౪. చతుత్థపారాజికం

చతుసచ్చవిదూ సత్థా, చతుత్థం యం పకాసయి;

పారాజికం తస్స దాని, పత్తో సంవణ్ణనాక్కమో.

యస్మా తస్మా సువిఞ్ఞేయ్యం, యం పుబ్బే చ పకాసితం;

తం వజ్జయిత్వా అస్సాపి, హోతి సంవణ్ణనా అయం.

వగ్గుముదాతీరియభిక్ఖువత్థువణ్ణనా

౧౯౩. తేన సమయేన బుద్ధో భగవా వేసాలియం విహరతి…పే… గిహీనం కమ్మన్తం అధిట్ఠేమాతి గిహీనం ఖేత్తేసు చేవ ఆరామాదీసు చ కత్తబ్బకిచ్చం అధిట్ఠామ; ‘‘ఏవం కాతబ్బం, ఏవం న కాతబ్బ’’న్తి ఆచిక్ఖామ చేవ అనుసాసామ చాతి వుత్తం హోతి. దూతేయ్యన్తి దూతకమ్మం. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్సాతి మనుస్సే ఉత్తిణ్ణధమ్మస్స; మనుస్సే అతిక్కమిత్వా బ్రహ్మత్తం వా నిబ్బానం వా పాపనకధమ్మస్సాతి అత్థో. ఉత్తరిమనుస్సానం వా సేట్ఠపురిసానం ఝాయీనఞ్చ అరియానఞ్చ ధమ్మస్స. అసుకో భిక్ఖూతిఆదీసు అత్తనా ఏవం మన్తయిత్వా పచ్ఛా గిహీనం భాసన్తా ‘‘బుద్ధరక్ఖితో నామ భిక్ఖు పఠమస్స ఝానస్స లాభీ, ధమ్మరక్ఖితో దుతియస్సా’’తి ఏవం నామవసేనేవ వణ్ణం భాసింసూతి వేదితబ్బో. తత్థ ఏసోయేవ ఖో ఆవుసో సేయ్యోతి కమ్మన్తాధిట్ఠానం దూతేయ్యహరణఞ్చ బహుసపత్తం మహాసమారమ్భం న చ సమణసారుప్పం. తతో పన ఉభయతోపి ఏసో ఏవ సేయ్యో పాసంసతరో సున్దరతరో యో అమ్హాకం గిహీనం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స వణ్ణో భాసితో. కిం వుత్తం హోతి? ఇరియాపథం సణ్ఠపేత్వా నిసిన్నం వా చఙ్కమన్తం వా పుచ్ఛన్తానం వా అపుచ్ఛన్తానం వా గిహీనం ‘‘అయం అసుకో నామ భిక్ఖు పఠమస్స ఝానస్స లాభీ’’తి ఏవమాదినా నయేన యో అమ్హాకం అఞ్ఞేన అఞ్ఞస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స వణ్ణో భాసితో భవిస్సతి, ఏసో ఏవ సేయ్యోతి. అనాగతసమ్బన్ధే పన అసతి న ఏతేహి సో తస్మిం ఖణే భాసితోవ యస్మా న యుజ్జతి, తస్మా అనాగతసమ్బన్ధం కత్వా ‘‘యో ఏవం భాసితో భవిస్సతి, సో ఏవ సేయ్యో’’తి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. లక్ఖణం పన సద్దసత్థతో పరియేసితబ్బం.

౧౯౪. వణ్ణవా అహేసున్తి అఞ్ఞోయేవ నేసం అభినవో సరీరవణ్ణో ఉప్పజ్జి, తేన వణ్ణేన వణ్ణవన్తో అహేసుం. పీణిన్ద్రియాతి పఞ్చహి పసాదేహి అభినివిట్ఠోకాసస్స పరిపుణ్ణత్తా మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం అమిలాతభావేన పీణిన్ద్రియా. పసన్నముఖవణ్ణాతి కిఞ్చాపి అవిసేసేన వణ్ణవన్తో సరీరవణ్ణతో పన నేసం ముఖవణ్ణో అధికతరం పసన్నో; అచ్ఛో అనావిలో పరిసుద్ధోతి అత్థో. విప్పసన్నఛవివణ్ణాతి యేన చ తే మహాకణికారపుప్ఫాదిసదిసేన వణ్ణేన వణ్ణవన్తో, తాదిసో అఞ్ఞేసమ్పి మనుస్సానం వణ్ణో అత్థి. యథా పన ఇమేసం; ఏవం న తేసం ఛవివణ్ణో విప్పసన్నో. తేన వుత్తం – ‘‘విప్పసన్నఛవివణ్ణా’’తి. ఇతిహ తే భిక్ఖూ నేవ ఉద్దేసం న పరిపుచ్ఛం న కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జన్తా. అథ ఖో కుహకతాయ అభూతగుణసంవణ్ణనాయ లద్ధాని పణీతభోజనాని భుఞ్జిత్వా యథాసుఖం నిద్దారామతం సఙ్గణికారామతఞ్చ అనుయుఞ్జన్తా ఇమం సరీరసోభం పాపుణింసు, యథా తం బాలా భన్తమిగప్పటిభాగాతి.

వగ్గుముదాతీరియాతి వగ్గుముదాతీరవాసినో. కచ్చి భిక్ఖవే ఖమనీయన్తి భిక్ఖవే కచ్చి తుమ్హాకం ఇదం చతుచక్కం నవద్వారం సరీరయన్తం ఖమనీయం సక్కా ఖమితుం సహితుం పరిహరితుం న కిఞ్చి దుక్ఖం ఉప్పాదేతీతి. కచ్చి యాపనీయన్తి కచ్చి సబ్బకిచ్చేసు యాపేతుం గమేతుం సక్కా, న కిఞ్చి అన్తరాయం దస్సేతీతి. కుచ్ఛి పరికన్తోతి కుచ్ఛి పరికన్తితో వరం భవేయ్య; ‘‘పరికత్తో’’తిపి పాఠో యుజ్జతి. ఏవం వగ్గుముదాతీరియే అనేకపరియాయేన విగరహిత్వా ఇదాని యస్మా తేహి కతకమ్మం చోరకమ్మం హోతి, తస్మా ఆయతిం అఞ్ఞేసమ్పి ఏవరూపస్స కమ్మస్స అకరణత్థం అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి.

౧౯౫. ఆమన్తేత్వా చ పన ‘‘పఞ్చిమే భిక్ఖవే మహాచోరా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సన్తో సంవిజ్జమానాతి అత్థి చేవ ఉపలబ్భన్తి చాతి వుత్తం హోతి. ఇధాతి ఇమస్మిం సత్తలోకే. ఏవం హోతీతి ఏవం పుబ్బభాగే ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జతి. కుదాస్సు నామాహన్తి ఏత్థ సుఇతి నిపాతో; కుదా నామాతి అత్థో. సో అపరేన సమయేనాతి సో పుబ్బభాగే ఏవం చిన్తేత్వా అనుక్కమేన పరిసం వడ్ఢేన్తో పన్థదూహనకమ్మం పచ్చన్తిమగామవిలోపన్తి ఏవమాదీని కత్వా వేపుల్లప్పత్తపరిసో హుత్వా గామేపి అగామే, జనపదేపి అజనపదే కరోన్తో హనన్తో ఘాతేన్తో ఛిన్దన్తో ఛేదాపేన్తో పచన్తో పాచేన్తో.

ఇతి బాహిరకమహాచోరం దస్సేత్వా తేన సదిసే సాసనే పఞ్చ మహాచోరే దస్సేతుం ‘‘ఏవమేవ ఖో’’తిఆదిమాహ. తత్థ పాపభిక్ఖునోతి అఞ్ఞేసు ఠానేసు మూలచ్ఛిన్నో పారాజికప్పత్తో ‘‘పాపభిక్ఖూ’’తి వుచ్చతి. ఇధ పన పారాజికం అనాపన్నో ఇచ్ఛాచారే ఠితో ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని మద్దిత్వా విచరన్తో ‘‘పాపభిక్ఖూ’’తి అధిప్పేతో. తస్సాపి బాహిరకచోరస్స వియ పుబ్బభాగే ఏవం హోతి – ‘‘కుదాస్సు నామాహం…పే… పరిక్ఖారాన’’న్తి. తత్థ సక్కతోతి సక్కారప్పత్తో. గరుకతోతి గరుకారప్పత్తో. మానితోతి మనసా పియాయితో. పూజితోతి చతుపచ్చయాభిహారపూజాయ పూజితో. అపచితోతి అపచితిప్పత్తో. తత్థ యస్స చత్తారో పచ్చయే సక్కరిత్వా సుట్ఠు అభిసఙ్ఖతే పణీతపణీతే కత్వా దేన్తి, సో సక్కతో. యస్మిం గరుభావం పచ్చుపేత్వా దేన్తి, సో గరుకతో. యం మనసా పియాయన్తి, సో మానితో. యస్స సబ్బమ్పేతం కరోన్తి, సో పూజితో. యస్స అభివాదనపచ్చుట్ఠానఅఞ్జలికమ్మాదివసేన పరమనిపచ్చకారం కరోన్తి, సో అపచితో. ఇమస్స చ పన సబ్బమ్పి ఇమం లోకామిసం పత్థయమానస్స ఏవం హోతి.

సో అపరేన సమయేనాతి సో పుబ్బభాగే ఏవం చిన్తేత్వా అనుక్కమేన సిక్ఖాయ అతిబ్బగారవే ఉద్ధతే ఉన్నళే చపలే ముఖరే వికిణ్ణవాచే ముట్ఠస్సతీ అసమ్పజానే పాకతిన్ద్రియే ఆచరియుపజ్ఝాయేహి పరిచ్చత్తకే లాభగరుకే పాపభిక్ఖూ సఙ్గణ్హిత్వా ఇరియాపథసణ్ఠపనాదీని కుహకవత్తాని సిక్ఖాపేత్వా ‘‘అయం థేరో అసుకస్మిం నామ సేనాసనే వస్సం ఉపగమ్మ వత్తపటిపత్తిం పూరయమానో వస్సం వసిత్వా నిగ్గతో’’తి లోకసమ్మతసేనాసనసంవణ్ణనాదీహి ఉపాయేహి లోకం పరిపాచేతుం పటిబలేహి జాతకాదీసు కతపరిచయేహి సరసమ్పన్నేహి పాపభిక్ఖూహి సంవణ్ణియమానగుణో హుత్వా సతేన వా సహస్సేన వా పరివుతో…పే… భేసజ్జపరిక్ఖారానం. అయం భిక్ఖవే పఠమో మహాచోరోతి అయం సన్ధిచ్ఛేదాదిచోరకో వియ న ఏకం కులం న ద్వే, అథ ఖో మహాజనం వఞ్చేత్వా చతుపచ్చయగహణతో ‘‘పఠమో మహాచోరో’’తి వేదితబ్బో. యే పన సుత్తన్తికా వా ఆభిధమ్మికా వా వినయధరా వా భిక్ఖూ భిక్ఖాచారే అసమ్పజ్జమానే పాళిం వాచేన్తా అట్ఠకథం కథేన్తా అనుమోదనాయ ధమ్మకథాయ ఇరియాపథసమ్పత్తియా చ లోకం పసాదేన్తా జనపదచారికం చరన్తి సక్కతా గరుకతా మానితా పూజితా అపచితా, తే ‘‘తన్తిపవేణిఘటనకా సాసనజోతకా’’తి వేదితబ్బా.

తథాగతప్పవేదితన్తి తథాగతేన పటివిద్ధం పచ్చక్ఖకతం జానాపితం వా. అత్తనో దహతీతి పరిసమజ్ఝే పాళిఞ్చ అట్ఠకథఞ్చ సంసన్దిత్వా మధురేన సరేన పసాదనీయం సుత్తన్తం కథేత్వా ధమ్మకథావసేన అచ్ఛరియబ్భుతజాతేన విఞ్ఞూజనేన ‘‘అహో, భన్తే, పాళి చ అట్ఠకథా చ సుపరిసుద్ధా, కస్స సన్తికే ఉగ్గణ్హిత్థా’’తి పుచ్ఛితో ‘‘కో అమ్హాదిసే ఉగ్గహాపేతుం సమత్థో’’తి ఆచరియం అనుద్దిసిత్వా అత్తనా పటివిద్ధం సయమ్భుఞాణాధిగతం ధమ్మవినయం పవేదేతి. అయం తథాగతేన సతసహస్సకప్పాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖేయ్యాని పారమియో పూరేత్వా కిచ్ఛేన కసిరేన పటివిద్ధధమ్మత్థేనకో దుతియో మహాచోరో.

సుద్ధం బ్రహ్మచారిన్తి ఖీణాసవభిక్ఖుం. పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం చరన్తన్తి నిరుపక్కిలేసం సేట్ఠచరియం చరన్తం; అఞ్ఞమ్పి వా అనాగామిం ఆదిం కత్వా యావ సీలవన్తం పుథుజ్జనం అవిప్పటిసారాదివత్థుకం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం చరన్తం. అమూలకేన అబ్రహ్మచరియేన అనుద్ధంసేతీతి తస్మిం పుగ్గలే అవిజ్జమానేన అన్తిమవత్థునా అనువదతి చోదేతి; అయం విజ్జమానగుణమక్ఖీ అరియగుణత్థేనకో తతియో మహాచోరో.

గరుభణ్డాని గరుపరిక్ఖారానీతి యథా అదిన్నాదానే ‘‘చతురో జనా సంవిధాయ గరుభణ్డం అవాహరు’’న్తి (పరి. ౪౭౯) ఏత్థ పఞ్చమాసకగ్ఘనకం ‘‘గరుభణ్డ’’న్తి వుచ్చతి, ఇధ పన న ఏవం. అథ ఖో ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, అవిస్సజ్జియాని న విస్సజ్జేతబ్బాని సఙ్ఘేన వా గణేన వా పుగ్గలేన వా. విస్సజ్జితానిపి అవిస్సజ్జితాని హోన్తి. యో విస్సజ్జేయ్య, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. కతమాని పఞ్చ? ఆరామో, ఆరామవత్థు…పే… దారుభణ్డం, మత్తికాభణ్డ’’న్తి వచనతో అవిస్సజ్జితబ్బత్తా గరుభణ్డాని. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, అవేభఙ్గియాని న విభజితబ్బాని సఙ్ఘేన వా గణేన వా పుగ్గలేన వా. విభత్తానిపి అవిభత్తాని హోన్తి. యో విభజేయ్య, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. కతమాని పఞ్చ? ఆరామో, ఆరామవత్థు…పే… దారుభణ్డం, మత్తికాభణ్డ’’న్తి (చూళవ. ౩౨౨) వచనతో అవేభఙ్గియత్తా సాధారణపరిక్ఖారభావేన గరుపరిక్ఖారాని. ఆరామో ఆరామవత్థూతిఆదీసు యం వత్తబ్బం తం సబ్బం ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, అవిస్సజ్జియానీ’’తి ఖన్ధకే ఆగతసుత్తవణ్ణనాయమేవ భణిస్సామ. తేహి గిహీ సఙ్గణ్హాతీతి తాని దత్వా దత్వా గిహీం సఙ్గణ్హాతి అనుగ్గణ్హాతి. ఉపలాపేతీతి ‘‘అహో అమ్హాకం అయ్యో’’తి ఏవం లపనకే అనుబన్ధనకే సస్నేహే కరోతి. అయం అవిస్సజ్జియం అవేభఙ్గియఞ్చ గరుపరిక్ఖారం తథాభావతో థేనేత్వా గిహి సఙ్గణ్హనకో చతుత్థో మహాచోరో. సో చ పనాయం ఇమం గరుభణ్డం కులసఙ్గణ్హనత్థం విస్సజ్జేన్తో కులదూసకదుక్కటం ఆపజ్జతి. పబ్బాజనీయకమ్మారహో చ హోతి. భిక్ఖుసఙ్ఘం అభిభవిత్వా ఇస్సరవతాయ విస్సజ్జేన్తో థుల్లచ్చయం ఆపజ్జతి. థేయ్యచిత్తేన విస్సజ్జేన్తో భణ్డం అగ్ఘాపేత్వా కారేతబ్బోతి.

అయం అగ్గో మహాచోరోతి అయం ఇమేసం చోరానం జేట్ఠచోరో; ఇమినా సదిసో చోరో నామ నత్థి, యో పఞ్చిన్ద్రియగ్గహణాతీతం అతిసణ్హసుఖుమం లోకుత్తరధమ్మం థేనేతి. కిం పన సక్కా లోకుత్తరధమ్మో హిరఞ్ఞసువణ్ణాదీని వియ వఞ్చేత్వా థేనేత్వా గహేతున్తి? న సక్కా, తేనేవాహ – ‘‘యో అసన్తం అభూతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఉల్లపతీ’’తి. అయఞ్హి అత్తని అసన్తం తం ధమ్మం కేవలం ‘‘అత్థి మయ్హం ఏసో’’తి ఉల్లపతి, న పన సక్కోతి ఠానా చావేతుం, అత్తని వా సంవిజ్జమానం కాతుం. అథ కస్మా చోరోతి వుత్తోతి? యస్మా తం ఉల్లపిత్వా అసన్తసమ్భావనాయ ఉప్పన్నే పచ్చయే గణ్హాతి. ఏవఞ్హి గణ్హతా తే పచ్చయా సుఖుమేన ఉపాయేన వఞ్చేత్వా థేనేత్వా గహితా హోన్తి. తేనేవాహ – ‘‘తం కిస్స హేతు? థేయ్యాయ వో భిక్ఖవే రట్ఠపిణ్డో భుత్తో’’తి. అయఞ్హి ఏత్థ అత్థో – యం అవోచుమ్హ – ‘‘అయం అగ్గో మహాచోరో, యో అసన్తం అభూతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఉల్లపతీ’’తి. తం కిస్స హేతూతి కేన కారణేన ఏతం అవోచుమ్హాతి చే. ‘‘థేయ్యాయ వో భిక్ఖవే రట్ఠపిణ్డో భుత్తో’’తి భిక్ఖవే యస్మా సో తేన రట్ఠపిణ్డో థేయ్యాయ థేయ్యచిత్తేన భుత్తో హోతి. ఏత్థ హి వోకారో ‘‘యే హి వో అరియా అరఞ్ఞవనపత్థానీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౫-౩౬) వియ పదపూరణమత్తే నిపాతో. తస్మా ‘‘తుమ్హేహి భుత్తో’’తి ఏవమస్స అత్థో న దట్ఠబ్బో.

ఇదాని తమేవత్థం గాథాహి విభూతతరం కరోన్తో ‘‘అఞ్ఞథా సన్త’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అఞ్ఞథా సన్తన్తి అపరిసుద్ధకాయసమాచారాదికేన అఞ్ఞేనాకారేన సన్తం. అఞ్ఞథా యో పవేదయేతి పరిసుద్ధకాయసమాచారాదికేన అఞ్ఞేన ఆకారేన యో పవేదేయ్య. ‘‘పరమపరిసుద్ధో అహం, అత్థి మే అబ్భన్తరే లోకుత్తరధమ్మో’’తి ఏవం జానాపేయ్య. పవేదేత్వా చ పన తాయ పవేదనాయ ఉప్పన్నం భోజనం అరహా వియ భుఞ్జతి. నికచ్చ కితవస్సేవ భుత్తం థేయ్యేన తస్స తన్తి నికచ్చాతి వఞ్చేత్వా అఞ్ఞథా సన్తం అఞ్ఞథా దస్సేత్వా. అగుమ్బఅగచ్ఛభూతమేవ సాఖాపలాసపల్లవాదిచ్ఛాదనేన గుమ్బమివ గచ్ఛమివ చ అత్తానం దస్సేత్వా. కితవస్సేవాతి వఞ్చకస్స కేరాటికస్స గుమ్బగచ్ఛసఞ్ఞాయ అరఞ్ఞే ఆగతాగతే సకుణే గహేత్వా జీవితకప్పకస్స సాకుణికస్సేవ. భుత్తం థేయ్యేన తస్స తన్తి తస్సాపి అనరహన్తస్సేవ సతో అరహన్తభావం దస్సేత్వా లద్ధభోజనం భుఞ్జతో; యం తం భుత్తం తం యథా సాకుణికకితవస్స నికచ్చ వఞ్చేత్వా సకుణగ్గహణం, ఏవం మనుస్సే వఞ్చేత్వా లద్ధస్స భోజనస్స భుత్తత్తా థేయ్యేన భుత్తం నామ హోతి.

ఇమం పన అత్థవసం అజానన్తా యే ఏవం భుఞ్జన్తి, కాసావకణ్ఠా…పే… నిరయం తే ఉపపజ్జరే కాసావకణ్ఠాతి కాసావేన వేఠితకణ్ఠా. ఏత్తకమేవ అరియద్ధజధారణమత్తం, సేసం సామఞ్ఞం నత్థీతి వుత్తం హోతి. ‘‘భవిస్సన్తి ఖో పనానన్ద అనాగతమద్ధానం గోత్రభునో కాసావకణ్ఠా’’తి (మ. ని. ౩.౩౮౦) ఏవం వుత్తదుస్సీలానం ఏతం అధివచనం. పాపధమ్మాతి లామకధమ్మా. అసఞ్ఞతాతి కాయాదీహి అసఞ్ఞతా. పాపాతి లామకపుగ్గలా. పాపేహి కమ్మేహీతి తేహి కరణకాలే ఆదీనవం అదిస్వా కతేహి పరవఞ్చనాదీహి పాపకమ్మేహి. నిరయం తే ఉపపజ్జరేతి నిరస్సాదం దుగ్గతిం తే ఉపపజ్జన్తి; తస్మా సేయ్యో అయోగుళోతి గాథా. తస్సత్థో – సచాయం దుస్సీలో అసఞ్ఞతో ఇచ్ఛాచారే ఠితో కుహనాయ లోకం వఞ్చకో పుగ్గలో తత్తం అగ్గిసిఖూపమం అయోగుళం భుఞ్జేయ్య అజ్ఝోహరేయ్య, తస్స యఞ్చేతం రట్ఠపిణ్డం భుఞ్జేయ్య, యఞ్చేతం అయోగుళం, తేసు ద్వీసు అయోగుళోవ భుత్తో సేయ్యో సున్దరతరో పణీతతరో చ భవేయ్య, న హి అయోగుళస్స భుత్తత్తా సమ్పరాయే సబ్బఞ్ఞుతఞాణేనాపి దుజ్జానపరిచ్ఛేదం దుక్ఖం అనుభవతి. ఏవం పటిలద్ధస్స పన తస్స రట్ఠపిణ్డస్స భుత్తత్తా సమ్పరాయే వుత్తప్పకారం దుక్ఖం అనుభోతి, అయఞ్హి కోటిప్పత్తో మిచ్ఛాజీవోతి.

ఏవం పాపకిరియాయ అనాదీనవదస్సావీనం ఆదీనవం దస్సేత్వా ‘‘అథ ఖో భగవా వగ్గుముదాతీరియే భిక్ఖూ అనేకపరియాయేన విగరహిత్వా దుబ్భరతాయ దుప్పోసతాయ…పే… ఇమం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసేయ్యాథా’’తి చ వత్వా చతుత్థపారాజికం పఞ్ఞపేన్తో ‘‘యో పన భిక్ఖు అనభిజాన’’న్తి ఆదిమాహ.

ఏవం మూలచ్ఛేజ్జవసేన దళ్హం కత్వా చతుత్థపారాజికే పఞ్ఞత్తే అపరమ్పి అనుప్పఞ్ఞత్తత్థాయ అధిమానవత్థు ఉదపాది. తస్సుప్పత్తిదీపనత్థం ఏతం వుత్తం – ‘‘ఏవఞ్చిదం భగవతా భిక్ఖూనం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం హోతీ’’తి.

అధిమానవత్థువణ్ణనా

౧౯౬. తత్థ అదిట్ఠే దిట్ఠసఞ్ఞినోతి అరహత్తే ఞాణచక్ఖునా అదిట్ఠేయేవ ‘‘దిట్ఠం అమ్హేహి అరహత్త’’న్తి దిట్ఠసఞ్ఞినో హుత్వా. ఏస నయో అప్పత్తాదీసు. అయం పన విసేసో – అప్పత్తేతి అత్తనో సన్తానే ఉప్పత్తివసేన అప్పత్తే. అనధిగతేతి మగ్గభావనాయ అనధిగతే; అప్పటిలద్ధేతిపి అత్థో. అసచ్ఛికతేతి అప్పటివిద్ధే పచ్చవేక్ఖణవసేన వా అప్పచ్చక్ఖకతే. అధిమానేనాతి అధిగతమానేన; ‘‘అధిగతా మయ’’న్తి ఏవం ఉప్పన్నమానేనాతి అత్థో, అధికమానేన వా థద్ధమానేనాతి అత్థో. అఞ్ఞం బ్యాకరింసూతి అరహత్తం బ్యాకరింసు; ‘‘పత్తం ఆవుసో అమ్హేహి అరహత్తం, కతం కరణీయ’’న్తి భిక్ఖూనం ఆరోచేసుం. తేసం మగ్గేన అప్పహీనకిలేసత్తా కేవలం సమథవిపస్సనాబలేన విక్ఖమ్భితకిలేసానం అపరేన సమయేన తథారూపపచ్చయసమాయోగే రాగాయ చిత్తం నమతి; రాగత్థాయ నమతీతి అత్థో. ఏస నయో ఇతరేసు.

తఞ్చ ఖో ఏతం అబ్బోహారికన్తి తఞ్చ ఖో ఏతం తేసం అఞ్ఞబ్యాకరణం అబ్బోహారికం ఆపత్తిపఞ్ఞాపనే వోహారం న గచ్ఛతి; ఆపత్తియా అఙ్గం న హోతీతి అత్థో.

కస్స పనాయం అధిమానో ఉప్పజ్జతి, కస్స నుప్పజ్జతీతి? అరియసావకస్స తావ నుప్పజ్జతి సో హి మగ్గఫలనిబ్బానపహీనకిలేసఅవసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణేన సఞ్జాతసోమనస్సో అరియగుణపటివేధే నిక్కఙ్ఖో. తస్మా సోతాపన్నాదీనం ‘‘అహం సకదాగామీ’’తిఆదివసేన అధిమానో నుప్పజ్జతి. దుస్సీలస్స నుప్పజ్జతి, సో హి అరియగుణాధిగమే నిరాసోవ. సీలవతోపి పరిచ్చత్తకమ్మట్ఠానస్స నిద్దారామతాదిమనుయుత్తస్స నుప్పజ్జతి. సుపరిసుద్ధసీలస్స పన కమ్మట్ఠానే అప్పమత్తస్స నామరూపం వవత్థపేత్వా పచ్చయపరిగ్గహేన వితిణ్ణకఙ్ఖస్స తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స ఆరద్ధవిపస్సకస్స ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ సుద్ధసమథలాభిం వా సుద్ధవిపస్సనాలాభిం వా అన్తరా ఠపేతి, సో హి దసపి వీసతిపి తింసమ్పి వస్సాని కిలేససముదాచారం అపస్సిత్వా ‘‘అహం సోతాపన్నో’’తి వా ‘‘సకదాగామీ’’తి వా ‘‘అనాగామీ’’తి వా మఞ్ఞతి. సమథవిపస్సనాలాభిం పన అరహత్తేయేవ ఠపేతి. తస్స హి సమాధిబలేన కిలేసా విక్ఖమ్భితా, విపస్సనాబలేన సఙ్ఖారా సుపరిగ్గహితా, తస్మా సట్ఠిమ్పి వస్సాని అసీతిమ్పి వస్సాని వస్ససతమ్పి కిలేసా న సముదాచరన్తి, ఖీణాసవస్సేవ చిత్తచారో హోతి. సో ఏవం దీఘరత్తం కిలేససముదాచారం అపస్సన్తో అన్తరా అఠత్వావ ‘‘అరహా అహ’’న్తి మఞ్ఞతీతి.

సవిభఙ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౯౭. అనభిజానన్తి న అభిజానం. యస్మా పనాయం అనభిజానం సముదాచరతి, స్వస్స సన్తానే అనుప్పన్నో ఞాణేన చ అసచ్ఛికతోతి అభూతో హోతి. తేనస్స పదభాజనే ‘‘అసన్తం అభూతం అసంవిజ్జమాన’’న్తి వత్వా ‘‘అజానన్తో అపస్సన్తో’’తి వుత్తం.

ఉత్తరిమనుస్సధమ్మన్తి ఉత్తరిమనుస్సానం ఝాయీనఞ్చేవ అరియానఞ్చ ధమ్మం. అత్తుపనాయికన్తి అత్తని తం ఉపనేతి, అత్తానం వా తత్థ ఉపనేతీతి అత్తుపనాయికో, తం అత్తుపనాయికం; ఏవం కత్వా సముదాచరేయ్యాతి సమ్బన్ధో. పదభాజనే పన యస్మా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో నామ ఝానం విమోక్ఖం సమాధి సమాపత్తి ఞాణదస్సనం…పే… సుఞ్ఞాగారే అభిరతీతి ఏవం ఝానాదయో అనేకధమ్మా వుత్తా. తస్మా తేసం సబ్బేసం వసేన అత్తుపనాయికభావం దస్సేన్తో ‘‘తే వా కుసలే ధమ్మే అత్తని ఉపనేతీ’’తి బహువచననిద్దేసం అకాసి. తత్థ ‘‘ఏతే ధమ్మా మయి సన్దిస్సన్తీ’’తి సముదాచరన్తో అత్తని ఉపనేతి. ‘‘అహం ఏతేసు సన్దిస్సామీ’’తి సముదాచరన్తో అత్తానం తేసు ఉపనేతీతి వేదితబ్బో.

అలమరియఞాణదస్సనన్తి ఏత్థ లోకియలోకుత్తరా పఞ్ఞా జాననట్ఠేన ఞాణం, చక్ఖునా దిట్ఠమివ ధమ్మం పచ్చక్ఖకరణతో దస్సనట్ఠేన దస్సనన్తి ఞాణదస్సనం. అరియం విసుద్ధం ఉత్తమం ఞాణదస్సనన్తి అరియఞాణదస్సనం. అలం పరియత్తం కిలేసవిద్ధంసనసమత్థం అరియఞాణదస్సనమేత్థ, ఝానాదిభేదే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే అలం వా అరియఞాణదస్సనమస్సాతి అలమరియఞాణదస్సనో, తం అలమరియఞాణదస్సనం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మన్తి ఏవం పదత్థసమ్బన్ధో వేదితబ్బో. తత్థ యేన ఞాణదస్సనేన సో అలమరియఞాణదస్సనోతి వుచ్చతి. తదేవ దస్సేతుం ‘‘ఞాణన్తి తిస్సో విజ్జా, దస్సనన్తి యం ఞాణం తం దస్సనం; యం దస్సనం తం ఞాణ’’న్తి విజ్జాసీసేన పదభాజనం వుత్తం. మహగ్గతలోకుత్తరా పనేత్థ సబ్బాపి పఞ్ఞా ‘‘ఞాణ’’న్తి వేదితబ్బా.

సముదాచరేయ్యాతి వుత్తప్పకారమేతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం అత్తుపనాయికం కత్వా ఆరోచేయ్య. ఇత్థియా వాతిఆది పన ఆరోచేతబ్బపుగ్గలనిదస్సనం. ఏతేసఞ్హి ఆరోచితే ఆరోచితం హోతి న దేవమారబ్రహ్మానం, నాపి పేతయక్ఖతిరచ్ఛానగతానన్తి. ఇతి జానామి ఇతి పస్సామీతి సముదాచరణాకారనిదస్సనమేతం. పదభాజనే పనస్స ‘‘జానామహం ఏతే ధమ్మే, పస్సామహం ఏతే ధమ్మే’’తి ఇదం తేసు ఝానాదీసు ధమ్మేసు జాననపస్సనానం పవత్తిదీపనం, ‘‘అత్థి చ మే ఏతే ధమ్మా’’తిఆది అత్తుపనాయికభావదీపనం.

౧౯౮. తతో అపరేన సమయేనాతి ఆపత్తిపటిజాననసమయదస్సనమేతం. అయం పన ఆరోచితక్ఖణేయేవ పారాజికం ఆపజ్జతి. ఆపత్తిం పన ఆపన్నో యస్మా పరేన చోదితో వా అచోదితో వా పటిజానాతి; తస్మా ‘‘సమనుగ్గాహియమానో వా అసమనుగ్గాహియమానో వా’’తి వుత్తం.

తత్థ సమనుగ్గాహియమానే తావ – కిం తే అధిగతన్తి అధిగమపుచ్ఛా; ఝానవిమోక్ఖాదీసు, సోతాపత్తిమగ్గాదీసు వా కిం తయా అధిగతన్తి. కిన్తి తే అధిగతన్తి ఉపాయపుచ్ఛా. అయఞ్హి ఏత్థాధిప్పాయో – కిం తయా అనిచ్చలక్ఖణం ధురం కత్వా అధిగతం, దుక్ఖానత్తలక్ఖణేసు అఞ్ఞతరం వా? కిం వా సమాధివసేన అభినివిసిత్వా, ఉదాహు విపస్సనావసేన? తథా కిం రూపే అభినివిసిత్వా, ఉదాహు అరూపే? కిం వా అజ్ఝత్తం అభినివిసిత్వా, ఉదాహు బహిద్ధాతి? కదా తే అధిగతన్తి కాలపుచ్ఛా. పుబ్బణ్హమజ్ఝన్హికాదీసు కతరస్మిం కాలేతి వుత్తం హోతి? కత్థ తే అధిగతన్తి ఓకాసపుచ్ఛా. కతరస్మిం ఓకాసే, కిం రత్తిట్ఠానే, దివాట్ఠానే, రుక్ఖమూలే, మణ్డపే, కతరస్మిం వా విహారేతి వుత్తం హోతి. కతమే తే కిలేసా పహీనాతి పహీనకిలేసపుచ్ఛా. కతరమగ్గవజ్ఝా తవ కిలేసా పహీనాతి వుత్తం హోతి. కతమేసం త్వం ధమ్మానం లాభీతి పటిలద్ధధమ్మపుచ్ఛా. పఠమమగ్గాదీసు కతమేసం ధమ్మానం త్వం లాభీతి వుత్తం హోతి.

తస్మా ఇదాని చేపి కోచి భిక్ఖు ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాధిగమం బ్యాకరేయ్య, న సో ఏత్తావతావ సక్కాతబ్బో. ఇమేసు పన ఛసు ఠానేసు సోధనత్థం వత్తబ్బో – ‘‘కిం తే అధిగతం, కిం ఝానం, ఉదాహు విమోక్ఖాదీసు అఞ్ఞతర’’న్తి? యో హి యేన అధిగతో ధమ్మో, సో తస్స పాకటో హోతి. సచే ‘‘ఇదం నామ మే అధిగత’’న్తి వదతి, తతో ‘‘కిన్తి తే అధిగత’’న్తి పుచ్ఛితబ్బో, ‘‘అనిచ్చలక్ఖణాదీసు కిం ధురం కత్వా అట్ఠతింసాయ వా ఆరమ్మణేసు రూపారూపఅజ్ఝత్తబహిద్ధాదిభేదేసు వా ధమ్మేసు కేన ముఖేన అభినివిసిత్వా’’తి యో హి యస్సాభినివేసో, సో తస్స పాకటో హోతి. సచే ‘‘అయం నామ మే అభినివేసో ఏవం మయా అధిగత’’న్తి వదతి, తతో ‘‘కదా తే అధిగత’’న్తి పుచ్ఛితబ్బో, ‘‘కిం పుబ్బణ్హే, ఉదాహు మజ్ఝన్హికాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం కాలే’’తి సబ్బేసఞ్హి అత్తనా అధిగతకాలో పాకటో హోతి. సచే ‘‘అసుకస్మిం నామ కాలే అధిగతన్తి వదతి, తతో ‘‘కత్థ తే అధిగత’’న్తి పుచ్ఛితబ్బో, ‘‘కిం దివాట్ఠానే, ఉదాహు రత్తిట్ఠానాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం ఓకాసే’’తి సబ్బేసఞ్హి అత్తనా అధిగతోకాసో పాకటో హోతి. సచే ‘‘అసుకస్మిం నామ మే ఓకాసే అధిగత’’న్తి వదతి, తతో ‘‘కతమే తే కిలేసా పహీనా’’తి పుచ్ఛితబ్బో, ‘‘కిం పఠమమగ్గవజ్ఝా, ఉదాహు దుతియాదిమగ్గవజ్ఝా’’తి సబ్బేసఞ్హి అత్తనా అధిగతమగ్గేన పహీనకిలేసా పాకటా హోన్తి. సచే ‘‘ఇమే నామ మే కిలేసా పహీనా’’తి వదతి, తతో ‘‘కతమేసం త్వం ధమ్మానం లాభీ’’తి పుచ్ఛితబ్బో, ‘‘కిం సోతాపత్తిమగ్గస్స, ఉదాహు సకదాగామిమగ్గాదీసు అఞ్ఞతరస్సా’’తి సబ్బేసం హి అత్తనా అధిగతధమ్మా పాకటా హోన్తి. సచే ‘‘ఇమేసం నామాహం ధమ్మానం లాభీ’’తి వదతి, ఏత్తావతాపిస్స వచనం న సద్ధాతబ్బం, బహుస్సుతా హి ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాకుసలా భిక్ఖూ ఇమాని ఛ ఠానాని సోధేతుం సక్కోన్తి.

ఇమస్స పన భిక్ఖునో ఆగమనపటిపదా సోధేతబ్బా. యది ఆగమనపటిపదా న సుజ్ఝతి, ‘‘ఇమాయ పటిపదాయ లోకుత్తరధమ్మో నామ న లబ్భతీ’’తి అపనేతబ్బో. యది పనస్స ఆగమనపటిపదా సుజ్ఝతి, ‘‘దీఘరత్తం తీసు సిక్ఖాసు అప్పమత్తో జాగరియమనుయుత్తో చతూసు పచ్చయేసు అలగ్గో ఆకాసే పాణిసమేన చేతసా విహరతీ’’తి పఞ్ఞాయతి, తస్స భిక్ఖునో బ్యాకరణం పటిపదాయ సద్ధిం సంసన్దతి. ‘‘సేయ్యథాపి నామ గఙ్గోదకం యమునోదకేన సద్ధిం సంసన్దతి సమేతి; ఏవమేవ సుపఞ్ఞత్తా తేన భగవతా సావకానం నిబ్బానగామినీ పటిపదా సంసన్దతి నిబ్బానఞ్చ పటిపదా చా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౯౬) వుత్తసదిసం హోతి.

అపిచ ఖో న ఏత్తకేనాపి సక్కారో కాతబ్బో. కస్మా? ఏకచ్చస్స హి పుథుజ్జనస్సాపి సతో ఖీణాసవపటిపత్తిసదిసా పటిపదా హోతి, తస్మా సో భిక్ఖు తేహి తేహి ఉపాయేహి ఉత్తాసేతబ్బో. ఖీణాసవస్స నామ అసనియాపి మత్థకే పతమానాయ భయం వా ఛమ్భితత్తం వా లోమహంసో వా న హోతి. సచస్స భయం వా ఛమ్భితత్తం వా లోమహంసో వా ఉప్పజ్జతి, ‘‘న త్వం అరహా’’తి అపనేతబ్బో. సచే పన అభీరూ అచ్ఛమ్భీ అనుత్రాసీ హుత్వా సీహో వియ నిసీదతి, అయం భిక్ఖు సమ్పన్నవేయ్యాకరణో సమన్తా రాజరాజమహామత్తాదీహి పేసితం సక్కారం అరహతీతి.

పాపిచ్ఛోతి యా సా ‘‘ఇధేకచ్చో దుస్సీలోవ సమానో సీలవాతి మం జనో జానాతూతి ఇచ్ఛతీ’’తిఆదినా (విభ. ౮౫౧) నయేన వుత్తా పాపిచ్ఛా తాయ సమన్నాగతో. ఇచ్ఛాపకతోతి తాయ పాపికాయ ఇచ్ఛాయ అపకతో అభిభూతో పారాజికో హుత్వా.

విసుద్ధాపేక్ఖోతి అత్తనో విసుద్ధిం అపేక్ఖమానో ఇచ్ఛమానో పత్థయమానో. అయఞ్హి యస్మా పారాజికం ఆపన్నో, తస్మా భిక్ఖుభావే ఠత్వా అభబ్బో ఝానాదీని అధిగన్తుం, భిక్ఖుభావో హిస్స సగ్గన్తరాయో చేవ హోతి మగ్గన్తరాయో చ. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సామఞ్ఞం దుప్పరామట్ఠం నిరయాయుపకడ్ఢతీ’’తి (ధ. ప. ౩౧౧). అపరమ్పి వుత్తం – ‘‘సిథిలో హి పరిబ్బాజో, భియ్యో ఆకిరతే రజ’’న్తి (ధ. ప. ౩౧౩). ఇచ్చస్స భిక్ఖుభావో విసుద్ధి నామ న హోతి. యస్మా పన గిహీ వా ఉపాసకో వా ఆరామికో వా సామణేరో వా హుత్వా దానసరణసీలసంవరాదీహి సగ్గమగ్గం వా ఝానవిమోక్ఖాదీహి మోక్ఖమగ్గం వా ఆరాధేతుం భబ్బో హోతి, తస్మాస్స గిహిఆదిభావో విసుద్ధి నామ హోతి, తస్మా తం విసుద్ధిం అపేక్ఖనతో ‘‘విసుద్ధాపేక్ఖో’’తి వుచ్చతి. తేనేవ చస్స పదభాజనే ‘‘గిహీ వా హోతుకామో’’తిఆది వుత్తం.

ఏవం వదేయ్యాతి ఏవం భణేయ్య. కథం? ‘‘అజానమేవం ఆవుసో అవచం జానామి, అపస్సం పస్సామీ’’తి. పదభాజనే పన ‘‘ఏవం వదేయ్యా’’తి ఇదం పదం అనుద్ధరిత్వావ యథా వదన్తో ‘‘అజానమేవం ఆవుసో అవచం జానామి, అపస్సం పస్సామీ’’తి వదతి నామాతి వుచ్చతి, తం ఆకారం దస్సేతుం ‘‘నాహం ఏతే ధమ్మే జానామీ’’తిఆది వుత్తం. తుచ్ఛం ముసా విలపిన్తి అహం వచనత్థవిరహతో తుచ్ఛం వఞ్చనాధిప్పాయతో ముసా విలపిం, అభణిన్తి వుత్తం హోతి. పదభాజనే పనస్స అఞ్ఞేన పదబ్యఞ్జనేన అత్థమత్తం దస్సేతుం ‘‘తుచ్ఛకం మయా భణిత’’న్తిఆది వుత్తం.

పురిమే ఉపాదాయాతి పురిమాని తీణి పారాజికాని ఆపన్నే పుగ్గలే ఉపాదాయ. సేసం పుబ్బే వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థత్తా చ పాకటమేవాతి.

పదభాజనీయవణ్ణనా

౧౯౯. ఏవం ఉద్దిట్ఠసిక్ఖాపదం పదానుక్కమేన విభజిత్వా ఇదాని యస్మా హేట్ఠా పదభాజనీయమ్హి ‘‘ఝానం విమోక్ఖం సమాధి సమాపత్తి ఞాణదస్సనం…పే… సుఞ్ఞాగారే అభిరతీ’’తి ఏవం సంఖిత్తేనేవ ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో దస్సితో, న విత్థారేన ఆపత్తిం ఆరోపేత్వా తన్తి ఠపితా. సఙ్ఖేపదస్సితే చ అత్థే న సబ్బే సబ్బాకారేన నయం గహేతుం సక్కోన్తి, తస్మా సబ్బాకారేన నయగ్గహణత్థం పున తదేవ పదభాజనం మాతికాఠానే ఠపేత్వా విత్థారతో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం దస్సేత్వా ఆపత్తిభేదం దస్సేతుకామో ‘‘ఝానన్తి పఠమం ఝానం, దుతియం ఝాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పఠమజ్ఝానాదీహి మేత్తాఝానాదీనిపి అసుభజ్ఝానాదీనిపి ఆనాపానస్సతిసమాధిజ్ఝానమ్పి లోకియజ్ఝానమ్పి లోకుత్తరజ్ఝానమ్పి సఙ్గహితమేవ. తస్మా ‘‘పఠమం ఝానం సమాపజ్జిన్తిపి…పే… చతుత్థం జ్ఝానం, మేత్తాఝానం, ఉపేక్ఖాఝానం అసుభజ్ఝానం ఆనాపానస్సతిసమాధిజ్ఝానం, లోకియజ్ఝానం, లోకుత్తరజ్ఝానం సమాపజ్జి’’న్తిపి భణన్తో పారాజికోవ హోతీతి వేదితబ్బో.

సుట్ఠు ముత్తో వివిధేహి వా కిలేసేహి ముత్తోతి విమోక్ఖో. సో పనాయం రాగదోసమోహేహి సుఞ్ఞత్తా సుఞ్ఞతో. రాగదోసమోహనిమిత్తేహి అనిమిత్తత్తా అనిమిత్తో. రాగదోసమోహపణిధీనం అభావతో అప్పణిహితోతి వుచ్చతి. చిత్తం సమం ఆదహతి ఆరమ్మణే ఠపేతీతి సమాధి. అరియేహి సమాపజ్జితబ్బతో సమాపత్తి. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవ. ఏత్థ చ విమోక్ఖత్తికేన చ సమాధిత్తికేన చ అరియమగ్గోవ వుత్తో. సమాపత్తిత్తికేన పన ఫలసమాపత్తి. తేసు యంకిఞ్చి ఏకమ్పి పదం గహేత్వా ‘‘అహం ఇమస్స లాభీమ్హీ’’తి భణన్తో పారాజికోవ హోతి.

తిస్సో విజ్జాతి పుబ్బేనివాసానుస్సతి, దిబ్బచక్ఖు, ఆసవానం ఖయే ఞాణన్తి. తత్థ ఏకిస్సాపి నామం గహేత్వా ‘‘అహం ఇమిస్సా విజ్జాయ లాభీమ్హీ’’తి భణన్తో పారాజికో హోతి. సఙ్ఖేపట్ఠకథాయం పన ‘‘విజ్జానం లాభీమ్హీ’తి భణన్తోపి ‘తిస్సన్నం విజ్జానం లాభీమ్హీ’తి భణన్తోపి పారాజికో వా’’తి వుత్తం. మగ్గభావనాపదభాజనే వుత్తా సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మా మగ్గసమ్పయుత్తా లోకుత్తరావ ఇధాధిప్పేతా. తస్మా లోకుత్తరానం సతిపట్ఠానానం సమ్మప్పధానానం ఇద్ధిపాదానం ఇన్ద్రియానం బలానం బోజ్ఝఙ్గానం అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స లాభీమ్హీతి వదతో పారాజికన్తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. మహాపచ్చరియాదీసు పన ‘‘సతిపట్ఠానానం లాభీమ్హీ’తి ఏవం ఏకేకకోట్ఠాసవసేనాపి ‘కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానస్స లాభీమ్హీ’తి ఏవం తత్థ ఏకేకధమ్మవసేనాపి వదతో పారాజికమేవా’’తి వుత్తం తమ్పి సమేతి. కస్మా? మగ్గక్ఖణుప్పన్నేయేవ సన్ధాయ వుత్తత్తా. ఫలసచ్ఛికిరియాయపి ఏకేకఫలవసేన పారాజికం వేదితబ్బం.

రాగస్స పహానన్తిఆదిత్తికే కిలేసప్పహానమేవ వుత్తం. తం పన యస్మా మగ్గేన వినా నత్థి, తతియమగ్గేన హి కామరాగదోసానం పహానం, చతుత్థేన మోహస్స, తస్మా ‘‘రాగో మే పహీనో’’తిఆదీని వదతోపి పారాజికం వుత్తం.

రాగా చిత్తం వినీవరణతాతిఆదిత్తికే లోకుత్తరచిత్తమేవ వుత్తం. తస్మా ‘‘రాగా మే చిత్తం వినీవరణ’’న్తిఆదీని వదతోపి పారాజికమేవ.

సుఞ్ఞాగారపదభాజనే పన యస్మా ఝానేన అఘటేత్వా ‘‘సుఞ్ఞాగారే అభిరమామీ’’తి వచనమత్తేన పారాజికం నాధిప్పేతం, తస్మా ‘‘పఠమేన ఝానేన సుఞ్ఞాగారే అభిరతీ’’తిఆది వుత్తం. తస్మా యో ఝానేన ఘటేత్వా ‘‘ఇమినా నామ ఝానేన సుఞ్ఞాగారే అభిరమామీ’’తి వదతి, అయమేవ పారాజికో హోతీతి వేదితబ్బో.

యా చ ‘‘ఞాణ’’న్తి ఇమస్స పదభాజనే అమ్బట్ఠసుత్తాదీసు (దీ. ని. ౧.౨౫౪ ఆదయో) వుత్తాసు అట్ఠసు విజ్జాసు విపస్సనాఞాణమనోమయిద్ధిఇద్ధివిధదిబ్బసోతచేతోపరియఞాణభేదా పఞ్చ విజ్జా న ఆగతా, తాసు ఏకా విపస్సనావ పారాజికవత్థు న హోతి, సేసా హోన్తీతి వేదితబ్బా. తస్మా ‘‘విపస్సనాయ లాభీమ్హీ’’తిపి ‘‘విపస్సనాఞాణస్స లాభీమ్హీ’’తిపి వదతో పారాజికం నత్థి. ఫుస్సదేవత్థేరో పన భణతి – ‘‘ఇతరాపి చతస్సో విజ్జా ఞాణేన అఘటితా పారాజికవత్థూ న హోన్తి. తస్మా ‘మనోమయస్స లాభీమ్హి, ఇద్ధివిధస్స, దిబ్బాయ సోతధాతుయా, చేతోపరియస్స లాభీమ్హీ’తి వదతోపి పారాజికం నత్థీ’’తి. తం తస్స అన్తేవాసికేహేవ పటిక్ఖిత్తం – ‘‘ఆచరియో న ఆభిధమ్మికో భుమ్మన్తరం న జానాతి, అభిఞ్ఞా నామ చతుత్థజ్ఝానపాదకోవ మహగ్గతధమ్మో, ఝానేనేవ ఇజ్ఝతి. తస్మా మనోమయస్స లాభీమ్హీ’తి వా ‘మనోమయఞాణస్స లాభీమ్హీ’తి వా యథా వా తథా వా వదతు పారాజికమేవా’’తి. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి నిబ్బానం పాళియా అనాగతం, అథ ఖో ‘‘నిబ్బానం మే పత్త’’న్తి వా ‘‘సచ్ఛికత’’న్తి వా వదతో పారాజికమేవ. కస్మా? నిబ్బానస్స నిబ్బత్తితలోకుత్తరత్తా. తథా ‘‘చత్తారి సచ్చాని పటివిజ్ఝిం పటివిద్ధాని మయా’’తి వదతోపి పారాజికమేవ. కస్మా? సచ్చప్పటివేధోతి హి మగ్గస్స పరియాయవచనం. యస్మా పన ‘‘తిస్సో పటిసమ్భిదా కామావచరకుసలతో చతూసు ఞాణసమ్పయుత్తేసు చిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జన్తి, క్రియతో చతూసు ఞాణసమ్పయుత్తేసు చిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జన్తి, అత్థపటిసమ్భిదా ఏతేసు చేవ ఉప్పజ్జతి, చతూసు మగ్గేసు చతూసు ఫలేసు చ ఉప్పజ్జతీ’’తి విభఙ్గే (విభ. ౭౪౬) వుత్తం. తస్మా ‘‘ధమ్మపటిసమ్భిదాయ లాభీమ్హీ’’తి వా, ‘‘నిరుత్తి…పే… పటిభానపటిసమ్భిదాయ లాభీమ్హీ’’తి వా ‘‘లోకియఅత్థపటిసమ్భిదాయ లాభీమ్హీ’’తి వా వుత్తేపి పారాజికం నత్థి. ‘‘పటిసమ్భిదానం లాభీమ్హీ’’తి వుత్తే న తావ సీసం ఓతరతి. ‘‘లోకుత్తరఅత్థపటిసమ్భిదాయ లాభీమ్హీ’’తి వుత్తే పన పారాజికం హోతి. సఙ్ఖేపట్ఠకథాయం పన అత్థపటిసమ్భిదాప్పత్తోమ్హీతి అవిసేసేనాపి వదతో పారాజికం వుత్తం. కురున్దియమ్పి ‘‘న ముచ్చతీ’’తి వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాయం పన ‘‘ఏత్తావతా పారాజికం నత్థి, ఏత్తావతా సీసం న ఓతరతి, ఏత్తావతా న పారాజిక’’న్తి విచారితత్తా న సక్కా అఞ్ఞం పమాణం కాతున్తి.

‘‘నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జామీ’’తి వా ‘‘లాభీమ్హాహం తస్సా’’తి వా వదతోపి పారాజికం నత్థి. కస్మా? నిరోధసమాపత్తియా నేవ లోకియత్తా న లోకుత్తరత్తాతి. సచే పనస్స ఏవం హోతి – ‘‘నిరోధం నామ అనాగామీ వా ఖీణాసవో వా సమాపజ్జతి, తేసం మం అఞ్ఞతరోతి జానిస్సతీ’’తి బ్యాకరోతి, సో చ నం తథా జానాతి, పారాజికన్తి మహాపచ్చరిసఙ్ఖేపట్ఠకథాసు వుత్తం. తం వీమంసిత్వా గహేతబ్బం.

‘‘అతీతభవే కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే సోతాపన్నోమ్హీ’’తి వదతోపి పారాజికం నత్థి. అతీతక్ఖన్ధానఞ్హి పరామట్ఠత్తా సీసం న ఓతరతీతి. సఙ్ఖేపట్ఠకథాయం పన ‘‘అతీతే అట్ఠసమాపత్తిలాభీమ్హీ’’తి వదతో పారాజికం నత్థి, కుప్పధమ్మత్తా ఇధ పన ‘‘అత్థి అకుప్పధమ్మత్తాతి కేచి వదన్తీ’’తి వుత్తం. తమ్పి తత్థేవ ‘‘అతీతత్తభావం సన్ధాయ కథేన్తస్స పారాజికం న హోతి, పచ్చుప్పన్నత్తభావం సన్ధాయ కథేన్తస్సేవ హోతీ’’తి పటిక్ఖిత్తం.

సుద్ధికవారకథావణ్ణనా

౨౦౦. ఏవం ఝానాదీని దస మాతికాపదాని విత్థారేత్వా ఇదాని ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఉల్లపన్తో యం సమ్పజానముసావాదం భణతి, తస్స అఙ్గం దస్సేత్వా తస్సేవ విత్థారస్స వసేన చక్కపేయ్యాలం బన్ధన్తో ఉల్లపనాకారఞ్చ ఆపత్తిభేదఞ్చ దస్సేతుం ‘‘తీహాకారేహీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సుద్ధికవారో వత్తుకామవారో పచ్చయపటిసంయుత్తవారోతి తయో మహావారా. తేసు సుద్ధికవారే పఠమజ్ఝానం ఆదిం కత్వా యావ మోహా చిత్తం వినీవరణపదం, తావ ఏకమేకస్మిం పదే సమాపజ్జిం, సమాపజ్జామి, సమాపన్నో, లాభీమ్హి, వసీమ్హి, సచ్ఛికతం మయాతి ఇమేసు ఛసు పదేసు ఏకమేకం పదం తీహాకారేహి, చతూహి, పఞ్చహి, ఛహి, సత్తహాకారేహీతి ఏవం పఞ్చక్ఖత్తుం యోజేత్వా సుద్ధికనయో నామ వుత్తో. తతో పఠమఞ్చ ఝానం, దుతియఞ్చ ఝానన్తి ఏవం పఠమజ్ఝానేన సద్ధిం ఏకమేకం పదం ఘటేన్తేన సబ్బపదాని ఘటేత్వా తేనేవ విత్థారేన ఖణ్డచక్కం నామ వుత్తం. తఞ్హి పున ఆనేత్వా పఠమజ్ఝానాదీహి న యోజితం, తస్మా ‘‘ఖణ్డచక్క’’న్తి వుచ్చతి. తతో దుతియఞ్చ ఝానం, తతియఞ్చ ఝానన్తి ఏవం దుతియజ్ఝానేన సద్ధిం ఏకమేకం పదం ఘటేత్వా పున ఆనేత్వా పఠమజ్ఝానేన సద్ధిం సమ్బన్ధిత్వా తేనేవ విత్థారేన బద్ధచక్కం నామ వుత్తం. తతో యథా దుతియజ్ఝానేన సద్ధిం, ఏవం తతియజ్ఝానాదీహిపి సద్ధిం, ఏకమేకం పదం ఘటేత్వా పున ఆనేత్వా దుతియజ్ఝానాదీహి సద్ధిం సమ్బన్ధిత్వా తేనేవ విత్థారేన అఞ్ఞానిపి ఏకూనతింస బద్ధచక్కాని వత్వా ఏకమూలకనయో నిట్ఠాపితో. పాఠో పన సఙ్ఖేపేన దస్సితో, సో అసమ్ముయ్హన్తేన విత్థారతో వేదితబ్బో.

యథా చ ఏకమూలకో, ఏవం దుమూలకాదయోపి సబ్బమూలకపరియోసానా చతున్నం సతానం ఉపరి పఞ్చతింస నయా వుత్తా. సేయ్యథిదం – ద్విమూలకా ఏకూనతింస, తిమూలకా అట్ఠవీస, చతుమూలకా సత్తవీస; ఏవం పఞ్చమూలకాదయోపి ఏకేకం ఊనం కత్వా యావ తింసమూలకా, తావ వేదితబ్బా. పాఠే పన తేసం నామమ్పి సఙ్ఖిపిత్వా ‘‘ఇదం సబ్బమూలక’’న్తి తింసమూలకనయో ఏకో దస్సితో. యస్మా చ సుఞ్ఞాగారపదం ఝానేన అఘటితం సీసం న ఓతరతి, తస్మా తం అనామసిత్వా మోహా చిత్తం వినీవరణపదపరియోసానాయేవ సబ్బత్థ యోజనా దస్సితాతి వేదితబ్బా. ఏవం పఠమజ్ఝానాదీని పటిపాటియా వా ఉప్పటిపాటియా వా దుతియజ్ఝానాదీహి ఘటేత్వా వా అఘటేత్వా వా సమాపజ్జిన్తిఆదినా నయేన ఉల్లపతో మోక్ఖో నత్థి, పారాజికం ఆపజ్జతియేవాతి.

ఇమస్స అత్థస్స దస్సనవసేన వుత్తే చ పనేతస్మిం సుద్ధికమహావారే అయం సఙ్ఖేపతో అత్థవణ్ణనా – తీహాకారేహీతి సమ్పజానముసావాదస్స అఙ్గభూతేహి తీహి కారణేహి. పుబ్బేవస్స హోతీతి పుబ్బభాగేయేవ అస్స పుగ్గలస్స ఏవం హోతి ‘‘ముసా భణిస్స’’న్తి. భణన్తస్స హోతీతి భణమానస్స హోతి. భణితస్స హోతీతి భణితే అస్స హోతి, యం వత్తబ్బం తస్మిం వుత్తే హోతీతి అత్థో. అథ వా భణితస్సాతి వుత్తవతో నిట్ఠితవచనస్స హోతీతి. యో ఏవం పుబ్బభాగేపి జానాతి, భణన్తోపి జానాతి, పచ్ఛాపి జానాతి, ‘‘ముసా మయా భణిత’’న్తి సో ‘‘పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జి’’న్తి భణన్తో పారాజికం ఆపజ్జతీతి అయమేత్థ అత్థో దస్సితో. కిఞ్చాపి దస్సితో, అథ ఖో అయమేత్థ విసేసో – పుచ్ఛా తావ హోతి ‘‘‘ముసా భణిస్స’న్తి పుబ్బభాగో అత్థి, ‘ముసా మయా భణిత’న్తి పచ్ఛాభాగో నత్థి, వుత్తమత్తమేవ హి కోచి పముస్సతి, కిం తస్స పారాజికం హోతి, న హోతీ’’తి? సా ఏవం అట్ఠకథాసు విస్సజ్జితా – పుబ్బభాగే ‘‘ముసా భణిస్స’’న్తి చ భణన్తస్స ‘‘ముసా భణామీ’’తి చ జానతో పచ్ఛాభాగే ‘‘ముసా మయా భణిత’’న్తి న సక్కా న భవితుం. సచేపి న హోతి పారాజికమేవ. పురిమమేవ హి అఙ్గద్వయం పమాణం. యస్సాపి పుబ్బభాగే ‘‘ముసా భణిస్స’’న్తి ఆభోగో నత్థి, భణన్తో పన ‘‘ముసా భణామీ’’తి జానాతి, భణితేపి ‘‘ముసా మయా భణిత’’న్తి జానాతి, సో ఆపత్తియా న కారేతబ్బో. పుబ్బభాగో హి పమాణతరో. తస్మిం అసతి దవా భణితం వా రవా భణితం వా హోతీ’’తి.

ఏత్థ చ తంఞాణతా చ ఞాణసమోధానఞ్చ పరిచ్చజితబ్బం. తంఞాణతా పరిచ్చజితబ్బాతి యేన చిత్తేన ‘‘ముసా భణిస్స’’న్తి జానాతి, తేనేవ ‘‘ముసా భణామీ’’తి చ ‘‘ముసా మయా భణిత’’న్తి చ జానాతీతి ఏవం ఏకచిత్తేనేవ తీసు ఖణేసు జానాతీతి అయం తంఞ్ఞణతా పరిచ్చజితబ్బా, న హి సక్కా తేనేవ చిత్తేన తం చిత్తం జానితుం యథా న సక్కా తేనేవ అసినా సో అసి ఛిన్దితున్తి. పురిమం పురిమం పన చిత్తం పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స చిత్తస్స తథా ఉప్పత్తియా పచ్చయో హుత్వా నిరుజ్ఝతి. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘పమాణం పుబ్బభాగోవ, తస్మిం సతి న హేస్సతి;

సేసద్వయన్తి నత్థేత, మితి వాచా తివఙ్గికా’’తి.

‘‘ఞాణసమోధానం పరిచ్చజితబ్బ’’న్తి ఏతాని తీణి చిత్తాని ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జన్తీతి న గహేతబ్బాని. ఇదఞ్హి చిత్తం నామ –

అనిరుద్ధమ్హి పఠమే, న ఉప్పజ్జతి పచ్ఛిమం;

నిరన్తరుప్పజ్జనతో, ఏకం వియ పకాసతి.

ఇతో పరం పన య్వాయం ‘‘పఠమం ఝానం సమాపజ్జి’’న్తి సమ్పజానముసా భణతి, యస్మా సో ‘‘నత్థి మే పఠమం ఝాన’’న్తి ఏవందిట్ఠికో హోతి, తస్స హి అత్థేవాయం లద్ధి. తథా ‘‘నత్థి మే పఠమం ఝాన’’న్తి ఏవమస్స ఖమతి చేవ రుచ్చతి చ. ఏవంసభావమేవ చస్స చిత్తం ‘‘నత్థి మే పఠమం ఝాన’’న్తి. యదా పన ముసా వత్తుకామో హోతి, తదా తం దిట్ఠిం వా దిట్ఠియా సహ ఖన్తిం వా దిట్ఠిఖన్తీహి సద్ధిం రుచిం వా, దిట్ఠిఖన్తిరుచీహి సద్ధిం భావం వా వినిధాయ నిక్ఖిపిత్వా పటిచ్ఛాదేత్వా అభూతం కత్వా భణతి, తస్మా తేసమ్పి వసేన అఙ్గభేదం దస్సేతుం ‘‘చతూహాకారేహీ’’తిఆది వుత్తం. పరివారే చ ‘‘అట్ఠఙ్గికో ముసావాదో’’తి (పటి. ౩౨౮) వుత్తత్తా తత్థ అధిప్పేతాయ సఞ్ఞాయ సద్ధిం అఞ్ఞోపి ఇధ ‘‘అట్ఠహాకారేహీ’’తి ఏకో నయో యోజేతబ్బో.

ఏత్థ చ వినిధాయ దిట్ఠిన్తి బలవధమ్మవినిధానవసేనేతం వుత్తం. వినిధాయ ఖన్తిన్తిఆదీని తతో దుబ్బలదుబ్బలానం వినిధానవసేన. వినిధాయ సఞ్ఞన్తి ఇదం పనేత్థ సబ్బదుబ్బలధమ్మవినిధానం. సఞ్ఞామత్తమ్పి నామ అవినిధాయ సమ్పజానముసా భాసిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. యస్మా పన ‘‘సమాపజ్జిస్సామీ’’తిఆదినా అనాగతవచనేన పారాజికం న హోతి, తస్మా ‘‘సమాపజ్జి’’న్తిఆదీని అతీతవత్తమానపదానేవ పాఠే వుత్తానీతి వేదితబ్బాని.

౨౦౭. ఇతో పరం సబ్బమ్పి ఇమస్మిం సుద్ధికమహావారే ఉత్తానత్థమేవ. న హేత్థ తం అత్థి – యం ఇమినా వినిచ్ఛయేన న సక్కా భవేయ్య విఞ్ఞాతుం, ఠపేత్వా కిలేసప్పహానపదస్స పదభాజనే ‘‘రాగో మే చత్తో వన్తో’’తిఆదీనం పదానం అత్థం. స్వాయం వుచ్చతి – ఏత్థ హి చత్తోతి ఇదం సకభావపరిచ్చజనవసేన వుత్తం. వన్తోతి ఇదం పున అనాదియనభావదస్సనవసేన. ముత్తోతి ఇదం సన్తతితో విమోచనవసేన. పహీనోతి ఇదం ముత్తస్సాపి క్వచి అనవట్ఠానదస్సనవసేన. పటినిస్సట్ఠోతి ఇదం పుబ్బే ఆదిన్నపుబ్బస్స పటినిస్సగ్గదస్సనవసేన. ఉక్ఖేటితోతి ఇదం అరియమగ్గేన ఉత్తాసితత్తా పున అనల్లీయనభావదస్సనవసేన. స్వాయమత్థో సద్దసత్థతో పరియేసితబ్బో. సముక్ఖేటితోతి ఇదం సుట్ఠు ఉత్తాసేత్వా అణుసహగతస్సాపి పున అనల్లీయనభావదస్సనవసేన వుత్తన్తి.

సుద్ధికవారకథా నిట్ఠితా.

వత్తుకామవారకథా

౨౧౫. వత్తుకామవారేపి ‘‘తీహాకారేహీ’’తిఆదీనం అత్థో, వారపేయ్యాలప్పభేదో చ సబ్బో ఇధ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. కేవలఞ్హి యం ‘‘మయా విరజ్ఝిత్వా అఞ్ఞం వత్తుకామేన అఞ్ఞం వుత్తం, తస్మా నత్థి మయ్హం ఆపత్తీ’’తి ఏవం ఓకాసగవేసకానం పాపపుగ్గలానం ఓకాసనిసేధనత్థం వుత్తో. యథేవ హి ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తి వత్తుకామో ‘‘ధమ్మం పచ్చక్ఖామీ’’తిఆదీసు సిక్ఖాపచ్చక్ఖానపదేసు యం వా తం వా వదన్తోపి ఖేత్తే ఓతిణ్ణత్తా సిక్ఖాపచ్చక్ఖాతకోవ హోతి; ఏవం పఠమజ్ఝానాదీసు ఉత్తరిమనుస్సధమ్మపదేసు యంకిఞ్చి ఏకం వత్తుకామో తతో అఞ్ఞం యం వా తం వా వదన్తోపి ఖేత్తే ఓతిణ్ణత్తా పారాజికోవ హోతి. సచే యస్స వదతి, సో తమత్థం తఙ్ఖణఞ్ఞేవ జానాతి. జాననలక్ఖణఞ్చేత్థ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

అయం పన విసేసో – సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హత్థముద్దాయ సీసం న ఓతరతి. ఇదం అభూతారోచనం హత్థముద్దాయపి ఓతరతి. యో హి హత్థవికారాదీహిపి అఙ్గపచ్చఙ్గచోపనేహి అభూతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం విఞ్ఞత్తిపథే ఠితస్స పుగ్గలస్స ఆరోచేతి, సో చ తమత్థం జానాతి, పారాజికోవ హోతి. అథ పన యస్స ఆరోచేతి, సో న జానాతి ‘‘కి అయం భణతీ’’తి, సంసయం వా ఆపజ్జతి, చిరం వీమంసిత్వా వా పచ్ఛా జానాతి, అప్పటివిజానన్తో ఇచ్చేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. ఏవం అప్పటివిజానన్తస్స వుత్తే థుల్లచ్చయం హోతి. యో పన ఝానాదీని అత్తనో అధిగమవసేన వా ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాదివసేన వా న జానాతి, కేవలం ఝానన్తి వా విమోక్ఖోతి వా వచనమత్తమేవ సుతం హోతి, సోపి తేన వుత్తే ‘‘ఝానం కిర సమాపజ్జిన్తి ఏస వదతీ’’తి యది ఏత్తకమత్తమ్పి జానాతి, జానాతిచ్చేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. తస్స వుత్తే పారాజికమేవ. సేసో ఏకస్స వా ద్విన్నం వా బహూనం వా నియమితానియమితవసేన విసేసో సబ్బో సిక్ఖాపచ్చక్ఖానకథాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి.

వత్తుకామవారకథా నిట్ఠితా.

పచ్చయపటిసంయుత్తవారకథా

౨౨౦. పచ్చయపటిసంయుత్తవారేపి – సబ్బం వారపేయ్యాలభేదం పుబ్బే ఆగతపదానఞ్చ అత్థం వుత్తనయేనేవ ఞత్వా పాళిక్కమో తావ ఏవం జానితబ్బో. ఏత్థ హి ‘‘యో తే విహారే వసి, యో తే చీవరం పరిభుఞ్జి, యో తే పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జి, యో తే సేనాసనం పరిభుఞ్జి, యో తే గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం పరిభుఞ్జీ’’తి ఇమే పఞ్చ పచ్చత్తవచనవారా, ‘‘యేన తే విహారో పరిభుత్తో’’తిఆదయో పఞ్చ కరణవచనవారా, ‘‘యం త్వం ఆగమ్మ విహారం అదాసీ’’తిఆదయో పఞ్చ ఉపయోగవచనవారా వుత్తా, తేసం వసేన ఇధ వుత్తేన సుఞ్ఞాగారపదేన సద్ధిం పుబ్బే వుత్తేసు పఠమజ్ఝానాదీసు సబ్బపదేసు వారపేయ్యాలభేదో వేదితబ్బో. ‘‘యో తే విహారే, యేన తే విహారో, యం త్వం ఆగమ్మ విహార’’న్తి ఏవం పరియాయేన వుత్తత్తా పన ‘‘అహ’’న్తి చ అవుత్తత్తా పటివిజానన్తస్స వుత్తేపి ఇధ థుల్లచ్చయం, అపటివిజానన్తస్స దుక్కటన్తి అయమేత్థ వినిచ్ఛయో.

అనాపత్తిభేదకథా

ఏవం విత్థారవసేన ఆపత్తిభేదం దస్సేత్వా ఇదాని అనాపత్తిం దస్సేన్తో ‘‘అనాపత్తి అధిమానేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అధిమానేనాతి అధిగతమానేన సముదాచరన్తస్స అనాపత్తి. అనుల్లపనాధిప్పాయస్సాతి కోహఞ్ఞే ఇచ్ఛాచారే అఠత్వా అనుల్లపనాధిప్పాయస్స సబ్రహ్మచారీనం సన్తికే అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తస్స అనాపత్తి. ఉమ్మత్తకాదయో పుబ్బే వుత్తనయాఏవ. ఇధ పన ఆదికమ్మికా వగ్గుముదాతీరియా భిక్ఖూ. తేసం అనాపత్తీతి.

పదభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సముట్ఠానాదీసు ఇదం సిక్ఖాపదం తిసముట్ఠానం – హత్థముద్దాయ ఆరోచేన్తస్స కాయచిత్తతో, వచీభేదేన ఆరోచేన్తస్స వాచాచిత్తతో, ఉభయం కరోన్తస్స కాయవాచాచిత్తతో సముట్ఠాతి. కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, తివేదనం హసన్తోపి హి సోమనస్సికో ఉల్లపతి భాయన్తోపి మజ్ఝత్తోపీతి.

వినీతవత్థువణ్ణనా

౨౨౩. వినీతవత్థూసు – అధిమానవత్థు అనుపఞ్ఞత్తియం వుత్తనయమేవ.

దుతియవత్థుస్మిం – పణిధాయాతి పత్థనం కత్వా. ఏవం మం జనో సమ్భావేస్సతీతి ఏవం అరఞ్ఞే వసన్తం మం జనో అరహత్తే వా సేక్ఖభూమియం వా సమ్భావేస్సతి, తతో లోకస్స సక్కతో భవిస్సామి గరుకతో మానితో పూజితోతి. ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ఏవం పణిధాయ ‘‘అరఞ్ఞే వసిస్సామీ’’తి గచ్ఛన్తస్స పదవారే పదవారే దుక్కటం. తథా అరఞ్ఞే కుటికరణచఙ్కమననిసీదననివాసనపావురణాదీసు సబ్బకిచ్చేసు పయోగే పయోగే దుక్కటం. తస్మా ఏవం అరఞ్ఞే న వసితబ్బం. ఏవం వసన్తో హి సమ్భావనం లభతు వా మా వా దుక్కటం ఆపజ్జతి. యో పన సమాదిన్నధుతఙ్గో ‘‘ధుతఙ్గం రక్ఖిస్సామీ’’తి వా ‘‘గామన్తే మే వసతో చిత్తం విక్ఖిపతి, అరఞ్ఞం సప్పాయ’’న్తి చిన్తేత్వా వా ‘‘అద్ధా అరఞ్ఞే తిణ్ణం వివేకానం అఞ్ఞతరం పాపుణిస్సామీ’’తి వా ‘‘అరఞ్ఞం పవిసిత్వా అరహత్తం అపాపుణిత్వా న నిక్ఖమిస్సామీ’’తి వా ‘‘అరఞ్ఞవాసో నామ భగవతా పసత్థో, మయి చ అరఞ్ఞే వసన్తే బహూ సబ్రహ్మచారినో గామన్తం హిత్వా ఆరఞ్ఞకా భవిస్సన్తీ’’తి వా ఏవం అనవజ్జవాసం వసితుకామో హోతి, తేన వసితబ్బం.

తతియవత్థుస్మిమ్పి – ‘‘అభిక్కన్తాదీని సణ్ఠపేత్వా పిణ్డాయ చరిస్సామీ’’తి నివాసనపారుపనకిచ్చతో పభుతి యావ భోజనపరియోసానం తావ పయోగే పయోగే దుక్కటం. సమ్భావనం లభతు వా మా వా దుక్కటమేవ. ఖన్ధకవత్తసేఖియవత్తపరిపూరణత్థం పన సబ్రహ్మచారీనం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనత్థం వా పాసాదికేహి అభిక్కమపటిక్కమాదీహి పిణ్డాయ పవిసన్తో అనుపవజ్జో విఞ్ఞూనన్తి.

చతుత్థపఞ్చమవత్థూసు – ‘‘యో తే విహారే వసీ’’తి ఏత్థ వుత్తనయేనేవ ‘‘అహ’’న్తి అవుత్తత్తా పారాజికం నత్థి. అత్తుపనాయికమేవ హి సముదాచరన్తస్స పారాజికం వుత్తం.

పణిధాయ చఙ్కమీతిఆదీని హేట్ఠా వుత్తనయానేవ.

సంయోజనవత్థుస్మిం – సంయోజనా పహీనాతిపి ‘‘దస సంయోజనా పహీనా’’తిపి ‘‘ఏకం సంయోజనం పహీన’’న్తిపి వదతో కిలేసప్పహానమేవ ఆరోచితం హోతి, తస్మా పారాజికం.

౨౨౪. రహోవత్థూసు – రహో ఉల్లపతీతి ‘‘రహోగతో అరహా అహ’’న్తి వదతి, న మనసా చిన్తితమేవ కరోతి. తేనేత్థ దుక్కటం వుత్తం.

విహారవత్థు ఉపట్ఠానవత్థు చ వుత్తనయమేవ.

౨౨౫. న దుక్కరవత్థుస్మిం – తస్స భిక్ఖునో అయం లద్ధి – ‘‘అరియపుగ్గలావ భగవతో సావకా’’తి. తేనాహ – ‘‘యే ఖో తే భగవతో సావకా తే ఏవం వదేయ్యు’’న్తి. యస్మా చస్స అయమధిప్పాయో – ‘‘సీలవతా ఆరద్ధవిపస్సకేన న దుక్కరం అఞ్ఞం బ్యాకాతుం, పటిబలో సో అరహత్తం పాపుణితు’’న్తి. తస్మా ‘‘అనుల్లపనాధిప్పాయో అహ’’న్తి ఆహ.

వీరియవత్థుస్మిం ఆరాధనీయోతి సక్కా ఆరాధేతుం సమ్పాదేతుం నిబ్బత్తేతున్తి అత్థో. సేసం వుత్తనయమేవ.

మచ్చువత్థుస్మిం సో భిక్ఖు ‘‘యస్స విప్పటిసారో ఉప్పజ్జతి, సో భాయేయ్య. మయ్హం పన అవిప్పటిసారవత్థుకాని పరిసుద్ధాని సీలాని, స్వాహం కిం మరణస్స భాయిస్సామీ’’తి ఏతమత్థవసం పటిచ్చ ‘‘నాహం ఆవుసో మచ్చునో భాయామీ’’తి ఆహ. తేనస్స అనాపత్తి.

విప్పటిసారవత్థుస్మిమ్పి ఏసేవ నయో. తతో పరాని తీణి వత్థూని వీరియవత్థుసదిసానేవ.

వేదనావత్థూసుపఠమస్మిం తావ సో భిక్ఖు పటిసఙ్ఖానబలేన అధివాసనఖన్తియం ఠత్వా ‘‘నావుసో సక్కా యేన వా తేన వా అధివాసేతు’’న్తి ఆహ. తేనస్స అనాపత్తి.

దుతియే పన అత్తుపనాయికం అకత్వా ‘‘నావుసో సక్కా పుథుజ్జనేనా’’తి పరియాయేన వుత్తత్తా థుల్లచ్చయం.

౨౨౬. బ్రాహ్మణవత్థూసుసో కిర బ్రాహ్మణో న కేవలం ‘‘ఆయన్తు భోన్తో అరహన్తో’’తి ఆహ. యం యం పనస్స వచనం ముఖతో నిగ్గచ్ఛతి, సబ్బం ‘‘అరహన్తానం ఆసనాని పఞ్ఞపేథ, పాదోదకం దేథ, అరహన్తో పాదే ధోవన్తూ’’తి అరహన్తవాదపటిసంయుత్తంయేవ. తం పనస్స పసాదభఞ్ఞం సద్ధాచరితత్తా అత్తనో సద్ధాబలేన సముస్సాహితస్స వచనం. తస్మా భగవా ‘‘అనాపత్తి, భిక్ఖవే, పసాదభఞ్ఞే’’తి ఆహ. ఏవం వుచ్చమానేన పన భిక్ఖునా న హట్ఠతుట్ఠేనేవ పచ్చయా పరిభుఞ్జితబ్బా, ‘‘అరహత్తసమ్పాపికం పటిపదం పరిపూరేస్సామీ’’తి ఏవం యోగో కరణీయోతి.

అఞ్ఞబ్యాకరణవత్థూనిసంయోజనవత్థుసదిసానేవ. అగారవత్థుస్మిం సో భిక్ఖు గిహిభావే అనత్థికతాయ అనపేక్ఖతాయ ‘‘అభబ్బో ఖో ఆవుసో మాదిసో’’తి ఆహ, న ఉల్లపనాధిప్పాయేన. తేనస్స అనాపత్తి.

౨౨౭. ఆవటకామవత్థుస్మిం సో భిక్ఖు వత్థుకామేసు చ కిలేసకామేసు చ లోకియేనేవ ఆదీనవదస్సనేన నిరపేక్ఖో. తస్మా ‘‘ఆవటా మే ఆవుసో కామా’’తి ఆహ. తేనస్స అనాపత్తి. ఏత్థ చ ఆవటాతి ఆవారితా నివారితా, పటిక్ఖిత్తాతి అత్థో.

అభిరతివత్థుస్మిం సో భిక్ఖు సాసనే అనుక్కణ్ఠితభావేన ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీసు చ అభిరతభావేన ‘‘అభిరతో అహం ఆవుసో పరమాయ అభిరతియా’’తి ఆహ, న ఉల్లపనాధిప్పాయేన. తేనస్స అనాపత్తి.

పక్కమనవత్థుస్మిం యో ఇమమ్హా ఆవాసా పఠమం పక్కమిస్సతీతి ఏవం ఆవాసం వా మణ్డపం వా సీమం వా యంకిఞ్చి ఠానం పరిచ్ఛిన్దిత్వా కతాయ కతికాయ యో ‘‘మం అరహాతి జానన్తూ’’తి తమ్హా ఠానా పఠమం పక్కమతి, పారాజికో హోతి. యో పన ఆచరియుపజ్ఝాయానం వా కిచ్చేన మాతాపితూనం వా కేనచిదేవ కరణీయేన భిక్ఖాచారత్థం వా ఉద్దేసపరిపుచ్ఛానం వా అత్థాయ అఞ్ఞేన వా తాదిసేన కరణీయేన తం ఠానం అతిక్కమిత్వా గచ్ఛతి, అనాపత్తి. సచేపిస్స ఏవం గతస్స పచ్ఛా ఇచ్ఛాచారో ఉప్పజ్జతి ‘‘న దానాహం తత్థ గమిస్సామి ఏవం మం అరహాతి సమ్భావేస్సన్తీ’’తి అనాపత్తియేవ.

యోపి కేనచిదేవ కరణీయేన తం ఠానం పత్వా సజ్ఝాయమనసికారాదివసేన అఞ్ఞవిహితో వా హుత్వా చోరాదీహి వా అనుబద్ధో మేఘం వా ఉట్ఠితం దిస్వా అనోవస్సకం పవిసితుకామో తం ఠానం అతిక్కమతి, అనాపత్తి. యానేన వా ఇద్ధియా వా గచ్ఛన్తోపి పారాజికం నాపజ్జతి, పదగమనేనేవ ఆపజ్జతి. తమ్పి యేహి సహ కతికా కతా, తేహి సద్ధిం అపుబ్బంఅచరిమం గచ్ఛన్తో నాపజ్జతి. ఏవం గచ్ఛన్తా హి సబ్బేపి అఞ్ఞమఞ్ఞం రక్ఖన్తి. సచేపి మణ్డపరుక్ఖమూలాదీసు కిఞ్చి ఠానం పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘యో ఏత్థ నిసీదతి వా చఙ్కమతి వా, తం అరహాతి జానిస్సామ’’ పుప్ఫాని వా ఠపేత్వా ‘‘యో ఇమాని గహేత్వా పూజం కరిస్సతి, తం అరహాతి జానిస్సామా’’తిఆదినా నయేన కతికా కతా హోతి, తత్రాపి ఇచ్ఛాచారవసేన తథా కరోన్తస్స పారాజికమేవ. సచేపి ఉపాసకేన అన్తరామగ్గే విహారో వా కతో హోతి, చీవరాదీని వా ఠపితాని హోన్తి, ‘‘యే అరహన్తో తే ఇమస్మిం విహారే వసన్తు, చీవరాదీని చ గణ్హన్తూ’’తి. తత్రాపి ఇచ్ఛాచారవసేన వసన్తస్స వా చీవరాదీని వా గణ్హన్తస్స పారాజికమేవ. ఏతం పన అధమ్మికకతికవత్తం, తస్మా న కాతబ్బం, అఞ్ఞం వా ఏవరూపం ‘‘ఇమస్మిం తేమాసబ్భన్తరే సబ్బేవ ఆరఞ్ఞకా హోన్తు, పిణ్డపాతికఙ్గాదిఅవసేసధుతఙ్గధరా వా అథ వా సబ్బేవ ఖీణాసవా హోన్తూ’’తి ఏవమాది. నానావేరజ్జకా హి భిక్ఖూ సన్నిపతన్తి. తత్థ కేచి దుబ్బలా అప్పథామా ఏవరూపం వత్తం అనుపాలేతుం న సక్కోన్తి. తస్మా ఏవరూపమ్పి వత్తం న కాతబ్బం. ‘‘ఇమం తేమాసం సబ్బేహేవ న ఉద్దిసితబ్బం, న పరిపుచ్ఛితబ్బం, న పబ్బాజేతబ్బం, మూగబ్బతం గణ్హితబ్బం, బహి సీమట్ఠస్సాపి సఙ్ఘలాభో దాతబ్బో’’తి ఏవమాదికం పన న కాతబ్బమేవ.

౨౨౮. లక్ఖణసంయుత్తే య్వాయం ఆయస్మా చ లక్ఖణోతి లక్ఖణత్థేరో వుత్తో, ఏస జటిలసహస్సస్స అబ్భన్తరే ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదాయ ఉపసమ్పన్నో ఆదిత్తపరియాయావసానే అరహత్తప్పత్తో ఏకో మహాసావకోతి వేదితబ్బో. యస్మా పనేస లక్ఖణసమ్పన్నేన సబ్బాకారపరిపూరేన బ్రహ్మసమేన అత్తభావేన సమన్నాగతో, తస్మా లక్ఖణోతి సఙ్ఖం గతో. మహామోగ్గల్లానత్థేరో పన పబ్బజితదివసతో సత్తమే దివసే అరహత్తప్పత్తో దుతియో అగ్గసావకో.

సితం పాత్వాకాసీతి మన్దహసితం పాతుఅకాసి, పకాసయి దస్సేసీతి వుత్తం హోతి. కిం పన దిస్వా థేరో సితం పాత్వాకాసీతి? ఉపరి పాళియం ఆగతం అట్ఠికసఙ్ఖలికం ఏకం పేతలోకే నిబ్బత్తం సత్తం దిస్వా, తఞ్చ ఖో దిబ్బేన చక్ఖునా, న పసాదచక్ఖునా. పసాదచక్ఖుస్స హి ఏతే అత్తభావా న ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి. ఏవరూపం పన అత్తభావం దిస్వా కారుఞ్ఞే కాతబ్బే కస్మా సితం పాత్వాకాసీతి? అత్తనో చ బుద్ధఞాణస్స చ సమ్పత్తిసమనుస్సరణతో. తఞ్హి దిస్వా థేరో ‘‘అదిట్ఠసచ్చేన నామ పుగ్గలేన పటిలభితబ్బా ఏవరూపా అత్తభావా ముత్తో అహం, లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే’’తి అత్తనో చ సమ్పత్తిం అనుస్సరిత్వా ‘‘అహో బుద్ధస్స భగవతో ఞాణసమ్పత్తి, యో ‘కమ్మవిపాకో, భిక్ఖవే, అచిన్తేయ్యో; న చిన్తేతబ్బో’తి (అ. ని. ౪.౭౭) దేసేసి, పచ్చక్ఖం వత కత్వా బుద్ధా దేసేన్తి, సుప్పటివిద్ధా బుద్ధానం ధమ్మధాతూ’’తి ఏవం బుద్ధఞాణసమ్పత్తిఞ్చ సరిత్వా సితం పాత్వాకాసీతి. యస్మా పన ఖీణాసవా నామ న అకారణా సితం పాతుకరోన్తి, తస్మా తం లక్ఖణత్థేరో పుచ్ఛి – ‘‘కో ను ఖో ఆవుసో మోగ్గల్లాన హేతు, కో పచ్చయో సితస్స పాతుకమ్మాయా’’తి. థేరో పన యస్మా యేహి అయం ఉపపత్తి సామం అదిట్ఠా, తే దుస్సద్ధాపయా హోన్తి, తస్మా భగవన్తం సక్ఖిం కత్వా బ్యాకాతుకామతాయ ‘‘అకాలో ఖో, ఆవుసో’’తిఆదిమాహ. తతో భగవతో సన్తికే పుట్ఠో ‘‘ఇధాహం ఆవుసో’’తిఆదినా నయేన బ్యాకాసి.

తత్థ అట్ఠికసఙ్ఖలికన్తి సేతం నిమ్మంసలోహితం అట్ఠిసఙ్ఘాతం. గిజ్ఝాపి కాకాపి కులలాపీతి ఏతేపి యక్ఖగిజ్ఝా చేవ యక్ఖకాకా చ యక్ఖకులలా చ పచ్చేతబ్బా. పాకతికానం పన గిజ్ఝాదీనం ఆపాథమ్పి ఏతం రూపం నాగచ్ఛతి. అనుపతిత్వా అనుపతిత్వాతి అనుబన్ధిత్వా అనుబన్ధిత్వా. వితుడేన్తీతి వినివిజ్ఝిత్వా గచ్ఛన్తి. వితుదేన్తీతి వా పాఠో, అసిధారూపమేహి తిఖిణేహి లోహతుణ్డేహి విజ్ఝన్తీతి అత్థో. సా సుదం అట్టస్సరం కరోతీతి ఏత్థ సుదన్తి నిపాతో, సా అట్ఠికసఙ్ఖలికా అట్టస్సరం ఆతురస్సరం కరోతీతి అత్థో. అకుసలవిపాకానుభవనత్థం కిర యోజనప్పమాణాపి తాదిసా అత్తభావా నిబ్బత్తన్తి, పసాదుస్సదా చ హోన్తి పక్కగణ్డసదిసా; తస్మా సా అట్ఠికసఙ్ఖలికా బలవవేదనాతురా తాదిసం సరమకాసీతి. ఏవఞ్చ పన వత్వా పున ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ‘‘వట్టగామికసత్తా నామ ఏవరూపా అత్తభావా న ముచ్చన్తీ’’తి సత్తేసు కారుఞ్ఞం పటిచ్చ ఉప్పన్నం ధమ్మసంవేగం దస్సేన్తో ‘‘తస్స మయ్హం ఆవుసో ఏతదహోసి; అచ్ఛరియం వత భో’’తిఆదిమాహ.

భిక్ఖూ ఉజ్ఝాయన్తీతి యేసం సా పేతూపపత్తి అప్పచ్చక్ఖా, తే ఉజ్ఝాయన్తి. భగవా పన థేరస్సానుభావం పకాసేన్తో ‘‘చక్ఖుభూతా వత భిక్ఖవే సావకా విహరన్తీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ చక్ఖు భూతం జాతం ఉప్పన్నం తేసన్తి చక్ఖుభూతా; భూతచక్ఖుకా ఉప్పన్నచక్ఖుకా, చక్ఖుం ఉప్పాదేత్వా, విహరన్తీతి అత్థో. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. యత్ర హి నామాతి ఏత్థ యత్రాతి కారణవచనం. తత్రాయమత్థయోజనా; యస్మా నామ సావకోపి ఏవరూపం ఞస్సతి వా దక్ఖతి వా సక్ఖిం వా కరిస్సతి, తస్మా అవోచుమ్హ – ‘‘చక్ఖుభూతా వత భిక్ఖవే సావకా విహరన్తి, ఞాణభూతా వత భిక్ఖవే సావకా విహరన్తీ’’తి.

పుబ్బేవ మే సో భిక్ఖవే సత్తో దిట్ఠోతి బోధిమణ్డే సబ్బఞ్ఞుతఞాణప్పటివేధేన అప్పమాణేసు చక్కవాళేసు అప్పమాణే సత్తనికాయే భవగతియోనిఠితినివాసే చ పచ్చక్ఖం కరోన్తేన మయా పుబ్బేవ సో సత్తో దిట్ఠోతి వదతి.

గోఘాతకోతి గావో వధిత్వా వధిత్వా అట్ఠితో మంసం మోచేత్వా విక్కిణిత్వా జీవికకప్పనకసత్తో. తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసేనాతి తస్స నానాచేతనాహి ఆయూహితస్స అపరాపరియకమ్మస్స. తత్ర హి యాయ చేతనాయ నరకే పటిసన్ధి జనితా, తస్సా విపాకే పరిక్ఖీణే అవసేసకమ్మం వా కమ్మనిమిత్తం వా ఆరమ్మణం కత్వా పున పేతాదీసు పటిసన్ధి నిబ్బత్తతి, తస్మా సా పటిసన్ధి కమ్మసభాగతాయ వా ఆరమ్మణసభాగతాయ వా ‘‘తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసో’’తి వుచ్చతి. అయఞ్చ సత్తో ఏవం ఉపపన్నో. తేనాహ – ‘‘తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసేనా’’తి. తస్స కిర నరకా చవనకాలే నిమ్మంసకతానం గున్నం అట్ఠిరాసి ఏవ నిమిత్తం అహోసి. సో పటిచ్ఛన్నమ్పి తం కమ్మం విఞ్ఞూనం పాకటం వియ కరోన్తో అట్ఠిసఙ్ఖలికపేతో జాతో.

౨౨౯. మంసపేసివత్థుస్మిం గోఘాతకోతి గోమంసపేసియో కత్వా సుక్ఖాపేత్వా వల్లూరవిక్కయేన అనేకాని వస్సాని జీవికం కప్పేసి. తేనస్స నరకా చవనకాలే మంసపేసియేవ నిమిత్తం అహోసి. సో మంసపేసిపేతో జాతో.

మంసపిణ్డవత్థుస్మిం సో సాకుణికో సకుణే గహేత్వా విక్కిణనకాలే నిప్పక్ఖచమ్మే మంసపిణ్డమత్తే కత్వా విక్కిణన్తో జీవికం కప్పేసి. తేనస్స నరకా చవనకాలే మంసపిణ్డోవ నిమిత్తం అహోసి. సో మంసపిణ్డపేతో జాతో.

నిచ్ఛవివత్థుస్మిం తస్స ఓరబ్భికస్స ఏళకే వధిత్వా నిచ్చమ్మే కత్వా కప్పితజీవికస్స పురిమనయేనేవ నిచ్చమ్మం ఏళకసరీరం నిమిత్తమహోసి. సో నిచ్ఛవిపేతో జాతో.

అసిలోమవత్థుస్మిం సో సూకరికో దీఘరత్తం నివాపపుట్ఠే సూకరే అసినా వధిత్వా వధిత్వా దీఘరత్తం జీవికం కప్పేసి. తేనస్స ఉక్ఖిత్తాసికభావోవ నిమిత్తం అహోసి. తస్మా అసిలోమపేతో జాతో.

సత్తిలోమవత్థుస్మిం సో మాగవికో ఏకం మిగఞ్చ సత్తిఞ్చ గహేత్వా వనం గన్త్వా తస్స మిగస్స సమీపం ఆగతాగతే మిగే సత్తియా విజ్ఝిత్వా మారేసి, తస్స సత్తియా విజ్ఝనకభావోయేవ నిమిత్తం అహోసి. తస్మా సత్తిలోమపేతో జాతో.

ఉసులోమవత్థుస్మిం కారణికోతి రాజాపరాధికే అనేకాహి కారణాహి పీళేత్వా అవసానే కణ్డేన విజ్ఝిత్వా మారణకపురిసో. సో కిర అసుకస్మిం పదేసే విద్ధో మరతీతి ఞత్వావ విజ్ఝతి. తస్సేవం జీవికం కప్పేత్వా నరకే ఉప్పన్నస్స తతో పక్కావసేసేన ఇధూపపత్తికాలే ఉసునా విజ్ఝనభావోయేవ నిమిత్తం అహోసి. తస్మా ఉసులోమపేతో జాతో.

సూచిలోమవత్థుస్మిం సారథీతి అస్సదమకో. గోదమకోతిపి కురున్దట్ఠకథాయంవుత్తం. తస్స పతోదసూచియా విజ్ఝనభావోయేవ నిమిత్తం అహోసి. తస్మా సూచిలోమపేతో జాతో.

దుతియసూచిలోమవత్థుస్మిం సూచకోతి పేసుఞ్ఞకారకో. సో కిర మనుస్సే అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ భిన్ది. రాజకులే చ ‘‘ఇమస్స ఇమం నామ అత్థి, ఇమినా ఇదం నామ కత’’న్తి సూచేత్వా సూచేత్వా అనయబ్యసనం పాపేసి. తస్మా యథానేన సూచేత్వా మనుస్సా భిన్నా, తథా సూచీహి భేదనదుక్ఖం పచ్చనుభోతుం కమ్మమేవ నిమిత్తం కత్వా సూచిలోమపేతో జాతో.

అణ్డభారితవత్థుస్మిం గామకూటోతి వినిచ్ఛయామచ్చో. తస్స కమ్మసభాగతాయ కుమ్భమత్తా మహాఘటప్పమాణా అణ్డా అహేసుం. సో హి యస్మా రహో పటిచ్ఛన్న ఠానే లఞ్జం గహేత్వా కూటవినిచ్ఛయేన పాకటం దోసం కరోన్తో సామికే అస్సామికే అకాసి. తస్మాస్స రహస్సం అఙ్గం పాకటం నిబ్బత్తం. యస్మా దణ్డం పట్ఠపేన్తో పరేసం అసయ్హం భారం ఆరోపేసి, తస్మాస్స రహస్సఙ్గం అసయ్హభారో హుత్వా నిబ్బత్తం. యస్మా యస్మిం ఠానే ఠితేన సమేన భవితబ్బం, తస్మిం ఠత్వా విసమో అహోసి, తస్మాస్స రహస్సఙ్గే విసమా నిసజ్జా అహోసీతి.

పారదారికవత్థుస్మిం సో సత్తో పరస్స రక్ఖితం గోపితం సస్సామికం ఫస్సం ఫుసన్తో మీళ్హసుఖేన కామసుఖేన చిత్తం రమయిత్వా కమ్మసభాగతాయ గూథఫస్సం ఫుసన్తో దుక్ఖమనుభవితుం తత్థ నిబ్బత్తో. దుట్ఠబ్రాహ్మణవత్థు పాకటమేవ.

౨౩౦. నిచ్ఛవిత్థివత్థుస్మిం యస్మా మాతుగామో నామ అత్తనో ఫస్సే అనిస్సరో, సా చ తం సామికస్స సన్తకం ఫస్సం థేనేత్వా పరేసం అభిరతిం ఉప్పాదేసి, తస్మా కమ్మసభాగతాయ సుఖసమ్ఫస్సా ధంసిత్వా దుక్ఖసమ్ఫస్సం అనుభవితుం నిచ్ఛవిత్థీ హుత్వా ఉపపన్నా.

మఙ్గులిత్థివత్థుస్మిం మఙ్గులిన్తి విరూపం దుద్దసికం బీభచ్ఛం, సా కిర ఇక్ఖణికాకమ్మం యక్ఖదాసికమ్మం కరోన్తీ ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ ఏవం బలికమ్మే కతే అయం నామ తుమ్హాకం వడ్ఢి భవిస్సతీ’’తి మహాజనస్స గన్ధపుప్ఫాదీని వఞ్చనాయ గహేత్వా మహాజనం దుద్దిట్ఠిం మిచ్ఛాదిట్ఠిం గణ్హాపేసి, తస్మా తాయ కమ్మసభాగతాయ గన్ధపుప్ఫాదీనం థేనితత్తా దుగ్గన్ధా దుద్దస్సనస్స గాహితత్తా దుద్దసికా విరూపా బీభచ్ఛా హుత్వా నిబ్బత్తా.

ఓకిలినివత్థుస్మిం ఉప్పక్కం ఓకిలినిం ఓకిరినిన్తి సా కిర అఙ్గారచితకే నిపన్నా విప్ఫన్దమానా విపరివత్తమానా పచ్చతి, తస్మా ఉప్పక్కా చేవ హోతి ఖరేన అగ్గినా పక్కసరీరా; ఓకిలినీ చ కిలిన్నసరీరా బిన్దుబిన్దూని హిస్సా సరీరతో పగ్ఘరన్తి. ఓకిరినీ చ అఙ్గారసమ్పరికిణ్ణా, తస్సా హి హేట్ఠతోపి కింసుకపుప్ఫవణ్ణా అఙ్గారా, ఉభయపస్సేసుపి, ఆకాసతోపిస్సా ఉపరి అఙ్గారా పతన్తి, తేన వుత్తం – ‘‘ఉప్పక్కం ఓకిలినిం ఓకిరిని’’న్తి. సా ఇస్సాపకతా సపత్తిం అఙ్గారకటాహేన ఓకిరీతి తస్సా కిర కలిఙ్గరఞ్ఞో ఏకా నాటకినీ అఙ్గారకటాహం సమీపే ఠపేత్వా గత్తతో ఉదకఞ్చ పుఞ్ఛతి, పాణినా చ సేదం కరోతి. రాజాపి తాయ సద్ధిం కథఞ్చ కరోతి, పరితుట్ఠాకారఞ్చ దస్సేతి. అగ్గమహేసీ తం అసహమానా ఇస్సాపకతా హుత్వా అచిరపక్కన్తస్స రఞ్ఞో తం అఙ్గారకటాహం గహేత్వా తస్సా ఉపరి అఙ్గారే ఓకిరి. సా తం కమ్మం కత్వా తాదిసంయేవ విపాకం పచ్చనుభవితుం పేతలోకే నిబ్బత్తా.

చోరఘాతకవత్థుస్మిం సో రఞ్ఞో ఆణాయ దీఘరత్తం చోరానం సీసాని ఛిన్దిత్వా పేతలోకే నిబ్బత్తన్తో అసీసకం కబన్ధం హుత్వా నిబ్బత్తి.

భిక్ఖువత్థుస్మిం పాపభిక్ఖూతి లామకభిక్ఖు. సో కిర లోకస్స సద్ధాదేయ్యే చత్తారో పచ్చయే పరిభుఞ్జిత్వా కాయవచీద్వారేహి అసం యతో భిన్నాజీవో చిత్తకేళిం కీళన్తో విచరి. తతో ఏకం బుద్ధన్తరం నిరయే పచ్చిత్వా పేతలోకే నిబ్బత్తన్తో భిక్ఖుసదిసేనేవ అత్తభావేన నిబ్బత్తి. భిక్ఖునీ-సిక్ఖమానా-సామణేర-సామణేరీవత్థూసుపి అయమేవ వినిచ్ఛయో.

౨౩౧. తపోదావత్థుస్మిం అచ్ఛోదకోతి పసన్నోదకో. సీతోదకోతి సీతలఉదకో. సాతోదకోతి మధురోదకో. సేతకోతి పరిసుద్ధో నిస్సేవాలపణకకద్దమో. సుప్పతిత్థోతి సున్దరేహి తిత్థేహి ఉపపన్నో. రమణీయోతి రతిజనకో. చక్కమత్తానీతి రథచక్కప్పమాణాని. కుథితా సన్దతీతి తత్రా సన్తత్తా హుత్వా సన్దతి. యతాయం భిక్ఖవేతి యతో అయం భిక్ఖవే. సో దహోతి సో రహదో. కుతో పనాయం సన్దతీతి? వేభారపబ్బతస్స కిర హేట్ఠా భుమ్మట్ఠకనాగానం పఞ్చయోజనసతికం నాగభవనం దేవలోకసదిసం మణిమయేన తలేన ఆరాముయ్యానేహి చ సమన్నాగతం; తత్థ నాగానం కీళనట్ఠానే సో ఉదకదహో, తతో అయం తపోదా సన్దతి. ద్విన్నం మహానిరయానం అన్తరికాయ ఆగచ్ఛతీతి రాజగహనగరం కిర ఆవిఞ్జేత్వా మహాపేతలోకో, తత్థ ద్విన్నం మహాలోహకుమ్భినిరయానం అన్తరేన అయం తపోదా ఆగచ్ఛతి, తస్మా కుథితా సన్దతీతి.

యుద్ధవత్థుస్మిం నన్దీ చరతీతి విజయభేరీ ఆహిణ్డతి. రాజా ఆవుసో లిచ్ఛవీహీతి థేరో కిర అత్తనో దివాట్ఠానే చ రత్తిట్ఠానే చ నిసీదిత్వా ‘‘లిచ్ఛవయో కతహత్థా కతూపాసనా, రాజా చ తేహి సద్ధిం సమ్పహారం దేతీ’’తి ఆవజ్జేన్తో దిబ్బేన చక్ఖునా రాజానం పరాజితం పలాయమానం అద్దస. తతో భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ‘‘రాజా ఆవుసో తుమ్హాకం ఉపట్ఠాకో లిచ్ఛవీహి పభగ్గో’’తి ఆహ. సచ్చం, భిక్ఖవే, మోగ్గల్లానో ఆహాతి పరాజికకాలే ఆవజ్జిత్వా యం దిట్ఠం తం భణన్తో సచ్చం ఆహ.

౨౩౨. నాగోగాహవత్థుస్మిం సప్పినికాయాతి ఏవంనామికాయ. ఆనేఞ్జం సమాధిన్తి అనేజం అచలం కాయవాచావిప్ఫన్దవిరహితం చతుత్థజ్ఝానసమాధిం. నాగానన్తి హత్థీనం. ఓగయ్హ ఉత్తరన్తానన్తి ఓగయ్హ ఓగాహేత్వా పున ఉత్తరన్తానం. తే కిర గమ్భీరం ఉదకం ఓతరిత్వా తత్థ న్హత్వా చ పివిత్వా చ సోణ్డాయ ఉదకం గహేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆలోలేన్తా ఉత్తరన్తి, తేసం ఏవం ఓగయ్హ ఉత్తరన్తానన్తి వుత్తం హోతి. కోఞ్చం కరోన్తానన్తి నదీతీరే ఠత్వా సోణ్డం ముఖే పక్ఖిపిత్వా కోఞ్చనాదం కరోన్తానం. సద్దం అస్సోసిన్తి తం కోఞ్చనాదసద్దం అస్సోసిం. అత్థేసో, భిక్ఖవే, సమాధి సో చ ఖో అపరిసుద్ధోతి అత్థి ఏసో సమాధి మోగ్గల్లానస్స, సో చ ఖో పరిసుద్ధో న హోతి. థేరో కిర పబ్బజితతో సత్తమే దివసే తదహుఅరహత్తప్పత్తో అట్ఠసు సమాపత్తీసు పఞ్చహాకారేహి అనాచిణ్ణవసీభావో సమాధిపరిపన్థకే ధమ్మే న సుట్ఠు పరిసోధేత్వా ఆవజ్జనసమాపజ్జనాధిట్ఠానవుట్ఠానపచ్చవేక్ఖణానం సఞ్ఞామత్తకమేవ కత్వా చతుత్థజ్ఝానం అప్పేత్వా నిసిన్నో, ఝానఙ్గేహి వుట్ఠాయ నాగానం సద్దం సుత్వా ‘‘అన్తోసమాపత్తియం అస్సోసి’’న్తి ఏవంసఞ్ఞీ అహోసి. తేన వుత్తం – ‘‘అత్థేసో, భిక్ఖవే, సమాధి; సో చ ఖో అపరిసుద్ధో’’తి.

సోభితవత్థుస్మిం అహం, ఆవుసో, పఞ్చ కప్పసతాని అనుస్సరామీతి ఏకావజ్జనేన అనుస్సరామీతి ఆహ. ఇతరథా హి అనచ్ఛరియం అరియసావకానం పటిపాటియా నానావజ్జనేన తస్స తస్స అతీతే నివాసస్స అనుస్సరణన్తి న భిక్ఖూ ఉజ్ఝాయేయ్యుం. యస్మా పనేస ‘‘ఏకావజ్జనేన అనుస్సరామీ’’తి ఆహ, తస్మా భిక్ఖూ ఉజ్ఝాయింసు. అత్థేసా, భిక్ఖవే, సోభితస్స, సా చ ఖో ఏకాయేవ జాతీతి యం సోభితో జాతిం అనుస్సరామీతి ఆహ, అత్థేసా జాతి సోభితస్స, సా చ ఖో ఏకాయేవ అనన్తరా న ఉప్పటిపాటియా అనుస్సరితాతి అధిప్పాయో.

కథం పనాయం ఏతం అనుస్సరీతి? అయం కిర పఞ్చన్నం కప్పసతానం ఉపరి తిత్థాయతనే

పబ్బజిత్వా అసఞ్ఞసమాపత్తిం నిబ్బత్తేత్వా అపరిహీనజ్ఝానో కాలం కత్వా అసఞ్ఞభవే నిబ్బత్తి. తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా అవసానే మనుస్సలోకే ఉప్పన్నో సాసనే పబ్బజిత్వా తిస్సో విజ్జా సచ్ఛాకాసి. సో పుబ్బేనివాసం అనుస్సరమానో ఇమస్మిం అత్తభావే పటిసన్ధిం దిస్వా తతో పరం తతియే అత్తభావే చుతిమేవ అద్దస. అథ ఉభిన్నమన్తరా అచిత్తకం అత్తభావం అనుస్సరితుం అసక్కోన్తో నయతో సల్లక్ఖేసి – ‘‘అద్ధాఅహం అసఞ్ఞభవే నిబ్బత్తో’’తి. ఏవం సల్లక్ఖేన్తేన పనానేన దుక్కరం కతం, సతధా భిన్నస్స వాలస్స కోటియా కోటి పటివిద్ధా, ఆకాసే పదం దస్సితం. తస్మా నం భగవా ఇమస్మింయేవ వత్థుస్మిం ఏతదగ్గే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తానం యదిదం సోభితో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౯, ౨౨౭).

వినీతవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిగమనవణ్ణనా

౨౩౩. ఉద్దిట్ఠా ఖో ఆయస్మన్తో చత్తారో పారాజికా ధమ్మాతి ఇదం ఇధ ఉద్దిట్ఠపారాజికపరిదీపనమేవ. సమోధానేత్వా పన సబ్బానేవ చతువీసతి పారాజికాని వేదితబ్బాని. కతమాని చతువీసతి? పాళియం ఆగతాని తావ భిక్ఖూనం చత్తారి, భిక్ఖునీనం అసాధారణాని చత్తారీతి అట్ఠ. ఏకాదస అభబ్బపుగ్గలా, తేసు పణ్డకతిరచ్ఛానగతఉభతోబ్యఞ్జనకా, తయో వత్థువిపన్నా అహేతుకపటిసన్ధికా, తేసం సగ్గో అవారితో మగ్గో పన వారితో, అభబ్బా హి తే మగ్గప్పటిలాభాయ వత్థువిపన్నత్తాతి. పబ్బజ్జాపి నేసం పటిక్ఖిత్తా, తస్మా తేపి పారాజికా. థేయ్యసంవాసకో, తిత్థియపక్కన్తకో, మాతుఘాతకో, పితుఘాతకో, అరహన్తఘాతకో, భిక్ఖునీదూసకో, లోహితుప్పాదకో, సఙ్ఘభేదకోతి ఇమే అట్ఠ అత్తనో కిరియాయ విపన్నత్తా అభబ్బట్ఠానం పత్తాతి పారాజికావ. తేసు థేయ్యసంవాసకో, తిత్థియపక్కన్తకో, భిక్ఖునీదూసకోతి ఇమేసం తిణ్ణం సగ్గో అవారితో మగ్గో పన వారితోవ. ఇతరేసం పఞ్చన్నం ఉభయమ్పి వారితం. తే హి అనన్తరభవే నరకే నిబ్బత్తనకసత్తా. ఇతి ఇమే చ ఏకాదస, పురిమా చ అట్ఠాతి ఏకూనవీసతి. తే గిహిలిఙ్గే రుచిం ఉప్పాదేత్వా గిహినివాసననివత్థాయ భిక్ఖునియా సద్ధిం వీసతి. సా హి అజ్ఝాచారవీతిక్కమం అకత్వాపి ఏత్తావతావ అస్సమణీతి ఇమాని తావ వీసతి పారాజికాని.

అపరానిపి – లమ్బీ, ముదుపిట్ఠికో, పరస్స అఙ్గజాతం ముఖేన గణ్హాతి, పరస్స అఙ్గజాతే అభినిసీదతీతి ఇమేసం చతున్నం వసేన చత్తారి అనులోమపారాజికానీతి వదన్తి. ఏతాని హి యస్మా ఉభిన్నం రాగవసేన సదిసభావూపగతానం ధమ్మో ‘‘మేథునధమ్మో’’తి వుచ్చతి. తస్మా ఏతేన పరియాయేన మేథునధమ్మం అప్పటిసేవిత్వాయేవ కేవలం మగ్గేన మగ్గప్పవేసనవసేన ఆపజ్జితబ్బత్తా మేథునధమ్మపారాజికస్స అనులోమేన్తీతి అనులోమపారాజికానీతి వుచ్చన్తి. ఇతి ఇమాని చ చత్తారి పురిమాని చ వీసతీతి సమోధానేత్వా సబ్బానేవ చతువీసతి పారాజికాని వేదితబ్బాని.

న లభతి భిక్ఖూహి సద్ధిం సంవాసన్తి ఉపోసథ-పవారణ-పాతిమోక్ఖుద్దేస-సఙ్ఘకమ్మప్పభేదం భిక్ఖూహి సద్ధిం సంవాసం న లభతి. యథా పురే తథా పచ్ఛాతి యథా పుబ్బే గిహికాలే అనుపసమ్పన్నకాలే చ పచ్ఛా పారాజికం ఆపన్నోపి తథేవ అసంవాసో హోతి. నత్థి తస్స భిక్ఖూహి సద్ధిం ఉపోసథపవారణపాతిమోక్ఖుద్దేససఙ్ఘకమ్మప్పభేదో సంవాసోతి భిక్ఖూహి సద్ధిం సంవాసం న లభతి. తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామీతి తేసు చతూసు పారాజికేసు ఆయస్మన్తే ‘‘కచ్చిత్థ పరిసుద్ధా’’తి పుచ్ఛామి. కచ్చిత్థాతి కచ్చి ఏత్థ; ఏతేసు చతూసు పారాజికేసు కచ్చి పరిసుద్ధాతి అత్థో. అథ వా కచ్చిత్థ పరిసుద్ధాతి కచ్చి పరిసుద్ధా అత్థ, భవథాతి అత్థో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ

చతుత్థపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.