙ్ఖాతం ఆపత్తాధికరణమేవ అధిప్పేతం. సేసాని అత్థుద్ధారవసేన వుత్తాని, ఏత్తకా హి అధికరణసద్దస్స అత్థా. తేసు పారాజికమేవ ఇధ అధిప్పేతం. తం దిట్ఠాదీహి మూలేహి అమూలకఞ్చేవ అధికరణం హోతి. అయఞ్చ భిక్ఖు దోసం పతిట్ఠాతి, పటిచ్చ తిట్ఠతి ‘‘తుచ్ఛకం మయా భణిత’’న్తిఆదీని వదన్తో పటిజానాతి. తస్స భిక్ఖునో అనుద్ధంసితక్ఖణేయేవ సఙ్ఘాదిసేసోతి అయం తావస్స సపదానుక్కమనిద్దేసస్స సిక్ఖాపదస్స అత్థో.
౩౮౭. ఇదాని యాని తాని సఙ్ఖేపతో దిట్ఠాదీని చోదనావత్థూని వుత్తాని, తేసం వసేన విత్థారతో ఆపత్తిం రోపేత్వా దస్సేన్తో ‘‘అదిట్ఠస్స హోతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అదిట్ఠస్స హోతీతి అదిట్ఠో అస్స హోతి. ఏతేన చోదకేన అదిట్ఠో హోతి, సో పుగ్గలో పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపజ్జన్తోతి అత్థో. ఏస నయో అసుతస్స హోతీతిఆదీసుపి.
దిట్ఠో మయాతి దిట్ఠోసి మయాతి వుత్తం హోతి. ఏస నయో సుతో మయాతిఆదీసుపి. సేసం అదిట్ఠమూలకే ఉత్తానత్థమేవ. దిట్ఠమూలకే పన తఞ్చే చోదేతి ‘‘సుతో మయా’’తి ఏవం వుత్తానం సుత్తాదీనం ఆభావేన అమూలకత్తం వేదితబ్బం.
సబ్బస్మింయేవ చ ఇమస్మిం చోదకవారే యథా ఇధాగతేసు ‘‘పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నోసి, అస్సమణోసి, అసక్యపుత్తియోసీ’’తి ఇమేసు వచనేసు ఏకేకస్స వసేన వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసో హోతి, ఏవం అఞ్ఞత్ర ఆగతేసు ‘‘దుస్సీలో, పాపధమ్మో, అసుచిసఙ్కస్సరసమాచారో, పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తో, అస్సమణో సమణపటిఞ్ఞో, అబ్రహ్మచారీ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో, అన్తోపూతి, అవస్సుతో, కసమ్బుజాతో’’తి ఇమేసుపి వచనేసు ఏకేకస్స వసేన వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసో హోతియేవ.
‘‘నత్థి తయా సద్ధిం ఉపోసథో వా పవారణా వా సఙ్ఘకమ్మం వా’’తి ఇమాని పన సుద్ధాని సీసం న ఏన్తి, ‘‘దుస్సీలోసి నత్థి తయా సద్ధిం ఉపోసథో వా’’తి ఏవం దుస్సీలాదిపదేసు పన ‘‘పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నోసీ’’తిఆదిపదేసు వా యేన కేనచి సద్ధిం ఘటితానేవ సీసం ఏన్తి, సఙ్ఘాదిసేసకరాని హోన్తి.
మహాపదుమత్థేరో పనాహ – ‘‘న కేవలం ఇధ పాళియం అనాగతాని ‘దుస్సీలో పాపధమ్మో’తిఆదిపదానేవ సీసం ఏన్తి, ‘కోణ్ఠోసి మహాసామణేరోసి, మహాఉపాసకోసి, జేట్ఠబ్బతికోసి, నిగణ్ఠోసి, ఆజీవకోసి, తాపసోసి, పరిబ్బాజకోసి, పణ్డకోసి, థేయ్యసంవాసకోసి, తిత్థియపక్కన్తకోసి, తిరచ్ఛానగతోసి, మాతుఘాతకోసి, పితుఘాతకోసి, అరహన్తఘాతకోసి, సఙ్ఘభేదకోసి, లోహితుప్పాదకోసి, భిక్ఖునీదూసకోసి, ఉభతోబ్యఞ్జనకఓసీ’తి ఇమానిపి సీసం ఏన్తియేవా’’తి. మహాపదుమత్థేరోయేవ చ ‘‘దిట్ఠే వేమతికోతిఆదీసు యదగ్గేన వేమతికో తదగ్గేన నో కప్పేతి, యదగ్గేన నో కప్పేతి తదగ్గేన నస్సరతి, యదగ్గేన నస్సరతి తదగ్గేన పముట్ఠో హోతీ’’తి వదతి.
మహాసుమత్థేరో పన ఏకేకం ద్విధా భిన్దిత్వా చతున్నమ్పి పాటేక్కం నయం దస్సేతి. కథం? దిట్ఠే వేమతికోతి అయం తావ దస్సనే వా వేమతికో హోతి పుగ్గలే వా, తత్థ ‘‘దిట్ఠో నుఖో మయా న దిట్ఠో’’తి ఏవం దస్సనే వేమతికో హోతి. ‘‘అయం నుఖో మయా దిట్ఠో అఞ్ఞో’’తి ఏవం పుగ్గలే వేమతికో హోతి. ఏవం దస్సనం వా నో కప్పేతి పుగ్గలం వా, దస్సనం వా నస్సరతి పుగ్గలం వా, దస్సనం వా పముట్ఠో హోతి పుగ్గలం వా. ఏత్థ చ వేమతికోతి విమతిజాతో. నో కప్పేతీతి న సద్దహతి. నస్సరతీతి అసారియమానో నస్సరతి. యదా పన తం ‘‘అసుకస్మిం నామ భన్తే ఠానే అసుకస్మిం నామ కాలే’’తి సారేన్తి తదా సరతి. పముట్ఠోతి యో తేహి తేహి ఉపాయేహి సారియమానోపి నస్సరతియేవాతి. ఏతేనేవుపాయేన చోదాపకవారోపి వేదితబ్బో, కేవలఞ్హి తత్థ ‘‘మయా’’తి పరిహీనం, సేసం చోదకవారసదిసమేవ.
౩౮౯. తతో పరం ఆపత్తిభేదం అనాపత్తిభేదఞ్చ దస్సేతుం ‘‘అసుద్ధే సుద్ధదిట్ఠీ’’తిఆదికం చతుక్కం ఠపేత్వా ఏకమేకం పదం చతూహి చతూహి భేదేహి నిద్దిట్ఠం, తం సబ్బం పాళినయేనేవ సక్కా జానితుం. కేవలం హేత్థాధిప్పాయభేదో వేదితబ్బో. అయఞ్హి అధిప్పాయో నామ – చావనాధిప్పాయో, అక్కోసాధిప్పాయో, కమ్మాధిప్పాయో, వుట్ఠానాధిప్పాయో, ఉపోసథపవారణట్ఠపనాధిప్పాయో, అనువిజ్జనాధిప్పాయో, ధమ్మకథాధిప్పాయోతి అనేకవిధో. తత్థ పురిమేసు చతూసు అధిప్పాయేసు ఓకాసం అకారాపేన్తస్స దుక్కటం. ఓకాసం కారాపేత్వాపి చ సమ్ముఖా అమూలకేన పారాజికేన అనుద్ధంసేన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసో. అమూలకేన సఙ్ఘాదిసేసేన అనుద్ధంసేన్తస్స పాచిత్తియం. ఆచారవిపత్తియా అనుద్ధంసేన్తస్స దుక్కటం. అక్కోసాధిప్పాయేన వదన్తస్స పాచిత్తియం. అసమ్ముఖా పన సత్తహిపి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి వదన్తస్స దుక్కటం. అసమ్ముఖా ఏవ సత్తవిధమ్పి కమ్మం కరోన్తస్స దుక్కటమేవ.
కురున్దియం పన ‘‘వుట్ఠానాధిప్పాయేన ‘త్వం ఇమం నామ ఆపత్తిం ఆపన్నో తం పటికరోహీ’తి వదన్తస్స ఓకాసకిచ్చం నత్థీ’’తి వుత్తం. సబ్బత్థేవ పన ‘‘ఉపోసథపవారణం ఠపేన్తస్స ఓకాసకమ్మం నత్థీ’’తి వుత్తం. ఠపనక్ఖేత్తం పన జానితబ్బం. ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో అజ్జుపోసథో పన్నరసో యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం సఙ్ఘో ఉపోసథం కరేయ్య’’తి ఏతస్మిఞ్హి రే-కారే అనతిక్కన్తేయేవ ఠపేతుం లబ్భతి. తతో పరం పన య్య-కారే పత్తే న లబ్భతి. ఏస నయో పవారణాయ. అనువిజ్జకస్సాపి ఓసటే వత్థుస్మిం ‘‘అత్థేతం తవా’’తి అనువిజ్జనాధిప్పాయేన వదన్తస్స ఓకాసకమ్మం నత్థి.
ధమ్మకథికస్సాపి ధమ్మాసనే నిసీదిత్వా ‘‘యో ఇదఞ్చిదఞ్చ కరోతి, అయం భిక్ఖు అస్సమణో’’తిఆదినా నయేన అనోదిస్స ధమ్మం కథేన్తస్స ఓకాసకమ్మం నత్థి. సచే పన ఓదిస్స నియమేత్వా ‘‘అసుకో చ అసుకో చ అస్సమణో అనుపాసకో’’తి కథేతి, ధమ్మాసనతో ఓరోహిత్వా ఆపత్తిం దేసేత్వా గన్తబ్బం. యం పన తత్థ తత్థ ‘‘అనోకాసం కారాపేత్వా’’తి వుత్తం తస్స ఓకాసం అకారాపేత్వాతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో, న హి కోచి అనోకాసో నామ అత్థి, యమోకాసం కారాపేత్వా ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, ఓకాసం పన అకారాపేత్వా ఆపజ్జతీతి. సేసం ఉత్తానమేవ.
సముట్ఠానాదీసు తిసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో, వాచాచిత్తతో, కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి. కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.
పఠమదుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.