౨. దుతియపారాజికం
దుతియం అదుతియేన, యం జినేన పకాసితం;
పారాజికం తస్స దాని, పత్తో సంవణ్ణనాక్కమో.
యస్మా తస్మా సువిఞ్ఞేయ్యం, యం పుబ్బే చ పకాసితం;
తం సబ్బం వజ్జయిత్వాన, హోతి సంవణ్ణనా అయం.
ధనియవత్థువణ్ణనా
౮౪. తేన సమయేన బుద్ధో భగవా రాజగహే విహరతి గిజ్ఝకూటే పబ్బతేతి తత్థ రాజగహేతి ఏవంనామకే నగరే, తఞ్హి మన్ధాతు-మహాగోవిన్దాదీహి పరిగ్గహితత్తా ‘‘రాజగహ’’న్తి వుచ్చతి. అఞ్ఞేపేత్థ పకారే వణ్ణయన్తి. కిం తేహి! నామమేతం తస్స నగరస్స. తం పనేతం బుద్ధకాలే చ చక్కవత్తికాలే చ నగరం హోతి. సేసకాలే సుఞ్ఞం హోతి యక్ఖపరిగ్గహితం, తేసం వసన్తవనం హుత్వా తిట్ఠతి. ఏవం గోచరగామం దస్సేత్వా నివాసనట్ఠానమాహ – గిజ్ఝకూటే పబ్బతేతి. సో చ గిజ్ఝా తస్స కూటేసు వసింసు, గిజ్ఝసదిసాని వా తస్స కూటాని; తస్మా గిజ్ఝకూటోతి వుచ్చతీతి వేదితబ్బో.
సమ్బహులాతి వినయపరియాయేన తయో జనా సమ్బహులాతి వుచ్చన్తి, తతో పరం సఙ్ఘో. సుత్తన్తపరియాయేన తయో తయో ఏవ, తతో పట్ఠాయ సమ్బహులా. ఇధ పన తే సుత్తన్తపరియాయేన సమ్బహులాతి వేదితబ్బా. సన్దిట్ఠాతి నాతివిస్సాసికా న దళ్హమిత్తా; తత్థ తత్థ సఙ్గమ్మ దిట్ఠత్తా హి తే సన్దిట్ఠాతి వుచ్చన్తి. సమ్భత్తాతి అతివిస్సాసికా దళ్హమిత్తా; తే హి సుట్ఠు భత్తా భజమానా ఏకసమ్భోగపరిభోగాతి కత్వా ‘‘సమ్భత్తా’’తి వుచ్చన్తి. ఇసిగిలిపస్సేతి ఇసిగిలి నామ పబ్బతో, తస్స పస్సే. పుబ్బే కిర పఞ్చసతమత్తా పచ్చేకబుద్ధా కాసికోసలాదీసు జనపదేసు పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం తస్మిం పబ్బతే సన్నిపతిత్వా సమాపత్తియా వీతినామేన్తి. మనుస్సా తే పవిసన్తేవ పస్సన్తి న నిక్ఖమన్తే. తతో ఆహంసు – ‘‘అయం పబ్బతో ఇమే ఇసయో గిలతీ’’తి. తదుపాదాయ తస్స ‘‘ఇసిగిలి’’త్వేవ సమఞ్ఞా ఉదపాది, తస్స పస్సే పబ్బతపాదే.
తిణకుటియో కరిత్వాతి తిణచ్ఛదనా సద్వారబన్ధా కుటియో కత్వా. వస్సం ఉపగచ్ఛన్తేన హి నాలకపటిపదం పటిపన్నేనాపి పఞ్చన్నం ఛదనానం అఞ్ఞతరేన ఛన్నేయేవ సద్వారబన్ధే సేనాసనే ఉపగన్తబ్బం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘న, భిక్ఖవే, అసేనాసనికేన వస్సం ఉపగన్తబ్బం. యో ఉపగచ్ఛేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౨౦౪). తస్మా వస్సకాలే సచే సేనాసనం లభతి, ఇచ్చేతం కుసలం; నో చే లభతి, హత్థకమ్మం పరియేసిత్వాపి కాతబ్బం. హత్థకమ్మం అలభన్తేన సామమ్పి కాతబ్బం. న త్వేవ అసేనాసనికేన వస్సం ఉపగన్తబ్బం. అయమనుధమ్మతా. తస్మా తే భిక్ఖూ తిణకుటియో కరిత్వా రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాదీని పరిచ్ఛిన్దిత్వా కతికవత్తాని చ ఖన్ధకవత్తాని చ అధిట్ఠాయ తీసు సిక్ఖాసు సిక్ఖమానా వస్సం ఉపగచ్ఛింసు.
ఆయస్మాపి ధనియోతి న కేవలం తే థేరావ ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స ఆదికమ్మికో ఆయస్మా ధనియోపి. కుమ్భకారపుత్తోతి కుమ్భకారస్స పుత్తో; తస్స హి నామం ధనియో, పితా కుమ్భకారో, తేన వుత్తం – ‘‘ధనియో కుమ్భకారపుత్తో’’తి. వస్సం ఉపగచ్ఛీతి తేహి థేరేహి సద్ధిం ఏకట్ఠానేయేవ తిణకుటికం కరిత్వా వస్సం ఉపగచ్ఛి. వస్సంవుత్థాతి పురిమికాయ ఉపగతా మహాపవారణాయ పవారితా పాటిపదదివసతో పట్ఠాయ ‘‘వుత్థవస్సా’’తి వుచ్చన్తి. ఏవం వస్సంవుత్థా హుత్వా.
తిణకుటియో భిన్దిత్వాతి న దణ్డముగ్గరాదీహి చుణ్ణవిచుణ్ణం కత్వా, వత్తసీసేన పన తిణఞ్చ దారువల్లి-ఆదీని చ ఓరోపేత్వాతి అత్థో. యేన హి విహారపచ్చన్తే కుటి కతా హోతి, తేన సచే ఆవాసికా భిక్ఖూ హోన్తి, తే ఆపుచ్ఛితబ్బా. ‘‘సచే ఇమం కుటిం పటిజగ్గిత్వా కోచి వసితుం ఉస్సహతి, తస్స దేథా’’తి వత్వా పక్కమితబ్బం. యేన అరఞ్ఞే వా కతా హోతి, పటిజగ్గనకం వా న లభతి, తేన ‘‘అఞ్ఞేసమ్పి పరిభోగం భవిస్సతీ’’తి పటిసామేత్వా గన్తబ్బం. తే పన భిక్ఖూ అరఞ్ఞే కుటియో కత్వా పటిజగ్గనకం అలభన్తా తిణఞ్చ కట్ఠఞ్చ పటిసామేత్వా సఙ్గోపేత్వాతి అత్థో. యథా చ ఠపితం తం ఉపచికాహి న ఖజ్జతి, అనోవస్సకఞ్చ హోతి, తథా ఠపేత్వా ‘‘ఇదం ఠానం ఆగన్త్వా వసితుకామానం సబ్రహ్మచారీనం ఉపకారాయ భవిస్సతీ’’తి గమియవత్తం పూరేత్వా.
జనపదచారికం పక్కమింసూతి అత్తనో అత్తనో చిత్తానుకూలం జనపదం అగమంసు. ఆయస్మా పన ధనియో కుమ్భకారపుత్తో తత్థేవ వస్సం వసీతిఆది ఉత్తానత్థమేవ. యావతతియకన్తి యావతతియవారం. అనవయోతి అనుఅవయో, సన్ధివసేన ఉకారలోపో. అను అను అవయో, యం యం కుమ్భకారేహి కత్తబ్బం నామ అత్థి, సబ్బత్థ అనూనో పరిపుణ్ణసిప్పోతి అత్థో. సకేతి అత్తనో సన్తకే. ఆచరియకేతి ఆచరియకమ్మే. కుమ్భకారకమ్మేతి కుమ్భకారానం కమ్మే; కుమ్భకారేహి కత్తబ్బకమ్మేతి అత్థో. ఏతేన సకం ఆచరియకం సరూపతో దస్సితం హోతి. పరియోదాతసిప్పోతి పరిసుద్ధసిప్పో. అనవయత్తేపి సతి అఞ్ఞేహి అసదిససిప్పోతి వుత్తం హోతి.
సబ్బమత్తికామయన్తి పిట్ఠసఙ్ఘాటకకవాటసూచిఘటికవాతపానకవాటమత్తం ఠపేత్వా అవసేసం భిత్తిఛదనిట్ఠకథమ్భాదిభేదం సబ్బం గేహసమ్భారం మత్తికామయమేవ కత్వాతి అత్థో. తిణఞ్చ కట్ఠఞ్చ గోమయఞ్చ సఙ్కడ్ఢిత్వా తం కుటికం పచీతి తం సబ్బమత్తికామయం కత్వా పాణికాయ ఘంసిత్వా సుక్ఖాపేత్వా తేలతమ్బమత్తికాయ పరిమజ్జిత్వా అన్తో చ బహి చ తిణాదీహి పూరేత్వా యథా పక్కా సుపక్కా హోతి, ఏవం పచి. ఏవం పక్కా చ పన సా అహోసి కుటికా. అభిరూపాతి సురూపా. పాసాదికాతి పసాదజనికా. లోహితికాతి లోహితవణ్ణా. కిఙ్కణికసద్దోతి కిఙ్కణికజాలస్స సద్దో. యథా కిర నానారతనేహి కతస్స కిఙ్కణికజాలస్స సద్దో హోతి, ఏవం తస్సా కుటికాయ వాతపానన్తరికాదీహి పవిట్ఠేన వాతేన సమాహతాయ సద్దో అహోసి. ఏతేనస్సా అన్తో చ బహి చ సుపక్కభావో దస్సితో హోతి. మహాఅట్ఠకథాయం పన ‘‘కిఙ్కణికా’’తి కంసభాజనం, తస్మా యథా అభిహతస్స కంసభాజనస్స సద్దో, ఏవమస్సా వాతప్పహతాయ సద్దో అహోసీ’’తి వుత్తం.
౮౫. కిం ఏతం, భిక్ఖవేతి ఏత్థ జానన్తోవ భగవా కథాసముట్ఠాపనత్థం పుచ్ఛి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసున్తి సబ్బమత్తికామయాయ కుటికాయ కరణభావం ఆదితో పట్ఠాయ భగవతో ఆరోచేసుం. కథఞ్హి నామ సో, భిక్ఖవే…పే… కుటికం కరిస్సతీతి ఇదం అతీతత్థే అనాగతవచనం; అకాసీతి వుత్తం హోతి. తస్స లక్ఖణం సద్దసత్థతో పరియేసితబ్బం. న హి నామ, భిక్ఖవే, తస్స మోఘపురిసస్స పాణేసు అనుద్దయా అనుకమ్పా అవిహేసా భవిస్సతీతి ఏత్థ అనుద్దయాతి అనురక్ఖణా; ఏతేన మేత్తాపుబ్బభాగం దస్సేతి. అనుకమ్పాతి పరదుక్ఖేన చిత్తకమ్పనా. అవిహేసాతి అవిహింసనా; ఏతేహి కరుణాపుబ్బభాగం దస్సేతి. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘భిక్ఖవే, తస్స మోఘపురిసస్స పథవీఖణనచిక్ఖల్లమద్దనఅగ్గిదానేసు బహూ ఖుద్దానుఖుద్దకే పాణే బ్యాబాధేన్తస్స వినాసేన్తస్స తేసు పాణేసు మేత్తాకరుణానం పుబ్బభాగమత్తాపి అనుద్దయా అనుకమ్పా అవిహేసా న హి నామ భవిస్సతి అప్పమత్తకాపి నామ న భవిస్సతీ’’తి. మా పచ్ఛిమా జనతా పాణేసు పాతబ్యతం ఆపజ్జీతి పచ్ఛిమో జనసమూహో పాణేసు పాతబ్యభావం మా ఆపజ్జి. ‘‘బుద్ధకాలేపి భిక్ఖూహి ఏవం కతం, ఈదిసేసు ఠానేసు పాణాతిపాతం కరోన్తానం నత్థి దోసో’’తి మఞ్ఞిత్వా ఇమస్స దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జమానా పచ్ఛిమా జనతా మా పాణేసు పాతబ్యే ఘంసితబ్బే ఏవం మఞ్ఞీతి వుత్తం హోతి.
ఏవం ధనియం గరహిత్వా న చ, భిక్ఖవే, సబ్బమత్తికామయా కుటికా కాతబ్బాతి ఆయతిం తాదిసాయ కుటికాయ కరణం పటిక్ఖిపి; పటిక్ఖిపిత్వా చ ‘‘యో కరేయ్య ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి సబ్బమత్తికామయకుటికాకరణే ఆపత్తిం ఠపేసి. తస్మా యోపి పథవీఖణనాదినా పాణేసు పాతబ్యతం అనాపజ్జన్తో తాదిసం కుటికం కరోతి, సోపి దుక్కటం ఆపజ్జతి. పథవీఖణనాదీహి పన పాణేసు పాతబ్యతం ఆపజ్జన్తో యం యం వత్థుం వీతిక్కమతి, తత్థ తత్థ వుత్తమేవ ఆపత్తిం ఆపజ్జతి. ధనియత్థేరస్స ఆదికమ్మికత్తా అనాపత్తి. సేసానం సిక్ఖాపదం అతిక్కమిత్వా కరోన్తానమ్పి కతం లభిత్వా తత్థ వసన్తానమ్పి దుక్కటమేవ. దబ్బసమ్భారమిస్సకా పన యథా వా తథా వా మిస్సా హోతు, వట్టతి. సుద్ధమత్తికామయావ న వట్టతి. సాపి ఇట్ఠకాహి గిఞ్జకావసథసఙ్ఖేపేన కతా వట్టతి. ఏవం భన్తేతి ఖో…పే… తం కుటిం భిన్దింసూతి భగవతో వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా కట్ఠేహి చ పాసాణేహి చ తం కుటికం వికిరన్తా భిన్దింసు.
అథ ఖో ఆయస్మా ధనియోతిఆదిమ్హి అయం సఙ్ఖేపత్థో – ధనియో ఏకపస్సే దివావిహారం నిసిన్నో తేన సద్దేన ఆగన్త్వా తే భిక్ఖూ ‘‘కిస్స మే తుమ్హే, ఆవుసో, కుటిం భిన్దథా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘భగవా భేదాపేతీ’’తి సుత్వా సుబ్బచతాయ సమ్పటిచ్ఛి.
కస్మా పన భగవా ఇమినా అతిమహన్తేన ఉస్సాహేన అత్తనో వసనత్థం కతం కుటికం భేదాపేసి, నను ఏతస్సేత్థ వయకమ్మమ్పి అత్థీతి? కిఞ్చాపి అత్థి, అథ ఖో నం భగవా అకప్పియాతి భిన్దాపేసి, తిత్థియధజోతి భిన్దాపేసి. అయమేత్థ వినిచ్ఛయో. అట్ఠకథాయం పన అఞ్ఞానిపి కారణాని వుత్తాని – సత్తానుద్దయాయ, పత్తచీవరగుత్తత్థాయ, సేనాసనబాహుల్లపఅసేధనాయాతిఆదీని. తస్మా ఇదానిపి యో భిక్ఖు బహుస్సుతో వినయఞ్ఞూ అఞ్ఞం భిక్ఖుం అకప్పియం పరిక్ఖారం గహేత్వా విచరన్తం దిస్వా తం ఛిన్దాపేయ్య వా భిన్దాపేయ్య వా అనుపవజ్జో, సో నేవ చోదేతబ్బో న సారేతబ్బో; న తం లబ్భా వత్తుం ‘‘మమ పరిక్ఖారో తయా నాసితో, తం మే దేహీ’’తి.
పాళిముత్తకవినిచ్ఛయో
తత్రాయం పాళిముత్తకో కప్పియాకప్పియపరిక్ఖారవినిచ్ఛయో – కేచి తాలపణ్ణచ్ఛత్తం అన్తో వా బహి వా పఞ్చవణ్ణేన సుత్తేన సిబ్బన్తా వణ్ణమట్ఠం కరోన్తి, తం న వట్టతి. ఏకవణ్ణేన పన నీలేన వా పీతకేన వా యేన కేనచి సుత్తేన అన్తో వా బహి వా సిబ్బితుం ఛత్తదణ్డగ్గాహకం సలాకపఞ్జరం వా వినన్ధితుం వట్టతి. తఞ్చ ఖో థిరకరణత్థం, న వణ్ణమట్ఠత్థాయ. ఛత్తపణ్ణకేసు మకరదన్తకం వా అడ్ఢచన్దకం వా ఛిన్దితుం న వట్టతి. ఛత్తదణ్డే గేహథమ్భేసు వియ ఘటకో వా వాళరూపకం వా న వట్టతి. సచేపి సబ్బత్థ ఆరగ్గేన లేఖా దిన్నా హోతి, సాపి న వట్టతి. ఘటకమ్పి వాళరూపమ్పి భిన్దిత్వా ధారేతబ్బం. లేఖాపి ఘంసిత్వా వా అపనేతబ్బా, సుత్తకేన వా దణ్డో వేఠేతబ్బో. దణ్డబున్దే పన అహిచ్ఛత్తకసణ్ఠానం వట్టతి. వాతప్పహారేన అచలనత్థం ఛత్తమణ్డలికం రజ్జుకేహి గాహేత్వా దణ్డే బన్ధన్తి, తస్మిం బన్ధనట్ఠానే వలయమివ ఉక్కిరిత్వా లేఖం ఠపేన్తి, సా వట్టతి.
చీవరమణ్డనత్థాయ నానాసుత్తకేహి సతపదీసదిసం సిబ్బన్తా ఆగన్తుకపట్టం ఠపేన్తి, అఞ్ఞమ్పి యంకిఞ్చి సూచికమ్మవికారం కరోన్తి, పట్టముఖే వా పరియన్తే వా వేణిం వా సఙ్ఖలికం వా, ఏవమాది సబ్బం న వట్టతి, పకతిసూచికమ్మమేవ వట్టతి. గణ్ఠికపట్టకఞ్చ పాసకపట్టఞ్చ అట్ఠకోణమ్పి సోళసకోణమ్పి కరోన్తి, తత్థ అగ్ఘియగయముగ్గరాదీని దస్సేన్తి, కక్కటక్ఖీని ఉక్కిరన్తి, సబ్బం న వట్టతి, చతుకోణమేవ వట్టతి. కోణసుత్తపిళకా చ చీవరే రత్తే దువిఞ్ఞేయ్యరూపా వట్టన్తి. కఞ్జికపిట్ఠఖలిఆదీసు చీవరం పక్ఖిపితుం న వట్టతి. చీవరకమ్మకాలే పన హత్థమలసూచిమలాదీనం ధోవనత్థం కిలిట్ఠకాలే చ ధోవనత్థం వట్టతి. గన్ధం వా లాఖం వా తేలం వా రజనే పక్ఖిపితుం న వట్టతి.
చీవరం రజిత్వా సఙ్ఖేన వా మణినా వా యేన కేనచి న ఘట్టేతబ్బం. భూమియం జాణుకాని నిహన్త్వా హత్థేహి గహేత్వా దోణియమ్పి న ఘంసితబ్బం. దోణియం వా ఫలకే వా ఠపేత్వా అన్తే గాహాపేత్వా హత్థేహి పహరితుం పన వట్టతి; తమ్పి ముట్ఠినా న కాతబ్బం. పోరాణకత్థేరా పన దోణియమ్పి న ఠపేసుం. ఏకో గహేత్వా తిట్ఠతి; అపరో హత్థే కత్వా హత్థేన పహరతి. చీవరస్స కణ్ణసుత్తకం న వట్టతి, రజితకాలే ఛిన్దితబ్బం. యం పన ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, కణ్ణసుత్తక’’న్తి (మహావ. ౩౪౪) ఏవం అనుఞ్ఞాతం, తం అనువాతే పాసకం కత్వా బన్ధితబ్బం రజనకాలే లగ్గనత్థాయ. గణ్ఠికేపి సోభాకరణత్థం లేఖా వా పిళకా వా న వట్టతి, నాసేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం.
పత్తే వా థాలకే వా ఆరగ్గేన లేఖం కరోన్తి, అన్తో వా బహి వా న వట్టతి. పత్తం భమం ఆరోపేత్వా మజ్జిత్వా పచన్తి – ‘‘మణివణ్ణం కరిస్సామా’’తి, న వట్టతి; తేలవణ్ణో పన వట్టతి. పత్తమణ్డలే భిత్తికమ్మం న వట్టతి, మకరదన్తకం పన వట్టతి.
ధమకరణఛత్తకస్స ఉపరి వా హేట్ఠా వా ధమకరణకుచ్ఛియం వా లేఖా న వట్టతి, ఛత్తముఖవట్టియం పనస్స లేఖా వట్టతి.
కాయబన్ధనస్స సోభనత్థం తహిం తహిం దిగుణం సుత్తం కోట్టేన్తి, కక్కటచ్ఛీని ఉట్ఠపేన్తి, న వట్టతి. ఉభోసు పన అన్తేసు దసాముఖస్స థిరభావాయ దిగుణం కోట్టేతుం వట్టతి. దసాముఖే పన ఘటకం వా మకరముఖం వా దేడ్డుభసీసం వా యంకిఞ్చి వికారరూపం కాతుం న వట్టతి. తత్థ తత్థ అచ్ఛీని దస్సేత్వా మాలాకమ్మలతాకమ్మాదీని వా కత్వా కోట్టితకాయబన్ధనమ్పి న వట్టతి. ఉజుకమేవ పన మచ్ఛకణ్టకం వా ఖజ్జురిపత్తకం వా మట్ఠపట్టికం వా కత్వా కోట్టితుం వట్టతి. కాయబన్ధనస్స దసా ఏకా వట్టతి, ద్వే తీణి చత్తారిపి వట్టన్తి; తతో పరం న వట్టన్తి. రజ్జుకకాయబన్ధనం ఏకమేవ వట్టతి. పామఙ్గసణ్ఠానం పన ఏకమ్పి న వట్టతి. దసా పన పామఙ్గసణ్ఠానాపి వట్టతి. బహురజ్జుకే ఏకతో కత్వా ఏకేన నిరన్తరం వేఠేత్వా కతం బహురజ్జుకన్తి న వత్తబ్బం, తం వట్టతి.
కాయబన్ధనవిధే అట్ఠమఙ్గలాదికం యంకిఞ్చి వికారరూపం న వట్టతి, పరిచ్ఛేదలేఖామత్తం వట్టతి. విధకస్స ఉభోసు అన్తేసు థిరకరణత్థాయ ఘటకం కరోన్తి, అయమ్పి వట్టతి.
అఞ్జనియం ఇత్థిపురిసచతుప్పదసకుణరూపం వా మాలాకమ్మ-లతాకమ్మమకరదన్తక-గోముత్తకఅడ్ఢచన్దకాదిభేదం వా వికారరూపం న వట్టతి. ఘంసిత్వా వా ఛిన్దిత్వా వా యథా వా న పఞ్ఞాయతి, తథా సుత్తేన వేఠేత్వా వళఞ్జేతబ్బా. ఉజుకమేవ పన చతురంసా వా అట్ఠంసా వా సోళసంసా వా అఞ్జనీ వట్టతి. హేట్ఠతో పిస్సా ద్వే వా తిస్సో వా వట్టలేఖాయో వట్టన్తి. గీవాయమ్పిస్సా పిధానకబన్ధనత్థం ఏకా వట్టలేఖా వట్టతి.
అఞ్జనిసలాకాయపి వణ్ణమట్ఠకమ్మం న వట్టతి. అఞ్జనిత్థవికాయమ్పి యంకిఞ్చి నానావణ్ణేన సుత్తేన వణ్ణమట్ఠకమ్మం న వట్టతి. ఏసేవ నయో కుఞ్చికాకోసకేపి. కుఞ్చికాయ వణ్ణమట్ఠకమ్మం న వట్టతి, తథా సిపాటికాయం. ఏకవణ్ణసుత్తేన పనేత్థ యేన కేనచి సిబ్బితుం వట్టతి.
ఆరకణ్టకేపి వట్టమణికం వా అఞ్ఞం వా వణ్ణమట్ఠం న వట్టతి. గీవాయం పన పరిచ్ఛేదలేఖా వట్టతి. పిప్ఫలికేపి మణికం వా పిళకం వా యంకిఞ్చి ఉట్ఠపేతుం న వట్టతి. దణ్డకే పన పరిచ్ఛేదలేఖా వట్టతి. నఖచ్ఛేదనం వలితకంయేవ కరోన్తి, తస్మా తం వట్టతి. ఉత్తరారణియం వా అధరారణియం వా అరణిధనుకే వా ఉపరిపేల్లనదణ్డకే వా మాలాకమ్మాదికం యంకిఞ్చి వణ్ణమట్ఠం న వట్టతి, పేల్లనదణ్డకస్స పన వేమజ్ఝే మణ్డలం హోతి, తత్థ పరిచ్ఛేదలేఖామత్తం వట్టతి. సూచిసణ్డాసం కరోన్తి, యేన సూచిం డంసాపేత్వా ఘంసన్తి, తత్థ మకరముఖాదికం యంకిఞ్చి వణ్ణమట్ఠం న వట్టతి, సూచిడంసనత్థం పన ముఖమత్తం హోతి, తం వట్టతి.
దన్తకట్ఠచ్ఛేదనవాసియమ్పి యంకిఞ్చి వణ్ణమట్ఠం న వట్టతి, ఉజుకమేవ కప్పియలోహేన ఉభోసు వా పస్సేసు చతురంసం వా అట్ఠంసం వా బన్ధితుం వట్టతి. కత్తరదణ్డేపి యంకిఞ్చి వణ్ణమట్ఠం న వట్టతి, హేట్ఠా ఏకా వా ద్వే వా వట్టలేఖా ఉపరి అహిచ్ఛత్తకమకుళమత్తఞ్చ వట్టతి.
తేలభాజనేసు విసాణే వా నాళియం వా అలాబుకే వా ఆమణ్డసారకే వా ఠపేత్వా ఇత్థిరూపం పురిసరూపఞ్చ అవసేసం సబ్బమ్పి వణ్ణమట్ఠకమ్మం వట్టతి.
మఞ్చపీఠే భిసిబిమ్బోహనే భూమత్థరణే పాదపుఞ్ఛనే చఙ్కమనభిసియా సమ్ముఞ్జనియం కచవరఛడ్డనకే రజనదోణికాయ పానీయఉళుఙ్కే పానీయఘటే పాదకథలికాయ ఫలకపీఠకే వలయాధారకే దణ్డాధారకేపత్తపిధానే తాలవణ్టే వీజనేతి – ఏతేసు సబ్బం మాలాకమ్మాదివణ్ణమట్ఠకమ్మం వట్టతి. సేనాసనే పన ద్వారకవాటవాతపానకవాటాదీసు సబ్బరతనమయమ్పి వణ్ణమట్ఠకమ్మం వట్టతి.
సేనాసనే కిఞ్చి పటిసేధేతబ్బం నత్థి, అఞ్ఞత్ర విరుద్ధసేనాసనా. విరుద్ధసేనాసనం నామ అఞ్ఞేసం సీమాయ రాజవల్లభేహి కతసేనాసనం వుచ్చతి, తస్మా యే తాదిసం సేనాసనం కరోన్తి, తే వత్తబ్బా – ‘‘మా అమ్హాకం సీమాయ సేనాసనం కరోథా’’తి. అనాదియిత్వా కరోన్తియేవ, పునపి వత్తబ్బా – ‘‘మా ఏవం అకత్థ, మా అమ్హాకం ఉపోసథపవారణానం అన్తరాయమకత్థ, మా సామగ్గిం భిన్దిత్థ, తుమ్హాకం సేనాసనం కతమ్పి కతట్ఠానే న ఠస్సతీ’’తి. సచే బలక్కారేన కరోన్తియేవ, యదా తేసం లజ్జిపరిసా ఉస్సన్నా హోతి, సక్కా చ హోతి లద్ధుం ధమ్మికో వినిచ్ఛయో, తదా తేసం పేసేతబ్బం – ‘‘తుమ్హాకం ఆవాసం హరథా’’తి. సచే యావ తతియం పేసితే హరన్తి, సాధు; నో చే హరన్తి, ఠపేత్వా బోధిఞ్చ చేతియఞ్చ అవసేససేనాసనాని భిన్దితబ్బాని, నో చ ఖో అపరిభోగం కరోన్తేహి, పటిపాటియా పన ఛదన-గోపానసీ-ఇట్ఠకాదీని అపనేత్వా తేసం పేసేతబ్బం – ‘‘తుమ్హాకం దబ్బసమ్భారే హరథా’’తి. సచే హరన్తి, సాధు; నో చే హరన్తి, అథ తేసు దబ్బసమ్భారేసు హిమవస్సవాతాతపాదీహి పూతిభూతేసు వా చోరేహి వా హటేసు అగ్గినా వా దడ్ఢేసు సీమసామికా భిక్ఖూ అనుపవజ్జా, న లబ్భా చోదేతుం ‘‘తుమ్హేహి అమ్హాకం దబ్బసమ్భారా నాసితా’’తి వా ‘‘తుమ్హాకం గీవా’’తి వా. యం పన సీమసామికేహి భిక్ఖూహి కతం, తం సుకతమేవ హోతీతి.
పాళిముత్తకవినిచ్ఛయో నిట్ఠితో.
౮౬. ఏవం భిన్నాయ పన కుటికాయ ధనియస్స పరివితక్కఞ్చ పున కుటికరణత్థాయ ఉస్సాహఞ్చ దస్సేతుం ‘‘అథ ఖో ఆయస్మతో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ దారుగహే గణకోతి రఞ్ఞో దారుభణ్డాగారే దారుగోపకో. దేవగహదారూనీతి దేవేన గహితదారూని. రాజపటిగ్గహితభూతాని దారూనీతి అత్థో. నగరపటిసఙ్ఖారికానీతి నగరస్స పటిసఙ్ఖారూపకరణాని. ఆపదత్థాయ నిక్ఖిత్తానీతి అగ్గిదాహేన వా పురాణభావేన వా పటిరాజూపరున్ధనాదినా వా గోపురట్టాలకరాజన్తేపురహత్థిసాలాదీనం విపత్తి ఆపదాతి వుచ్చతి. తదత్థం నిక్ఖిత్తానీతి వుత్తం హోతి. ఖణ్డాఖణ్డికం ఛేదాపేత్వాతి అత్తనో కుటియా పమాణం సల్లక్ఖేత్వా కిఞ్చి అగ్గే కిఞ్చి మజ్ఝే కిఞ్చి మూలే ఖణ్డాఖణ్డం కరోన్తో ఛేదాపేసి.
౮౭. వస్సకారోతి తస్స బ్రాహ్మణస్స నామం. మగధమహామత్తోతి మగధరట్ఠే మహామత్తో, మహతియా ఇస్సరియమత్తాయ సమన్నాగతో, మగధరఞ్ఞో వా మహామత్తో; మహాఅమచ్చోతి వుత్తం హోతి. అనుసఞ్ఞాయమానోతి తత్థ తత్థ గన్త్వా పచ్చవేక్ఖమానో. భణేతి ఇస్సరానం నీచట్ఠానికపురిసాలపనం. బన్ధం ఆణాపేసీతి బ్రాహ్మణో పకతియాపి తస్మిం ఇస్సాపకతోవ. సో రఞ్ఞో ‘‘ఆణాపేహీ’’తి వచనం సుత్వా యస్మా ‘‘పక్కోసాపేహీ’’తి రఞ్ఞో న వుత్తం, తస్మా ‘‘నం హత్థేసు చ పాదేసు చ బన్ధం కత్వా ఆణాపేస్సామీ’’తి బన్ధం ఆణాపేసి. అద్దస ఖో ఆయస్మా ధనియోతి కథం అద్దస? సో కిర అత్తనా లేసేన దారూనం హటభావం ఞత్వా ‘‘నిస్సంసయం ఏస దారూనం కారణా రాజకులతో వధం వా బన్ధం వా పాపుణిస్సతి, తదా నం అహమేవ మోచేస్సామీ’’తి నిచ్చకాలం తస్స పవత్తిం సుణన్తోయేవ విచరతి. తస్మా తఖణఞ్ఞేవ గన్త్వా అద్దస. తేన వుత్తం – ‘‘అద్దస ఖో ఆయస్మా ధనియో’’తి. దారూనం కిచ్చాతి దారూనం కారణా. పురాహం హఞ్ఞామీతి అహం పురా హఞ్ఞామి; యావ అహం న హఞ్ఞామి, తావ త్వం ఏయ్యాసీతి అత్థో.
౮౮. ఇఙ్ఘ, భన్తే, సరాపేహీతి ఏత్థ ఇఙ్ఘాతి చోదనత్థే నిపాతో. పఠమాభిసిత్తోతి అభిసిత్తో హుత్వా పఠమం. ఏవరూపిం వాచం భాసితాతి ‘‘దిన్నఞ్ఞేవ సమణబ్రాహ్మణానం తిణకట్ఠోదకం పరిభుఞ్జన్తూ’’తి ఇమం ఏవరూపిం వాచం అభిసిత్తో హుత్వా పఠమమేవ యం త్వం అభాసి, తం సయమేవ భాసిత్వా ఇదాని సరసి, న సరసీతి వుత్తం హోతి. రాజానో కిర అభిసిత్తమత్తాయేవ ధమ్మభేరిం చరాపేన్తి – ‘‘దిన్నఞ్ఞేవ సమణబ్రాహ్మణానం తిణకట్ఠోదకం పరిభుఞ్జన్తూ’’తి తం సన్ధాయ ఏస వదతి. తేసం మయా సన్ధాయ భాసితన్తి తేసం అప్పమత్తకేపి కుక్కుచ్చాయన్తానం సమితబాహితపాపానం సమణబ్రాహ్మణానం తిణకట్ఠోదకహరణం సన్ధాయ మయా ఏతం భాసితం; న తుమ్హాదిసానన్తి అధిప్పాయో. తఞ్చ ఖో అరఞ్ఞే అపరిగ్గహితన్తి తఞ్చ తిణకట్ఠోదకం యం అరఞ్ఞే అపరిగ్గహితం హోతి; ఏతం సన్ధాయ మయా భాసితన్తి దీపేతి.
లోమేన త్వం ముత్తోసీతి ఏత్థ లోమమివ లోమం, కిం పన తం? పబ్బజ్జాలిఙ్గం. కిం వుత్తం హోతి? యథా నామ ధుత్తా ‘‘మంసం ఖాదిస్సామా’’తి మహగ్ఘలోమం ఏళకం గణ్హేయ్యుం. తమేనం అఞ్ఞో విఞ్ఞుపురిసో దిస్వా ‘‘ఇమస్స ఏళకస్స మంసం కహాపణమత్తం అగ్ఘతి. లోమాని పన లోమవారే లోమవారే అనేకే కహాపణే అగ్ఘన్తీ’’తి ద్వే అలోమకే ఏళకే దత్వా గణ్హేయ్య. ఏవం సో ఏళకో విఞ్ఞుపురిసమాగమ్మ లోమేన ముచ్చేయ్య. ఏవమేవ త్వం ఇమస్స కమ్మస్స కతత్తా వధబన్ధనారహో. యస్మా పన అరహద్ధజో సబ్భి అవజ్ఝరూపో, త్వఞ్చ సాసనే పబ్బజితత్తా యం పబ్బజ్జాలిఙ్గభూతం అరహద్ధజం ధారేసి. తస్మా త్వం ఇమినా పబ్బజ్జాలిఙ్గలోమేన ఏళకో వియ విఞ్ఞుపురిసమాగమ్మ ముత్తోసీతి.
మనుస్సా ఉజ్ఝాయన్తీతి రఞ్ఞో పరిసతి భాసమానస్స సమ్ముఖా చ పరమ్ముఖా చ సుత్వా తత్థ తత్థ మనుస్సా ఉజ్ఝాయన్తి, అవజ్ఝాయన్తి, అవజానన్తా తం ఝాయన్తి ఓలోకేన్తి లామకతో వా చిన్తేన్తీతి అత్థో. ఖియ్యన్తీతి తస్స అవణ్ణం కథేన్తి పకాసేన్తి. విపాచేన్తీతి విత్థారికం కరోన్తి, సబ్బత్థ పత్థరన్తి; అయఞ్చ అత్థో సద్దసత్థానుసారేన వేదితబ్బో. అయం పనేత్థ యోజనా – ‘‘అలజ్జినో ఇమే సమణా సక్యపుత్తియా’’తిఆదీని చిన్తేన్తా ఉజ్ఝాయన్తి. ‘‘నత్థి ఇమేసం సామఞ్ఞ’’న్తిఆదీని భణన్తా ఖియ్యన్తి. ‘‘అపగతా ఇమే సామఞ్ఞా’’తిఆదీని తత్థ తత్థ విత్థారేన్తా విపాచేన్తీతి. ఏతేన నయేన ఇమేసం పదానం ఇతో పరమ్పి తత్థ తత్థ ఆగతపదానురూపేన యోజనా వేదితబ్బా. బ్రహ్మచారినోతి సేట్ఠచారినో. సామఞ్ఞన్తి సమణభావో. బ్రహ్మఞ్ఞన్తి సేట్ఠభావో. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.
రఞ్ఞో దారూనీతిఆదిమ్హి ‘‘అదిన్నం ఆదియిస్సతీ’’తి అయం ఉజ్ఝాయనత్థో. యం పనేతం అదిన్నం ఆదియి, తం దస్సేతుం ‘‘రఞ్ఞో దారూనీ’’తి వుత్తం. ఇతి వచనభేదే అసమ్ముయ్హన్తేహి అత్థో వేదితబ్బో. పురాణవోహారికో మహామత్తోతి భిక్ఖుభావతో పురాణే గిహికాలే వినిచ్ఛయవోహారే నియుత్తత్తా ‘‘వోహారికో’’తి సఙ్ఖం గతో మహాఅమచ్చో.
అథ ఖో భగవా తం భిక్ఖుం ఏతదవోచాతి భగవా సామంయేవ లోకవోహారమ్పి జానాతి, అతీతబుద్ధానం పఞ్ఞత్తిమ్పి జానాతి – ‘‘పుబ్బేపి బుద్ధా ఏత్తకేన పారాజికం పఞ్ఞపేన్తి, ఏత్తకేన థుల్లచ్చయం, ఏత్తకేన దుక్కట’’న్తి. ఏవం సన్తేపి సచే అఞ్ఞేహి లోకవోహారవిఞ్ఞూహి సద్ధిం అసంసన్దిత్వా పాదమత్తేన పారాజికం పఞ్ఞపేయ్య, తేనస్స సియుం వత్తారో ‘‘సీలసంవరో నామ ఏకభిక్ఖుస్సపి అప్పమేయ్యో అసఙ్ఖ్యేయ్యో మహాపథవీ-సముద్ద-ఆకాసాని వియ అతివిత్థిణ్ణో, కథఞ్హి నామ భగవా పాదమత్తకేన నాసేసీ’’తి! తతో తథాగతస్స ఞాణబలం అజానన్తా సిక్ఖాపదం కోపేయ్యుం, పఞ్ఞత్తమ్పి సిక్ఖాపదం యథాఠానే న తిట్ఠేయ్య. లోకవోహారవిఞ్ఞూహి పన సద్ధిం సంసన్దిత్వా పఞ్ఞత్తే సో ఉపవాదో న హోతి. అఞ్ఞదత్థు ఏవం వత్తారో హోన్తి – ‘‘ఇమేహి నామ అగారికాపి పాదమత్తేన చోరం హనన్తిపి బన్ధన్తిపి పబ్బాజేన్తిపి. కస్మా భగవా పబ్బజితం న నాసేస్సతి; యేన పరసన్తకం తిణసలాకమత్తమ్పి న గహేతబ్బ’’న్తి! తథాగతస్స చ ఞాణబలం జానిస్సన్తి. పఞ్ఞత్తమ్పి చ సిక్ఖాపదం అకుప్పం భవిస్సతి, యథాఠానే ఠస్సతి. తస్మా లోకవోహారవిఞ్ఞూహి సద్ధిం సంసన్దిత్వా పఞ్ఞపేతుకామో సబ్బావన్తం పరిసం అనువిలోకేన్తో అథ ఖో భగవా అవిదూరే నిసిన్నం దిస్వా తం భిక్ఖుం ఏతదవోచ ‘‘కిత్తకేన ఖో భిక్ఖు రాజా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో చోరం గహేత్వా హనతి వా బన్ధతి వా పబ్బాజేతి వా’’తి.
తత్థ మాగధోతి మగధానం ఇస్సరో. సేనియోతి సేనాయ సమ్పన్నో. బిమ్బిసారోతి తస్స నామం. పబ్బాజేతి వాతి రట్ఠతో నిక్ఖామేతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ. పఞ్చమాసకో పాదోతి తదా రాజగహే వీసతిమాసకో కహాపణో హోతి, తస్మా పఞ్చమాసకో పాదో. ఏతేన లక్ఖణేన సబ్బజనపదేసు కహాపణస్స చతుత్థో భాగో ‘‘పాదో’’తి వేదితబ్బో. సో చ ఖో పోరాణస్స నీలకహాపణస్స వసేన, న ఇతరేసం రుద్రదామకాదీనం. తేన హి పాదేన అతీతబుద్ధాపి పారాజికం పఞ్ఞపేసుం, అనాగతాపి పఞ్ఞపేస్సన్తి. సబ్బబుద్ధానఞ్హి పారాజికవత్థుమ్హి వా పారాజికే వా నానత్తం నత్థి. ఇమానేవ చత్తారి పారాజికవత్థూని. ఇమానేవ చత్తారి పారాజికాని. ఇతో ఊనం వా అతిరేకం వా నత్థి. తస్మా భగవాపి ధనియం విగరహిత్వా పాదేనేవ దుతియపారాజికం పఞ్ఞపేన్తో ‘‘యో పన భిక్ఖు అదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాత’’న్తిఆదిమాహ.
ఏవం మూలచ్ఛేజ్జవసేన దళ్హం కత్వా దుతియపారాజికే పఞ్ఞత్తే అపరమ్పి అనుపఞ్ఞత్తత్థాయ రజకభణ్డికవత్థు ఉదపాది, తస్సుప్పత్తిదీపనత్థమేతం వుత్తం – ‘‘ఏవఞ్చిదం భగవతా భిక్ఖూనం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం హోతీ’’తి. తస్సత్థో చ అనుపఞ్ఞత్తిసమ్బన్ధో చ పఠమపారాజికవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. యథా చ ఇధ, ఏవం ఇతో పరేసు సబ్బసిక్ఖాపదేసు. యం యం పుబ్బే వుత్తం, తం తం సబ్బం వజ్జేత్వా ఉపరూపరి అపుబ్బమేవ వణ్ణయిస్సామ. యది హి యం యం వుత్తనయం, తం తం పునపి వణ్ణయిస్సామ, కదా వణ్ణనాయ అన్తం గమిస్సామ! తస్మా యం యం పుబ్బే వుత్తం, తం తం సబ్బం సాధుకం ఉపసల్లక్ఖేత్వా తత్థ తత్థ అత్థో చ యోజనా చ వేదితబ్బా. అపుబ్బం పన యంకిఞ్చి అనుత్తానత్థం, తం సబ్బం మయమేవ వణ్ణయిస్సామ.
ధనియవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯౦. రజకత్థరణం గన్త్వాతి రజకతిత్థం గన్త్వా; తఞ్హి యస్మా తత్థ రజకా వత్థాని అత్థరన్తి, తస్మా రజకత్థరణన్తి వుచ్చతి. రజకభణ్డికన్తి రజకానం భణ్డికం; రజకా సాయన్హసమయే నగరం పవిసన్తా బహూని వత్థాని ఏకేకం భణ్డికం బన్ధన్తి. తతో ఏకం భణ్డికం తేసం పమాదేన అపస్సన్తానం అవహరిత్వా థేనేత్వాతి అత్థో.
పదభాజనీయవణ్ణనా
౯౨. గామోనామాతి ఏవమాది ‘‘గామా వా అరఞ్ఞా వా’’తి ఏత్థ వుత్తస్స గామస్స చ అరఞ్ఞస్స చ పభేదదస్సనత్థం వుత్తం. తత్థ యస్మిం గామే ఏకా ఏవ కుటి, ఏకం గేహం సేయ్యథాపి మలయజనపదే; అయం ఏకకుటికో గామో నామ. ఏతేన నయేన అపరేపి వేదితబ్బా. అమనుస్సోనామ యో సబ్బసో వా మనుస్సానం అభావేన యక్ఖపరిగ్గహభూతో; యతో వా మనుస్సా కేనచి కారణేన పునపి ఆగన్తుకామా ఏవ అపక్కన్తా. పరిక్ఖిత్తోనామ ఇట్ఠకపాకారం ఆదిం కత్వా అన్తమసో కణ్టకసాఖాహిపి పరిక్ఖిత్తో. గోనిసాదినివిట్ఠోనామ వీథిసన్నివేసాదివసేన అనివిసిత్వా యథా గావో తత్థ తత్థ ద్వే తయో నిసీదన్తి, ఏవం తత్థ తత్థ ద్వే తీణి ఘరాని కత్వా నివిట్ఠో. సత్థోతి జఙ్ఘసత్థసకటసత్థాదీసు యో కోచి. ఇమస్మిఞ్చ సిక్ఖాపదే నిగమోపి నగరమ్పి గామగ్గహణేనేవ గహితన్తి వేదితబ్బం.
గామూపచారోతిఆది అరఞ్ఞపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్తం. ఇన్దఖీలే ఠితస్సాతి యస్స గామస్స అనురాధపురస్సేవ ద్వే ఇన్దఖీలా, తస్స అబ్భన్తరిమే ఇన్దఖీలే ఠితస్స; తస్స హి బాహిరో ఇన్దఖీలో ఆభిధమ్మికనయేన అరఞ్ఞసఙ్ఖేపం గచ్ఛతి. యస్స పన ఏకో, తస్స గామద్వారబాహానం వేమజ్ఝే ఠితస్స. యత్రాపి హి ఇన్దఖీలో నత్థి, తత్ర గామద్వారబాహానం వేమజ్ఝమేవ ‘‘ఇన్దఖీలో’’తి వుచ్చతి. తేన వుత్తం – ‘‘గామద్వారబాహానం వేమజ్ఝే ఠితస్సా’’తి. మజ్ఝిమస్సాతి థామమజ్ఝిమస్స, నో పమాణమజ్ఝిమస్స, నేవ అప్పథామస్స, న మహాథామస్స; మజ్ఝిమథామస్సాతి వుత్తం హోతి. లేడ్డుపాతోతి యథా మాతుగామో కాకే ఉడ్డాపేన్తో ఉజుకమేవ హత్థం ఉక్ఖిపిత్వా లేడ్డుం ఖిపతి, యథా చ ఉదకుక్ఖేపే ఉదకం ఖిపన్తి, ఏవం అఖిపిత్వా యథా తరుణమనుస్సా అత్తనో బలం దస్సేన్తా బాహం పసారేత్వా లేడ్డుం ఖిపన్తి, ఏవం ఖిత్తస్స లేడ్డుస్స పతనట్ఠానం. పతితో పన లుఠిత్వా యత్థ గచ్ఛతి, తం న గహేతబ్బం.
అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఘరూపచారే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతోతి ఏత్థ పన నిబ్బకోసస్స ఉదకపాతట్ఠానే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స సుప్పపాతో వా ముసలపాతో వా ఘరూపచారో నామ. తస్మిం ఘరూపచారే ఠితస్స లేడ్డుపాతో గామూపచారోతి కురున్దట్ఠకథాయం వుత్తం. మహాపచ్చరియమ్పి తాదిసమేవ. మహాఅట్ఠకథాయం పన ‘‘ఘరం నామ, ఘరూపచారో నామ, గామో నామ, గామూపచారో నామా’’తి మాతికం ఠపేత్వా నిబ్బకోసస్స ఉదకపాతట్ఠానబ్భన్తరం ఘరం నామ. యం పన ద్వారే ఠితో మాతుగామో భాజనధోవనఉదకం ఛడ్డేతి, తస్స పతనట్ఠానఞ్చ మాతుగామేనేవ అన్తోగేహే ఠితేన పకతియా బహి ఖిత్తస్స సుప్పస్స వా సమ్ముఞ్జనియా వా పతనట్ఠానఞ్చ, ఘరస్స పురతో ద్వీసు కోణేసు సమ్బన్ధిత్వా మజ్ఝే రుక్ఖసూచిద్వారం ఠపేత్వా గోరూపానం పవేసననివారణత్థం కతపరిక్ఖేపో చ అయం సబ్బోపి ఘరూపచారో నామ. తస్మిం ఘరూపచారే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతబ్భన్తరం గామో నామ. తతో అఞ్ఞస్స లేడ్డుపాతస్స అబ్భన్తరం గామూపచారో నామాతి వుత్తం. ఇదమేత్థ పమాణం. యథా చేత్థ, ఏవం సబ్బత్థ యో యో అట్ఠకథావాదో వా థేరవాదో వా పచ్ఛా వుచ్చతి సో పమాణతో దట్ఠబ్బో.
యఞ్చేతం మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం, తం పాళియా విరుద్ధమివ దిస్సతి. పాళియఞ్హి – ‘‘ఘరూపచారే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన తం లేడ్డుపాతం గామసఙ్ఖేపం కత్వా తతో పరం గామూపచారో వుత్తోతి? వుచ్చతే – సచ్చమేవ పాళియం వుత్తం, అధిప్పాయో పనేత్థ వేదితబ్బో. సో చ అట్ఠకథాచరియానమేవ విదితో. తస్మా యథా ‘‘ఘరూపచారే ఠితస్సా’’తి ఏత్థ ఘరూపచారలక్ఖణం పాళియం అవుత్తమ్పి అట్ఠకథాయం వుత్తవసేన గహితం. ఏవం సేసమ్పి గహేతబ్బం.
తత్రాయం నయో – ఇధ గామో నామ దువిధో హోతి – పరిక్ఖిత్తో చ అపరిక్ఖిత్తో చ. తత్ర పరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపోయేవ పరిచ్ఛేదో. తస్మా తస్స విసుం పరిచ్ఛేదం అవత్వా ‘‘గామూపచారో నామ పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఇన్దఖీలే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’’తి పాళియం వుత్తం. అపరిక్ఖిత్తస్స పన గామస్స గామపరిచ్ఛేదో వత్తబ్బో. తస్మా తస్స గామపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఘరూపచారే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’’తి వుత్తం. గామపరిచ్ఛేదే చ దస్సితే గామూపచారలక్ఖణం పుబ్బే వుత్తనయేనేవ సక్కా ఞాతున్తి పున ‘‘తత్థ ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’’తి న వుత్తం. యో పన ఘరూపచారే ఠితస్స లేడ్డుపాతంయేవ ‘‘గామూపచారో’’తి వదతి, తస్స ఘరూపచారో గామోతి ఆపజ్జతి. తతో ఘరం, ఘరూపచారో, గామో, గామూపచారోతి ఏస విభాగో సఙ్కరీయతి. అసఙ్కరతో చేత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో వికాలే గామప్పవేసనాదీసు. తస్మా పాళిఞ్చ అట్ఠకథఞ్చ సంసన్దిత్వా వుత్తనయేనేవేత్థ గామో చ గామూపచారో చ వేదితబ్బో. యోపి చ గామో పుబ్బే మహా హుత్వా పచ్ఛా కులేసు నట్ఠేసు అప్పకో హోతి, సో ఘరూపచారతో లేడ్డుపాతేనేవ పరిచ్ఛిన్దితబ్బో. పురిమపరిచ్ఛేదో పనస్స పరిక్ఖిత్తస్సాపి అపరిక్ఖిత్తస్సాపి అప్పమాణమేవాతి.
అరఞ్ఞం నామ ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చాతి ఇమం యథావుత్తలక్ఖణం గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ ఠపేత్వా ఇమస్మిం అదిన్నాదానసిక్ఖాపదే అవసేసం ‘‘అరఞ్ఞం’’ నామాతి వేదితబ్బం. అభిధమ్మే పన ‘‘అరఞ్ఞన్తి నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా సబ్బమేతం అరఞ్ఞ’’న్తి (విభ. ౫౨౯) వుత్తం. ఆరఞ్ఞకసిక్ఖాపదే ‘‘ఆరఞ్ఞకం నామ సేనాసనం పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి (పారా. ౬౫౪) వుత్తం. తం ఇన్దఖీలతో పట్ఠాయ ఆరోపితేన ఆచరియధనునా పఞ్చధనుసతప్పమాణన్తి వేదితబ్బం. ఏవం భగవతా ‘‘గామా వా అరఞ్ఞా వా’’తి ఏతస్స అత్థం విభజన్తేన ‘‘ఘరం, ఘరూపచారో, గామో, గామూపచారో అరఞ్ఞ’’న్తి పాపభిక్ఖూనం లేసోకాసనిసేధనత్థం పఞ్చ కోట్ఠాసా దస్సితా. తస్మా ఘరే వా ఘరూపచారే వా గామే వా గామూపచారే వా అరఞ్ఞే వా పాదగ్ఘనకతో పట్ఠాయ సస్సామికం భణ్డం అవహరన్తస్స పారాజికమేవాతి వేదితబ్బం.
ఇదాని ‘‘అదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదియేయ్యా’’తిఆదీనం అత్థదస్సనత్థం ‘‘అదిన్నం నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అదిన్నన్తి దన్తపోనసిక్ఖాపదే అత్తనో సన్తకమ్పి అప్పటిగ్గహితకం కప్పియం అజ్ఝోహరణీయం వుచ్చతి. ఇధ పన యంకిఞ్చి పరపరిగ్గహితం సస్సామికం భణ్డం, తదేతం తేహి సామికేహి కాయేన వా వాచాయ వా న దిన్నన్తి అదిన్నం. అత్తనో హత్థతో వా యథాఠితట్ఠానతో వా న నిస్సట్ఠన్తి అనిస్సట్ఠం. యథాఠానే ఠితమ్పి అనపేక్ఖతాయ న పరిచ్చత్తన్తి అపరిచ్చత్తం. ఆరక్ఖసంవిధానేన రక్ఖితత్తా రక్ఖితం. మఞ్జూసాదీసు పక్ఖిపిత్వా గోపితత్తా గోపితం. ‘‘మమ ఇద’’న్తి తణ్హామమత్తేన మమాయితత్తా మమాయితం. తాహి అపరిచ్చాగరక్ఖణగోపనాహి తేహి భణ్డసామికేహి పరేహి పరిగ్గహితన్తి పరపరిగ్గహితం. ఏతం అదిన్నం నామ.
థేయ్యసఙ్ఖాతన్తి ఏత్థ థేనోతి చోరో, థేనస్స భావో థేయ్యం; అవహరణచిత్తస్సేతం అధివచనం. ‘‘సఙ్ఖా, సఙ్ఖాత’’న్తి అత్థతో ఏకం; కోట్ఠాసస్సేతం అధివచనం, ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా’’తిఆదీసు (సు. ని. ౮౮౦) వియ. థేయ్యఞ్చ తం సఙ్ఖాతఞ్చాతి థేయ్యసఙ్ఖాతం, థేయ్యచిత్తసఙ్ఖాతో ఏకో చిత్తకోట్ఠాసోతి అత్థో. కరణత్థే చేతం పచ్చత్తవచనం, తస్మా థేయ్యసఙ్ఖాతేనాతి అత్థతో దట్ఠబ్బం. యో చ థేయ్యసఙ్ఖాతేన ఆదియతి, సో యస్మా థేయ్యచిత్తో హోతి, తస్మా బ్యఞ్జనం అనాదియిత్వా అత్థమేవ దస్సేతుం థేయ్యచిత్తో అవహరణచిత్తోతి ఏవమస్స పదభాజనం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
ఆదియేయ్య , హరేయ్య, అవహరేయ్య, ఇరియాపథం వికోపేయ్య, ఠానా చావేయ్య, సఙ్కేతం వీతినామేయ్యాతి ఏత్థ పన పఠమపదం అభియోగవసేన వుత్తం, దుతియపదం అఞ్ఞేసం భణ్డం హరన్తస్స గచ్ఛతో వసేన, తతియపదం ఉపనిక్ఖిత్తభణ్డవసేన, చతుత్థం సవిఞ్ఞాణకవసేన, పఞ్చమం థలే నిక్ఖిత్తాదివసేన, ఛట్ఠం పరికప్పవసేన వా సుఙ్కఘాతవసేన వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యోజనా పనేత్థ ఏకభణ్డవసేనపి నానాభణ్డవసేనపి హోతి. ఏకభణ్డవసేన చ సవిఞ్ఞాణకేనేవ లబ్భతి, నానాభణ్డవసేన సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకమిస్సకేన.
తత్థ నానాభణ్డవసేన తావ ఏవం వేదితబ్బం – ఆదియేయ్యాతి ఆరామం అభియుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. సామికస్స విమతిం ఉప్పాదేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. సామికో ‘‘న మయ్హం భవిస్సతీ’’తి ధురం నిక్ఖిపతి, ఆపత్తి పారాజికస్స.
హరేయ్యాతి అఞ్ఞస్స భణ్డం హరన్తో సీసే భారం థేయ్యచిత్తో ఆమసతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. ఫన్దాపేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. ఖన్ధం ఓరోపేతి, ఆపత్తి పారాజికస్స.
అవహరేయ్యాతి ఉపనిక్ఖిత్తం భణ్డం ‘‘దేహి మే భణ్డ’’న్తి వుచ్చమానో ‘‘నాహం గణ్హామీ’’తి భణతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. సామికస్స విమతిం ఉప్పాదేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. సామికో ‘‘న మయ్హం దస్సతీ’’తి ధురం నిక్ఖిపతి, ఆపత్తి పారాజికస్స.
ఇరియాపథంవికోపేయ్యాతి ‘‘సహభణ్డహారకం నేస్సామీ’’తి పఠమం పాదం సఙ్కామేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. దుతియం పాదం సఙ్కామేతి, ఆపత్తి పారాజికస్స.
ఠానా చావేయ్యాతి థలట్ఠం భణ్డం థేయ్యచిత్తో ఆమసతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. ఫన్దాపేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. ఠానా చావేతి, ఆపత్తి పారాజికస్స.
సఙ్కేతం వీతినామేయ్యాతి పరికప్పితట్ఠానం పఠమం పాదం అతిక్కామేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. దుతియం పాదం అతిక్కామేతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. అథ వా పఠమం పాదం సుఙ్కఘాతం అతిక్కామేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. దుతియం పాదం అతిక్కామేతి, ఆపత్తి పారాజికస్సాతి – అయమేత్థ నానాభణ్డవసేన యోజనా.
ఏకభణ్డవసేన పన సస్సామికం దాసం వా తిరచ్ఛానం వా యథావుత్తేన అభియోగాదినా నయేన ఆదియతి వా హరతి వా అవహరతి వా ఇరియాపథం వా వికోపేతి, ఠానా వా చావేతి, పరిచ్ఛేదం వా అతిక్కామేతి – అయమేత్థ ఏకభణ్డవసేన యోజనా.
పఞ్చవీసతిఅవహారకథా
అపిచ ఇమాని ఛ పదాని వణ్ణేన్తేన పఞ్చ పఞ్చకే సమోధానేత్వా పఞ్చవీసతి అవహారా దస్సేతబ్బా. ఏవం వణ్ణయతా హి ఇదం అదిన్నాదానపారాజికం సువణ్ణితం హోతి. ఇమస్మిఞ్చ ఠానే సబ్బఅట్ఠకథా ఆకులా లుళితా దువిఞ్ఞేయ్యవినిచ్ఛయా. తథా హి సబ్బఅట్ఠకథాసు యాని తాని పాళియం ‘‘పఞ్చహాకారేహి అదిన్నం ఆదియన్తస్స ఆపత్తి పారాజికస్స, పరపరిగ్గహితఞ్చ హోతీ’’తిఆదినా నయేన అవహారఙ్గాని వుత్తాని, తానిపి గహేత్వా కత్థచి ఏకం పఞ్చకం దస్సితం, కత్థచి ‘‘ఛహాకారేహీ’’తి ఆగతేహి సద్ధిం ద్వే పఞ్చకాని దస్సితాని. ఏతాని చ పఞ్చకాని న హోన్తి. యత్థ హి ఏకేకేన పదేన అవహారో సిజ్ఝతి, తం పఞ్చకం నామ వుచ్చతి. ఏత్థ పన సబ్బేహిపి పదేహి ఏకోయేవ అవహారో. యాని చ తత్థ లబ్భమానానియేవ పఞ్చకాని దస్సితాని, తేసమ్పి న సబ్బేసం అత్థో పకాసితో. ఏవమిమస్మిం ఠానే సబ్బఅట్ఠకథా ఆకులా లుళితా దువిఞ్ఞేయ్యవినిచ్ఛయా. తస్మా పఞ్చ పఞ్చకేసమోధానేత్వా దస్సియమానా ఇమే పఞ్చవీసతి అవహారా సాధుకం సల్లక్ఖేతబ్బా.
పఞ్చ పఞ్చకాని నామ – నానాభణ్డపఞ్చకం, ఏకభణ్డపఞ్చకం, సాహత్థికపఞ్చకం, పుబ్బపయోగపఞ్చకం, థేయ్యావహారపఞ్చకన్తి. తత్థ నానాభణ్డపఞ్చకఞ్చ ఏకభణ్డపఞ్చకఞ్చ ‘‘ఆదియేయ్య, హరేయ్య, అవహరేయ్య, ఇరియాపథం వికోపేయ్య, ఠానా చావేయ్యా’’తి ఇమేసం పదానం వసేన లబ్భన్తి. తాని పుబ్బే యోజేత్వా దస్సితనయేనేవ వేదితబ్బాని. యం పనేతం ‘‘సఙ్కేతం వీతినామేయ్యా’’తి ఛట్ఠం పదం, తం పరికప్పావహారస్స చ నిస్సగ్గియావహారస్స చ సాధారణం. తస్మా తం తతియపఞ్చమేసు పఞ్చకేసు లబ్భమానపదవసేన యోజేతబ్బం. వుత్తం నానాభణ్డపఞ్చకఞ్చ ఏకభణ్డపఞ్చకఞ్చ.
కతమం సాహత్థికపఞ్చకం? పఞ్చ అవహారా – సాహత్థికో, ఆణత్తికో, నిస్సగ్గియో, అత్థసాధకో, ధురనిక్ఖేపోతి. తత్థ సాహత్థికో నామ పరస్స భణ్డం సహత్థా అవహరతి. ఆణత్తికో నామ ‘‘అసుకస్స భణ్డం అవహరా’’తి అఞ్ఞం ఆణాపేతి. నిస్సగ్గియో నామ అన్తోసుఙ్కఘాతే ఠితో బహిసుఙ్కఘాతం పాతేతి, ఆపత్తి పారాజికస్సాతి, ఇమినా చ సద్ధిం ‘‘సఙ్కేతం వీతినామేయ్యా’’తి ఇదం పదయోజనం లభతి. అత్థసాధకో నామ ‘‘అసుకం నామ భణ్డం యదా సక్కోసి, తదా అవహరా’’తి ఆణాపేతి. తత్థ సచే పరో అనన్తరాయికో హుత్వా తం అవహరతి, ఆణాపకో ఆణత్తిక్ఖణేయేవ పారాజికో హోతి, అవహారకో పన అవహటకాలే. అయం అత్థసాధకో. ధురనిక్ఖేపో పన ఉపనిక్ఖిత్తభణ్డవసేన వేదితబ్బో. ఇదం సాహత్థికపఞ్చకం.
కతమం పుబ్బపయోగపఞ్చకం? అపరేపి పఞ్చ అవహారా – పుబ్బపయోగో, సహపయోగో, సంవిదావహారో, సఙ్కేతకమ్మం, నిమిత్తకమ్మన్తి. తత్థ ఆణత్తివసేన పుబ్బపయోగో వేదితబ్బో. ఠానా చావనవసేన సహపయోగో. ఇతరే పన తయో పాళియం (పారా. ౧౧౮-౧౨౦) ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బాతి. ఇదం పుబ్బపయోగపఞ్చకం.
కతమం థేయ్యావహారపఞ్చకం? అపరేపి పఞ్చ అవహారా – థేయ్యావహారో, పసయ్హావహారో, పరికప్పావహారో, పటిచ్ఛన్నావహారో, కుసావహారోతి. తే పఞ్చపి ‘‘అఞ్ఞతరో భిక్ఖు సఙ్ఘస్స చీవరే భాజియమానే థేయ్యచిత్తో కుసం సఙ్కామేత్వా చీవరం అగ్గహేసీ’’తి (పారా. ౧౩౮) ఏతస్మిం కుససఙ్కామనవత్థుస్మిం వణ్ణయిస్సామ. ఇదం థేయ్యావహారపఞ్చకం. ఏవమిమాని పఞ్చ పఞ్చకాని సమోధానేత్వా ఇమే పఞ్చవీసతి అవహారా వేదితబ్బా.
ఇమేసు చ పన పఞ్చసు పఞ్చకేసు కుసలేన వినయధరేన ఓతిణ్ణం వత్థుం సహసా అవినిచ్ఛినిత్వావ పఞ్చ ఠానాని ఓలోకేతబ్బాని. యాని సన్ధాయ పోరాణా ఆహు –
‘‘వత్థుం కాలఞ్చ దేసఞ్చ, అగ్ఘం పరిభోగపఞ్చమం;
తులయిత్వా పఞ్చ ఠానాని, ధారేయ్యత్థం విచక్ఖణో’’తి.
తత్థ వత్థున్తి భణ్డం; అవహారకేన హి ‘‘మయా ఇదం నామ అవహట’’న్తి వుత్తేపి ఆపత్తిం అనారోపేత్వావ తం భణ్డం సస్సామికం వా అస్సామికం వాతి ఉపపరిక్ఖితబ్బం. సస్సామికేపి సామికానం సాలయభావో వా నిరాలయభావో వా ఉపపరిక్ఖితబ్బో. సచే తేసం సాలయకాలే అవహటం, భణ్డం అగ్ఘాపేత్వా ఆపత్తి కాతబ్బా. సచే నిరాలయకాలే, న పారాజికేన కారేతబ్బో. భణ్డసామికేసు పన భణ్డం ఆహరాపేన్తేసు భణ్డం దాతబ్బం. అయమేత్థ సామీచి.
ఇమస్స పనత్థస్స దీపనత్థమిదం వత్థు – భాతియరాజకాలే కిర మహాచేతియపూజాయ దక్ఖిణదిసతో ఏకో భిక్ఖు సత్తహత్థం పణ్డుకాసావం అంసే కరిత్వా చేతియఙ్గణం పావిసి; తఙ్ఖణమేవ చ రాజాపి చేతియవన్దనత్థం ఆగతో. తత్థ ఉస్సారణాయ వత్తమానాయ మహాజనసమ్మద్దో అహోసి. అథ సో భిక్ఖు జనసమ్మద్దపీళితో అంసతో పతన్తం కాసావం అదిస్వావ నిక్ఖన్తో; నిక్ఖమిత్వా చ కాసావం అపస్సన్తో ‘‘కో ఈదిసే జనసమ్మద్దే కాసావం లచ్ఛతి, న దాని తం మయ్హ’’న్తి ధురనిక్ఖేపం కత్వా గతో. అథఞ్ఞో భిక్ఖు పచ్ఛా ఆగచ్ఛన్తో తం కాసావం దిస్వా థేయ్యచిత్తేన గహేత్వా పున విప్పటిసారీ హుత్వా ‘‘అస్సమణో దానిమ్హి, విబ్భమిస్సామీ’’తి చిత్తే ఉప్పన్నేపి ‘‘వినయధరే పుచ్ఛిత్వా ఞస్సామీ’’తి చిన్తేసి.
తేన చ సమయేన చూళసుమనత్థేరో నామ సబ్బపరియత్తిధరో వినయాచరియపామోక్ఖో మహావిహారే పటివసతి. సో భిక్ఖు థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఓకాసం కారేత్వా అత్తనో కుక్కుచ్చం పుచ్ఛి. థేరో తేన భట్ఠే జనకాయే పచ్ఛా ఆగన్త్వా గహితభావం ఞత్వా ‘‘అత్థి దాని ఏత్థ ఓకాసో’’తి చిన్తేత్వా ఆహ – ‘‘సచే కాసావసామికం భిక్ఖుం ఆనేయ్యాసి, సక్కా భవేయ్య తవ పతిట్ఠా కాతు’’న్తి. ‘‘కథాహం, భన్తే, తం దక్ఖిస్సామీ’’తి? ‘‘తహిం తహిం గన్త్వా ఓలోకేహీ’’తి. సో పఞ్చపి మహావిహారే ఓలోకేత్వా నేవ అద్దక్ఖి. తతో నం థేరో పుచ్ఛి – ‘‘కతరాయ దిసాయ బహూ భిక్ఖూ ఆగచ్ఛన్తీ’’తి? ‘‘దక్ఖిణదిసాయ, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి కాసావం దీఘతో చ తిరియఞ్చ మినిత్వా ఠపేహి. ఠపేత్వా దక్ఖిణదిసాయ విహారపటిపాటియా విచినిత్వా తం భిక్ఖుం ఆనేహీ’’తి. సో తథా కత్వా తం భిక్ఖుం దిస్వా థేరస్స సన్తికం ఆనేసి. థేరో పుచ్ఛి – ‘‘తవేదం కాసావ’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘కుహిం తే పాతిత’’న్తి? సో సబ్బం ఆచిక్ఖి. థేరో పన తేన కతం ధురనిక్ఖేపం సుత్వా ఇతరం పుచ్ఛి – ‘‘తయా ఇదం కుహిం దిస్వా గహిత’’న్తి? సోపి సబ్బం ఆరోచేసి. తతో నం థేరో ఆహ – ‘‘సచే తే సుద్ధచిత్తేన గహితం అభవిస్స, అనాపత్తియేవ తే అస్స. థేయ్యచిత్తేన పన గహితత్తా దుక్కటం ఆపన్నోసి. తం దేసేత్వా అనాపత్తికో హోహి. ఇదఞ్చ కాసావం అత్తనో సన్తకం కత్వా ఏతస్సేవ భిక్ఖునో దేహీ’’తి. సో భిక్ఖు అమతేనేవ అభిసిత్తో పరమస్సాసప్పత్తో అహోసీతి. ఏవం వత్థు ఓలోకేతబ్బం.
కాలోతి అవహారకాలో. తదేవ హి భణ్డం కదాచి సమగ్ఘం హోతి, కదాచి మహగ్ఘం. తస్మా తం భణ్డం యస్మిం కాలే అవహటం, తస్మింయేవ కాలే యో తస్స అగ్ఘో హోతి, తేన అగ్ఘేన ఆపత్తి కారేతబ్బా. ఏవం కాలో ఓలోకేతబ్బో.
దేసోతి అవహారదేసో. తఞ్హి భణ్డం యస్మిం దేసే అవహటం, తస్మింయేవ దేసే యో తస్స అగ్ఘో హోతి, తేన అగ్ఘేన ఆపత్తి కారేతబ్బా. భణ్డుట్ఠానదేసే హి భణ్డం సమగ్ఘం హోతి, అఞ్ఞత్థ మహగ్ఘం.
ఇమస్సాపి చ అత్థస్స దీపనత్థమిదం వత్థు – అన్తరసముద్దే కిర ఏకో భిక్ఖు సుసణ్ఠానం నాళికేరం లభిత్వా భమం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖథాలకసదిసం మనోరమం పానీయథాలకం కత్వా తత్థేవ ఠపేత్వా చేతియగిరిం అగమాసి. అథఞ్ఞో భిక్ఖు అన్తరసముద్దం గన్త్వా తస్మిం విహారే పటివసన్తో తం థాలకం దిస్వా థేయ్యచిత్తేన గహేత్వా చేతియగిరిమేవ ఆగతో. తస్స తత్థ యాగుం పివన్తస్స తం థాలకం దిస్వా థాలకసామికో భిక్ఖు ఆహ – ‘‘కుతో తే ఇదం లద్ధ’’న్తి? ‘‘అన్తరసముద్దతో మే ఆనీత’’న్తి. సో తం ‘‘నేతం తవ సన్తకం, థేయ్యాయ తే గహిత’’న్తి సఙ్ఘమజ్ఝం ఆకడ్ఢి. తత్థ చ వినిచ్ఛయం అలభిత్వా మహావిహారం అగమింసు. తత్థ భేరిం పహరాపేత్వా మహాచేతియసమీపే సన్నిపాతం కత్వా వినిచ్ఛయం ఆరభింసు. వినయధరత్థేరా అవహారం సఞ్ఞాపేసుం.
తస్మిఞ్చ సన్నిపాతే ఆభిధమ్మికగోదత్తత్థేరో నామ వినయకుసలో హోతి. సో ఏవమాహ – ‘‘ఇమినా ఇదం థాలకం కుహిం అవహట’’న్తి? ‘‘అన్తరసముద్దే అవహట’’న్తి. ‘‘తత్రిదం కిం అగ్ఘతీ’’తి? ‘‘న కిఞ్చి అగ్ఘతి. తత్ర హి నాళికేరం భిన్దిత్వా మిఞ్జం ఖాదిత్వా కపాలం ఛడ్డేన్తి, దారుఅత్థం పన ఫరతీ’’తి. ‘‘ఇమస్స భిక్ఖునో ఏత్థ హత్థకమ్మం కిం అగ్ఘతీ’’తి? ‘‘మాసకం వా ఊనమాసకం వా’’తి. ‘‘అత్థి పన కత్థచి సమ్మాసమ్బుద్ధేన మాసకేన వా ఊనమాసకేన వా పారాజికం పఞ్ఞత్త’’న్తి. ఏవం వుత్తే ‘‘సాధు! సాధు! సుకథితం సువినిచ్ఛిత’’న్తి ఏకసాధుకారో అహోసి. తేన చ సమయేన భాతియరాజాపి చేతియవన్దనత్థం నగరతో నిక్ఖమన్తో తం సద్దం సుత్వా ‘‘కిం ఇద’’న్తి పుచ్ఛిత్వా సబ్బం పటిపాటియా సుత్వా నగరే భేరిం చరాపేసి – ‘‘మయి సన్తే భిక్ఖూనమ్పి భిక్ఖూనీనమ్పి గిహీనమ్పి అధికరణం ఆభిధమ్మికగోదత్తత్థేరేన వినిచ్ఛితం సువినిచ్ఛితం, తస్స వినిచ్ఛయే అతిట్ఠమానం రాజాణాయ ఠపేమీ’’తి. ఏవం దేసో ఓలోకేతబ్బో.
అగ్ఘోతి భణ్డగ్ఘో. నవభణ్డస్స హి యో అగ్ఘో హోతి, సో పచ్ఛా పరిహాయతి; యథా నవధోతో పత్తో అట్ఠ వా దస వా అగ్ఘతి, సో పచ్ఛా భిన్నో వా ఛిద్దో వా ఆణిగణ్ఠికాహతో వా అప్పగ్ఘో హోతి తస్మా న సబ్బదా భణ్డం పకతిఅగ్ఘేనేవ కాతబ్బన్తి. ఏవం అగ్ఘో ఓలోకేతబ్బో.
పరిభోగోతి భణ్డపరిభోగో. పరిభోగేనాపి హి వాసిఆదిభణ్డస్స అగ్ఘో పరిహాయతి. తస్మా ఏవం ఉపపరిక్ఖితబ్బం, సచే కోచి కస్సచి పాదగ్ఘనకం వాసిం హరతి, తత్ర వాసిసామికో పుచ్ఛితబ్బో – ‘‘తయా అయం వాసి కిత్తకేన కీతా’’తి? ‘‘పాదేన, భన్తే’’తి. ‘‘కిం పన తే కిణిత్వావ ఠపితా, ఉదాహు తం వళఞ్జేసీ’’తి? సచే వదతి ‘‘ఏకదివసం మే దన్తకట్ఠం వా రజనఛల్లిం వా పత్తపచనకదారుం వా ఛిన్నం, ఘంసిత్వా వా నిసితా’’తి. అథస్సా పోరాణో అగ్ఘో భట్ఠోతి వేదితబ్బో. యథా చ వాసియా ఏవం అఞ్జనియా వా అఞ్జనిసలాకాయ వా కుఞ్చికాయ వా పలాలేన వా థుసేహి వా ఇట్ఠకచుణ్ణేన వా ఏకవారం ఘంసిత్వా ధోవనమత్తేనాపి అగ్ఘో భస్సతి. తిపుమణ్డలస్స మకరదన్తచ్ఛేదనేనాపి పరిమజ్జితమత్తేనాపి, ఉదకసాటికాయ సకిం నివాసనపారుపనేనాపి పరిభోగసీసేన అంసే వా సీసే వా ఠపనమత్తేనాపి, తణ్డులాదీనం పప్ఫోటనేనాపి తతో ఏకం వా ద్వే వా అపనయనేనాపి, అన్తమసో ఏకం పాసాణసక్ఖరం ఉద్ధరిత్వా ఛడ్డితమత్తేనాపి, సప్పితేలాదీనం భాజనన్తరపఅవత్తనేనాపి, అన్తమసో తతో మక్ఖికం వా కిపిల్లికం వా ఉద్ధరిత్వా ఛడ్డితమత్తేనాపి, గుళపిణ్డకస్స మధురభావజాననత్థం నఖేన విజ్ఝిత్వా అణుమత్తం గహితమత్తేనాపి అగ్ఘో భస్సతి. తస్మా యంకిఞ్చి పాదగ్ఘనకం వుత్తనయేనేవ సామికేహి పరిభోగేన ఊనం కతం హోతి, న తం అవహటో భిక్ఖు పారాజికేన కాతబ్బో. ఏవం పరిభోగో ఓలోకేతబ్బో. ఏవం ఇమాని తులయిత్వా పఞ్చ ఠానాని ధారేయ్యత్థం విచక్ఖణో, ఆపత్తిం వా అనాపత్తిం వా గరుకం వా లహుకం వా ఆపత్తిం యథాఠానే ఠపేయ్యాతి.
నిట్ఠితో ‘‘ఆదియేయ్య…పే… సఙ్కేతం వీతినామేయ్యా’’తి.
ఇమేసం పదానం వినిచ్ఛయో.
ఇదాని యదిదం ‘‘యథారూపే అదిన్నాదానే’’తిఆదీని విభజన్తేన ‘‘యథారూపం నామా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యథారూపన్తి యథాజాతికం. తం పన యస్మా పాదతో పట్ఠాయ హోతి, తస్మా ‘‘పాదం వా పాదారహం వా అతిరేకపాదం వా’’తి ఆహ. తత్థ పాదేన కహాపణస్స చతుత్థభాగం అకప్పియభణ్డమేవ దస్సేతి. పాదారహేన పాదగ్ఘనకం కప్పియభణ్డం. అతిరేకపాదేన ఉభయమ్పి. ఏత్తావతా సబ్బాకారేన దుతియపారాజికప్పహోనకవత్థు దస్సితం హోతి.
పథబ్యా రాజాతి సకలపథవియా రాజా దీపచక్కవత్తీ అసోకసదిసో, యో వా పనఞ్ఞోపి ఏకదీపే రాజా, సీహళరాజసదిసో. పదేసరాజాతి ఏకదీపస్స పదేసిస్సరో, బిమ్బిసార-పసేనది-ఆదయో వియ. మణ్డలికా నామ యే దీపపదేసేపి ఏకమేకం మణ్డలం భుఞ్జన్తి. అన్తరభోగికా నామ ద్విన్నం రాజూనం అన్తరా కతిపయగామసామికా. అక్ఖదస్సాతి ధమ్మవినిచ్ఛనకా, తే ధమ్మసభాయం నిసీదిత్వా అపరాధానురూపం చోరానం హత్థపాదచ్ఛేజ్జాదిం అనుసాసన్తి. యే పన ఠానన్తరప్పత్తా అమచ్చా వా రాజకుమారా వా కతాపరాధా హోన్తి, తే రఞ్ఞో ఆరోచేన్తి, గరుకం ఠానం సయం న వినిచ్ఛినన్తి. మహామత్తాతి ఠానన్తరప్పత్తా మహాఅమచ్చా; తేపి తత్థ తత్థ గామే వా నిగమే వా నిసీదిత్వా రాజకిచ్చం కరోన్తి. యే వా పనాతి అఞ్ఞేపి యే రాజకులనిస్సితా వా సకిస్సరియనిస్సితా వా హుత్వా ఛేజ్జభేజ్జం అనుసాసన్తి, సబ్బేపి తే ఇమస్మిం అత్థే ‘‘రాజానో’’తి దస్సేతి.
హనేయ్యున్తి పోథేయ్యుఞ్చేవ ఛిన్దేయ్యుఞ్చ. పబ్బాజేయ్యున్తి నీహరేయ్యుం. చోరోసీతి ఏవమాదీని చ వత్వా పరిభాసేయ్యుం; తేనేవాహ – ‘‘పరిభాసో ఏసో’’తి. పురిమం ఉపాదాయాతి మేథునం ధమ్మం పటిసేవిత్వా పారాజికం ఆపత్తిం ఆపన్నం పుగ్గలం ఉపాదాయ. సేసం పుబ్బే వుత్తనయత్తా ఉత్తానపదత్థత్తా చ పాకటమేవాతి.
౯౩. ఏవం ఉద్దిట్ఠసిక్ఖాపదం పదానుక్కమేన విభజిత్వా ఇదాని యం తం ఆదియేయ్యాతిఆదీహి ఛహి పదేహి సఙ్ఖేపతో ఆదానం దస్సేత్వా సఙ్ఖేపతోఏవ ‘‘పాదం వా పాదారహం వా అతిరేకపాదం వా’’తి ఆదాతబ్బభణ్డం దస్సితం, తం యత్థ యత్థ ఠితం, యథా యథా ఆదానం గచ్ఛతి, అనాగతే పాపభిక్ఖూనం లేసోకాసనిరున్ధనత్థం తథా తథా విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘భూమట్ఠం థలట్ఠ’’న్తిఆదినా నయేన మాతికం ఠపేత్వా ‘‘భూమట్ఠం నామ భణ్డం భూమియం నిక్ఖిత్తం హోతీ’’తిఆదినా నయేన తస్స విభఙ్గం ఆహ.
పఞ్చవీసతిఅవహారకథా నిట్ఠితా.
భూమట్ఠకథా
౯౪. తత్రాయం అనుత్తానపదవణ్ణనాయ సద్ధిం వినిచ్ఛయకథా. నిఖాతన్తి భూమియం ఖణిత్వా ఠపితం. పటిచ్ఛన్నన్తి పంసుఇట్ఠకాదీహి పటిచ్ఛన్నం. భూమట్ఠం భణ్డం…పే… గచ్ఛతి వా, ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి తం ఏవం నిఖణిత్వా వా పటిచ్ఛాదేత్వా వా ఠపితత్తా భూమియం ఠితం భణ్డం యో భిక్ఖు కేనచిదేవ ఉపాయేన ఞత్వా ‘‘ఆహరిస్సామీ’’తి థేయ్యచిత్తో హుత్వా రత్తిభాగే ఉట్ఠాయ గచ్ఛతి, సో భణ్డట్ఠానం అప్పత్వాపి సబ్బకాయవచీవికారేసు దుక్కటం ఆపజ్జతి. కథం? సో హి తస్స ఆహరణత్థాయ ఉట్ఠహన్తో యం యం అఙ్గపచ్చఙ్గం ఫన్దాపేతి, సబ్బత్థ దుక్కటమేవ. నివాసనపారుపనం సణ్ఠపేతి, హత్థవారే హత్థవారే దుక్కటం. ‘‘మహన్తం నిధానం న సక్కా ఏకేన ఆహరితుం, దుతియం పరియేసిస్సామీ’’తి కస్సచి సహాయస్స సన్తికం గన్తుకామో ద్వారం వివరతి, పదవారే చ హత్థవారే చ దుక్కటం. ద్వారపిదహనే పన అఞ్ఞస్మిం వా గమనస్స అనుపకారే అనాపత్తి. తస్స నిపన్నోకాసం గన్త్వా ‘‘ఇత్థన్నామా’’తి పక్కోసతి, తమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘ఏహి గచ్ఛామా’’తి వదతి, వాచాయ వాచాయ దుక్కటం. సో తస్స వచనేన ఉట్ఠహతి, తస్సాపి దుక్కటం. ఉట్ఠహిత్వా తస్స సన్తికం గన్తుకామో నివాసనపారుపనం సణ్ఠపేతి, ద్వారం వివరిత్వా తస్స సమీపం గచ్ఛతి, హత్థవారపదవారేసు సబ్బత్థ దుక్కటం. సో తం పుచ్ఛతి ‘‘అసుకో చ అసుకో చ కుహిం, అసుకఞ్చ అసుకఞ్చ పక్కోసాహీ’’తి, వాచాయ వాచాయ దుక్కటం. సబ్బే సమాగతే దిస్వా ‘‘మయా అసుకస్మిం నామ ఠానే ఏవరూపో నిధి ఉపలద్ధో, గచ్ఛామ తం గహేత్వా పుఞ్ఞాని చ కరిస్సామ, సుఖఞ్చ జీవిస్సామా’’తి వదతి, వాచాయ వాచాయ దుక్కటమేవ.
ఏవం లద్ధసహాయో కుదాలం పరియేసతి. సచే పనస్స అత్తనో కుదాలో అత్థి, ‘‘తం ఆహరిస్సామీ’’తి గచ్ఛన్తో చ గణ్హన్తో చ ఆహరన్తో చ సబ్బత్థ హత్థవారపదవారేసు దుక్కటం ఆపజ్జతి. సచే నత్థి, అఞ్ఞం భిక్ఖుం వా గహట్ఠం వా గన్త్వా యాచతి, యాచన్తో చ సచే ‘‘కుదాలం మే దేహి, కుదాలేన మే అత్థో, కిఞ్చి కాతబ్బమత్థి, తం కత్వా పచ్చాహరిస్సామీ’’తి ముసా అభణన్తో యాచతి, వాచాయ వాచాయ దుక్కటం. సచే ‘‘మాతికా సోధేతబ్బా అత్థి, విహారే భూమికమ్మం కాతబ్బం అత్థీ’’తి ముసాపి భణతి, యం యం వచనం ముసా, తత్థ తత్థ పాచిత్తియం. మహాఅట్ఠకథాయం పన సచ్చేపి అలికేపి దుక్కటమేవ వుత్తం, తం పమాదలిఖితన్తి వేదితబ్బం. న హి అదిన్నాదానస్స పుబ్బపయోగే పాచిత్తియట్ఠానే దుక్కటం నామ అత్థి. సచే పన కుదాలస్స దణ్డో నత్థి, ‘‘దణ్డం కరిస్సామీ’’తి వాసిం వా ఫరసుం వా నిసేతి, తదత్థాయ గచ్ఛతి, గన్త్వా సుక్ఖకట్ఠం ఛిన్దతి తచ్ఛతి ఆకోటేతి, సబ్బత్థ హత్థవారపదవారేసు దుక్కటం. అల్లరుక్ఖం ఛిన్దతి, పాచిత్తియం. తతో పరం సబ్బపయోగేసు దుక్కటం. సఙ్ఖేపట్ఠకథాయం పన మహాపచ్చరియఞ్చ తత్థ జాతకకట్ఠలతాఛేదనత్థం వాసిఫరసుం పరియేసన్తానమ్పి దుక్కటం వుత్తం. సచే పన తేసం ఏవం హోతి ‘‘వాసిఫరసుకుదాలే యాచన్తా ఆసఙ్కితా భవిస్సామ, లోహం సముట్ఠాపేత్వా కరోమా’’తి. తతో అరఞ్ఞం గన్త్వా లోహబీజత్థం పథవిం ఖణన్తి, అకప్పియపథవిం ఖణన్తానం దుక్కటేహి సద్ధిం పాచిత్తియానీతి మహాపచ్చరియం వుత్తం. యథా చ ఇధ, ఏవం సబ్బత్థ పాచిత్తియట్ఠానే దుక్కటా న ముచ్చతి. కప్పియపథవిం ఖణన్తానం దుక్కటానియేవ. బీజం పన గహేత్వా తతో పరం సబ్బకిరియాసు పయోగే పయోగే దుక్కటం.
పిటకపరియేసనేపి హత్థవారపదవారేసు వుత్తనయేనేవ దుక్కటం. ముసావాదే పాచిత్తియం. పిటకం కాతుకామతాయ వల్లిచ్ఛేదనే పాచిత్తియన్తి సబ్బం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం. గచ్ఛతి వా ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ఏవం పరియిట్ఠసహాయకుదాలపిటకో నిధిట్ఠానం గచ్ఛతి, పదవారే పదవారే దుక్కటం. సచే పన గచ్ఛన్తో ‘‘ఇమం నిధిం లద్ధా బుద్ధపూజం వా ధమ్మపూజం వా సఙ్ఘభత్తం వా కరిస్సామీ’’తి కుసలం ఉప్పాదేతి, కుసలచిత్తేన గమనే అనాపత్తి. కస్మా? ‘‘థేయ్యచిత్తో దుతియం వా…పే… గచ్ఛతి వా, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వుత్తత్తా. యథా చ ఇధ, ఏవం సబ్బత్థ అథేయ్యచిత్తస్స అనాపత్తి. మగ్గతో ఓక్కమ్మ నిధానట్ఠానం గమనత్థాయ మగ్గం కరోన్తో భూతగామం ఛిన్దతి, పాచిత్తియం. సుక్ఖకట్ఠం ఛిన్దతి, దుక్కటం.
తత్థజాతకన్తి చిరనిహితాయ కుమ్భియా ఉపరి జాతకం. కట్ఠం వా లతం వాతి న కేవలం కట్ఠలతమేవ, యంకిఞ్చి అల్లం వా సుక్ఖం వా తిణరుక్ఖలతాదిం ఛిన్దన్తస్స సహపయోగత్తా దుక్కటమేవ హోతి.
అట్ఠవిధం హేతం దుక్కటం నామ ఇమస్మిం ఠానే సమోధానేత్వా థేరేహి దస్సితం – పుబ్బపయోగదుక్కటం, సహపయోగదుక్కటం, అనామాసదుక్కటం, దురుపచిణ్ణదుక్కటం, వినయదుక్కటం, ఞాతదుక్కటం, ఞత్తిదుక్కటం, పటిస్సవదుక్కటన్తి. తత్థ ‘‘థేయ్యచిత్తో దుతియం వా కుదాలం వా పిటకం వా పరియేసతి గచ్ఛతి వా, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఇదం పుబ్బపయోగదుక్కటం నామ. ఏత్థ హి దుక్కటట్ఠానే దుక్కటం, పాచిత్తియట్ఠానే పాచిత్తియమేవ హోతి. ‘‘తత్థజాతకం కట్ఠం వా లతం వా ఛిన్దతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఇదం సహపయోగదుక్కటం నామ. ఏత్థ పన పాచిత్తియవత్థు చ దుక్కటవత్థు చ దుక్కటట్ఠానేయేవ తిట్ఠతి. కస్మా? అవహారస్స సహపయోగత్తాతి. యం పన దసవిధం రతనం, సత్తవిధం ధఞ్ఞం, సబ్బఞ్చ ఆవుధభణ్డాదిం ఆమసన్తస్స దుక్కటం వుత్తం, ఇదం అనామాసదుక్కటం నామ. యం కదలినాళికేరాదీనం తత్థజాతకఫలాని ఆమసన్తస్స దుక్కటం వుత్తం, ఇదం దురుపచిణ్ణదుక్కటం నామ. యం పన పిణ్డాయ చరన్తస్స పత్తే రజే పతితే పత్తం అప్పటిగ్గహేత్వా అధోవిత్వా వా తత్థ భిక్ఖం గణ్హన్తస్స దుక్కటం వుత్తం, ఇదం వినయదుక్కటం నామ. ‘‘సుత్వా న వదన్తి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పారా. ౪౧౯) ఇదం ఞాతదుక్కటం నామ. యం ఏకాదససు సమనుభాసనాసు ‘‘ఞత్తియా దుక్కట’’న్తి (పారా. ౪౧౪) వుత్తం, ఇదం ఞత్తిదుక్కటం నామ. ‘‘తస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పురిమికా చ న పఞ్ఞాయతి, పటిస్సవే చ ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౨౦౭) ఇదం పటిస్సవదుక్కటం నామ. ఇదం పన సహపయోగదుక్కటం. తేన వుత్తం – ‘‘యంకిఞ్చి అల్లం వా సుక్ఖం వా తిణరుక్ఖలతాదిం ఛిన్దన్తస్స సహపయోగత్తా దుక్కటమేవ హోతీ’’తి.
సచే పనస్స తత్థజాతకే తిణరుక్ఖలతాదిమ్హి ఛిన్నేపి లజ్జిధమ్మో ఓక్కమతి, సంవరో ఉప్పజ్జతి, ఛేదనపచ్చయా దుక్కటం దేసేత్వా ముచ్చతి. అథ ధురనిక్ఖేపం అకత్వా సఉస్సాహోవ పంసుం ఖణతి, ఛేదనదుక్కటం పటిప్పస్సమ్భతి, ఖణనదుక్కటే పతిట్ఠాతి. అకప్పియపథవిం ఖణన్తోపి హి ఇధ సహపయోగత్తా దుక్కటమేవ ఆపజ్జతి. సచే పనస్స సబ్బదిసాసు ఖణిత్వా కుమ్భిమూలం పత్తస్సాపి లజ్జిధమ్మో ఓక్కమతి, ఖణనపచ్చయా దుక్కటం దేసేత్వా ముచ్చతి.
బ్యూహతి వాతి అథ పన సఉస్సాహోవ పంసుం వియూహతి, ఏకపస్సే రాసిం కరోతి, ఖణనదుక్కటం పటిప్పస్సమ్భతి, వియూహనదుక్కటే పతిట్ఠాతి. తఞ్చ పంసుం తత్థ తత్థ పుఞ్జం కరోన్తో పయోగే పయోగే దుక్కటం ఆపజ్జతి. సచే పన రాసిం కత్వాపి ధురనిక్ఖేపం కరోతి, లజ్జిధమ్మం ఆపజ్జతి, వియూహనదుక్కటం దేసేత్వా ముచ్చతి. ఉద్ధరతి వాతి అథ పన సఉస్సాహోవ పంసుం ఉద్ధరిత్వా బహి పాతేతి, వియూహనదుక్కటం పటిప్పస్సమ్భతి, ఉద్ధరణదుక్కటే పతిట్ఠాతి. పంసుం పన కుదాలేన వా హత్థేహి వా పచ్ఛియా వా తహిం తహిం పాతేన్తో పయోగే పయోగే దుక్కటం ఆపజ్జతి. సచే పన సబ్బం పంసుం నీహరిత్వా కుమ్భిం థలట్ఠం కత్వాపి లజ్జిధమ్మం ఆపజ్జతి, ఉద్ధరణదుక్కటం దేసేత్వా ముచ్చతి. అథ పన సఉస్సాహోవ కుమ్భిం ఆమసతి, ఉద్ధరణదుక్కటం పటిప్పస్సమ్భతి, ఆమసనదుక్కటే పతిట్ఠాతి. ఆమసిత్వాపి చ లజ్జిధమ్మం ఆపజ్జన్తో ఆమసనదుక్కటం దేసేత్వా ముచ్చతి. అథ సఉస్సాహోవ కుమ్భిం ఫన్దాపేతి, ఆమసనదుక్కటం పటిప్పస్సమ్భతి, ‘‘ఫన్దాపేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి వుత్తథుల్లచ్చయే పతిట్ఠాతి.
తత్రాయం దుక్కటథుల్లచ్చయానం ద్విన్నమ్పి వచనత్థో – పఠమం తావేత్థ దుట్ఠు కతం సత్థారా వుత్తకిచ్చం విరాధేత్వా కతన్తి దుక్కటం. అథ వా దుట్ఠం కతం, విరూపా సా కిరియా భిక్ఖుకిరియానం మజ్ఝే న సోభతీతి ఏవమ్పి దుక్కటం. వుత్తఞ్చేతం –
‘‘దుక్కటం ఇతి యం వుత్తం, తం సుణోహి యథాతథం;
అపరద్ధం విరద్ధఞ్చ, ఖలితం యఞ్చ దుక్కటం.
‘‘యం మనుస్సో కరే పాపం, ఆవి వా యది వా రహో;
దుక్కటన్తి పవేదేన్తి, తేనేతం ఇతి వుచ్చతీ’’తి. (పరి. ౩౩౯);
ఇతరం పన థూలత్తా, అచ్చయత్తా చ థుల్లచ్చయం. ‘‘సమ్పరాయే చ దుగ్గతి’’ (సం. ని. ౧.౪౯), ‘‘యం హోతి కటుకప్ఫల’’న్తిఆదీసు (ధ. ప. ౬౬; నేత్తి. ౯౧) వియ చేత్థ సంయోగభావో వేదితబ్బో. ఏకస్స సన్తికే దేసేతబ్బేసు హి అచ్చయేసు తేన సమో థూలో అచ్చయో నత్థి. తస్మా వుత్తం ‘‘థూలత్తా అచ్చయత్తా చ థుల్లచ్చయ’’న్తి. వుత్తఞ్చేతం –
‘‘థుల్లచ్చయన్తి యం వుత్తం, తం సుణోహి యథాతథం;
ఏకస్స మూలే యో దేసేతి, యో చ తం పటిగ్గణ్హతి;
అచ్చయో తేన సమో నత్థి, తేనేతం ఇతి వుచ్చతీ’’తి. (పరి. ౩౩౯);
ఫన్దాపేన్తస్స చ పయోగే పయోగే థుల్లచ్చయం. ఫన్దాపేత్వాపి చ లజ్జిధమ్మం ఓక్కన్తో థుల్లచ్చయం దేసేత్వా ముచ్చతి. సహపయోగతో పట్ఠాయేవ చేత్థ పురిమా పురిమా ఆపత్తి పటిప్పస్సమ్భతి. సహపయోగం పన అకత్వా లజ్జిధమ్మం ఓక్కన్తేన యా పుబ్బపయోగే దుక్కటపాచిత్తియా ఆపన్నా, సబ్బా తా దేసేతబ్బా. సహపయోగే చ తత్థజాతకచ్ఛేదనే బహుకానిపి దుక్కటాని పంసుఖణనం పత్వా పటిప్పస్సమ్భన్తి. ఏకం ఖణనదుక్కటమేవ హోతి. ఖణనే బహుకానిపి వియూహనం, వియూహనే బహుకానిపి ఉద్ధరణం, ఉద్ధరణే బహుకానిపి ఆమసనం, ఆమసనే బహుకానిపి ఫన్దాపనం పత్వా పటిప్పస్సమ్భన్తి. పంసుఖణనాదీసు చ లజ్జిధమ్మే ఉప్పన్నే బహుకాపి ఆపత్తియో హోన్తు, ఏకమేవ దేసేత్వా ముచ్చతీతి కురున్దట్ఠకథాయం వుత్తం. పురిమాపత్తిపటిప్పస్సద్ధి చ నామేసా ‘‘ఞత్తియా దుక్కటం, ద్వీహి కమ్మవాచాహి థుల్లచ్చయా పటిప్పస్సమ్భన్తీ’’తి (పారా. ౪౧౪) ఏవం అనుసావనాసుత్తేసుయేవ ఆగతా. ఇధ పన దుతియపారాజికే అట్ఠకథాచరియప్పమాణేన గహేతబ్బాతి.
ఠానాచావేతి, ఆపత్తి పారాజికస్సాతి యో పన ఫన్దాపేత్వాపి లజ్జిధమ్మం అనోక్కమిత్వావ తం కుమ్భిం ఠానతో అన్తమసో కేసగ్గమత్తమ్పి చావేతి, పారాజికమేవ ఆపజ్జతీతి అత్థో. ఠానా చావనఞ్చేత్థ ఛహి ఆకారేహి వేదితబ్బం. కథం? కుమ్భిం ముఖవట్టియం గహేత్వా అత్తనో అభిముఖం ఆకడ్ఢన్తో ఇమినా అన్తేన ఫుట్ఠోకాసం కేసగ్గమత్తమ్పి పారిమన్తేన అతిక్కామేతి, పారాజికం. తథేవ గహేత్వా పరతో పేల్లేన్తో పారిమన్తేన ఫుట్ఠోకాసం కేసగ్గమత్తమ్పి ఇమినా అన్తేన అతిక్కామేతి, పారాజికం. వామతో వా దక్ఖిణతో వా అపనామేన్తో వామన్తేన ఫుట్ఠోకాసం కేసగ్గమత్తమ్పి దక్ఖిణన్తేన అతిక్కామేతి, పారాజికం. దక్ఖిణన్తేన వా ఫుట్ఠోకాసం కేసగ్గమత్తమ్పి వామన్తేన అతిక్కామేతి, పారాజికం. ఉద్ధం ఉక్ఖిపన్తో కేసగ్గమత్తమ్పి భూమితో మోచేతి, పారాజికం. ఖణిత్వా హేట్ఠతో ఓసీదేన్తో బున్దేన ఫుట్ఠోకాసం కేసగ్గమత్తమ్పి ముఖవట్టియా అతిక్కామేతి, పారాజికన్తి ఏవం ఏకట్ఠానే ఠితాయ కుమ్భియా. యది పన కుమ్భిముఖవట్టియా పాసం కత్వా లోహఖాణుం వా ఖదిరసారాదిఖాణుం వా పథవియం ఆకోటేత్వా తత్థ సఙ్ఖలికాయ బన్ధిత్వా ఠపేన్తి, ఏకిస్సా దిసాయ ఏకాయ సఙ్ఖలికాయ బద్ధాయ ద్వే ఠానాని లబ్భన్తి, ద్వీసు తీసు చతూసు దిసాసు చతూహి సఙ్ఖలికాహి బద్ధాయ పఞ్చ ఠానాని లబ్భన్తి.
తత్థ ఏకఖాణుకే బద్ధకుమ్భియా పఠమం ఖాణుకం వా ఉద్ధరతి, సఙ్ఖలికం వా ఛిన్దతి, థుల్లచ్చయం. తతో కుమ్భిం యథావుత్తనయేన కేసగ్గమత్తమ్పి ఠానా చావేతి, పారాజికం. అథ పఠమం కుమ్భిం ఉద్ధరతి, థుల్లచ్చయం. తతో ఖాణుకం కేసగ్గమత్తమ్పి ఠానా చావేతి, సఙ్ఖలికం వా ఛిన్దతి, పారాజికం. ఏతేన ఉపాయేన ద్వీసు తీసు చతూసు ఖాణుకేసు బద్ధకుమ్భియాపి పచ్ఛిమే ఠానాచావనే పారాజికం. సేసేసు థుల్లచ్చయం వేదితబ్బం.
సచే ఖాణు నత్థి, సఙ్ఖలికాయ అగ్గే వలయం కత్వా తత్థజాతకే మూలే పవేసితం హోతి, పఠమం కుమ్భిం ఉద్ధరిత్వా పచ్ఛా మూలం ఛేత్వా వలయం నీహరతి, పారాజికం. అథ మూలం అచ్ఛేత్వా వలయం ఇతో చితో చ సారేతి, రక్ఖతి. సచే పన మూలతో అనీహరిత్వాపి హత్థేన గహేత్వా ఆకాసగతం కరోతి, పారాజికం. అయమేత్థ విసేసో. సేసం వుత్తనయమేవ.
కేచి పన నిమిత్తత్థాయ కుమ్భిమత్థకే నిగ్రోధరుక్ఖాదీని రోపేన్తి, మూలాని కుమ్భిం వినన్ధిత్వా ఠితాని హోన్తి, ‘‘మూలాని ఛిన్దిత్వా కుమ్భిం గహేస్సామీ’’తి ఛిన్దన్తస్స పయోగే పయోగే దుక్కటం. ఛిన్దిత్వా ఓకాసం కత్వా కుమ్భిం కేసగ్గమత్తమ్పి ఠానా చావేతి, పారాజికం. మూలాని ఛిన్దతోవ లుఠిత్వా కుమ్భీ నిన్నట్ఠానం గతా, రక్ఖతి తావ. గతట్ఠానతో ఉద్ధరతి, పారాజికం. సచే ఛిన్నేసు మూలేసు ఏకమూలమత్తేన కుమ్భీ తిట్ఠతి, సో చ తం ‘‘ఇమస్మిం మూలే ఛిన్నే పతిస్సతీ’’తి ఛిన్దతి, ఛిన్నమత్తే పారాజికం. సచే పన ఏకమూలేనేవ పాసే బద్ధసూకరో వియ ఠితా హోతి, అఞ్ఞం కిఞ్చి లగ్గనకం నత్థి, తస్మిమ్పి మూలే ఛిన్నమత్తే పారాజికం. సచే కుమ్భిమత్థకే మహాపాసాణో ఠపితో హోతి, తం దణ్డేన ఉక్ఖిపిత్వా అపనేతుకామో కుమ్భిమత్థకే జాతరుక్ఖం ఛిన్దతి, దుక్కటం. తస్సా సమీపే జాతకం ఛేత్వా ఆహరతి, అతత్థజాతకత్తా తం ఛిన్దతో పాచిత్తియం.
అత్తనో భాజనన్తి సచే పన కుమ్భిం ఉద్ధరితుం అసక్కోన్తో కుమ్భిగతభణ్డగ్గహణత్థం అత్తనో భాజనం పవేసేత్వా అన్తోకుమ్భియం పఞ్చమాసకం వా అతిరేకపఞ్చమాసకం వా అగ్ఘనకం థేయ్యచిత్తో ఆమసతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. పరిచ్ఛేదో చేత్థ పారాజికనియమనత్థం వుత్తో. థేయ్యచిత్తేన పన ఊనపఞ్చమాసకమ్పి ఆమసన్తో దుక్కటం ఆపజ్జతియేవ.
ఫన్దాపేతీతి ఏత్థ యావ ఏకాబద్ధం కత్వా అత్తనో భాజనం పవేసేతి, తావ ఫన్దాపేతీతి వుచ్చతి. అపి చ ఇతో చితో చ అపబ్యూహన్తోపి ఫన్దాపేతియేవ, సో థుల్లచ్చయం ఆపజ్జతి. యదా పన ఏకాబద్ధభావో ఛిన్నో, కుమ్భిగతం కుమ్భియమేవ, భాజనగతమ్పి భాజనేయేవ హోతి, తదా అత్తనో భాజనగతం నామ హోతి. ఏవం కత్వా కుమ్భితో అనీహతేపి చ భాజనే పారాజికం ఆపజ్జతి.
ముట్ఠిం వా ఛిన్దతీతి ఏత్థ యథా అఙ్గులన్తరేహి నిక్ఖన్తకహాపణా కుమ్భిగతే కహాపణే న సమ్ఫుసన్తి, ఏవం ముట్ఠిం కరోన్తో ముట్ఠిం ఛిన్దతి నామ; సోపి పారాజికం ఆపజ్జతి.
సుత్తారూళ్హన్తి సుత్తే ఆరూళ్హం; సుత్తేన ఆవుతస్సాపి సుత్తమయస్సాపి ఏతం అధివచనం. పామఙ్గాదీనిహి సోవణ్ణమయానిపి హోన్తి రూపియమయానిపి సుత్తమయానిపి, ముత్తావలిఆదయోపి ఏత్థేవ సఙ్గహం గతా. వేఠనన్తి సీసవేఠనపటో వుచ్చతి. ఏతేసు యంకిఞ్చి థేయ్యచిత్తో ఆమసతి, దుక్కటం. ఫన్దాపేతి, థుల్లచ్చయం. పామఙ్గాదీని కోటియం గహేత్వా ఆకాసట్ఠం అకరోన్తో ఉచ్చారేతి, థుల్లచ్చయం.
ఘంసన్తో నీహరతీతి ఏత్థ పన పరిపుణ్ణాయ కుమ్భియా ఉపరి సమతిత్తికం కుమ్భిం కత్వా ఠపితం వా ఏకం కోటిం బున్దే ఏకం కోటిం ముఖవట్టియం కత్వా ఠపితం వా ఘంసన్తస్స నీహరతో థుల్లచ్చయం. కుమ్భిముఖా మోచేన్తస్స పారాజికం. యం పన ఉపడ్ఢకుమ్భియం వా రిత్తకుమ్భియం వా ఠపితం, తస్స అత్తనో ఫుట్ఠోకాసోవ ఠానం, న సకలా కుమ్భీ, తస్మా తం ఘంసన్తస్సాపి నీహరతో పతిట్ఠితోకాసతో కేసగ్గమత్తే ముత్తే పారాజికమేవ. కుమ్భియా పన పరిపుణ్ణాయ వా ఊనాయ వా ఉజుకమేవ ఉద్ధరన్తస్స హేట్ఠిమకోటియా పతిట్ఠితోకాసా ముత్తమత్తేవ పారాజికం. అన్తోకుమ్భియం ఠపితం యంకిఞ్చి పారాజికప్పహోనకం భణ్డం సకలకుమ్భియం చారేన్తస్స, పామఙ్గాదిఞ్చ ఘంసిత్వా నీహరన్తస్స యావ ముఖవట్టిం నాతిక్కమతి, తావ థుల్లచ్చయమేవ. తస్స హి సబ్బాపి కుమ్భీ ఠానన్తి సఙ్ఖేపమహాపచ్చరియాదీసు వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాయం పన ‘‘ఠపితట్ఠానమేవ ఠానం, న సకలా కుమ్భీ. తస్మా యథాఠితట్ఠానతో కేసగ్గమత్తమ్పి మోచేన్తస్స పారాజికమేవా’’తి వుత్తం, తం పమాణం. ఇతరం పన ఆకాసగతం అకరోన్తస్స చీవరవంసే ఠపితచీవరవేఠనకనయేన వుత్తం, తం న గహేతబ్బం. వినయవినిచ్ఛయే హి ఆగతే గరుకే ఠాతబ్బం, ఏసా వినయధమ్మతా. అపిచ ‘‘అత్తనో భాజనగతం వా కరోతి, ముట్ఠిం వా ఛిన్దతీ’’తి వచనతో పేతం వేదితబ్బం. యథా అన్తోకుమ్భియం ఠితస్స న సబ్బా కుమ్భీ ఠానన్తి.
సప్పిఆదీసు యంకిఞ్చి పివతో ఏకపయోగేన పీతమత్తే పారాజికన్తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. మహాపచ్చరియాదీసు పన అయం విభాగో దస్సితో – ‘‘ముఖం అనపనేత్వా ఆకడ్ఢన్తస్స పివతో సచే పరగలగతం పాదం న అగ్ఘతి, ముఖగతేన సద్ధిం అగ్ఘతి, రక్ఖతి తావ. కణ్ఠేన పన పరిచ్ఛిన్నకాలేయేవ పారాజికం హోతి. సచేపి ఓట్ఠేహి పరిచ్ఛిన్దన్తో ఓట్ఠే పిదహతి, పారాజికమేవ. ఉప్పలదణ్డవేళునాళినళనాళిఆదీహి పివన్తస్సాపి సచే పరగలగతమేవ పాదం అగ్ఘతి, పారాజికం. సచే సహ ముఖగతేన అగ్ఘతి, న తావ పారాజికం హోతి. ఉప్పలదణ్డాదిగతేన సద్ధిం ఏకాబద్ధభావం కోపేత్వా ఓట్ఠేహి పరిచ్ఛిన్నమత్తే పారాజికం. సచే ఉప్పలదణ్డాదిగతేన సద్ధిం అగ్ఘతి, ఉప్పలదణ్డాదీనం బున్దే అఙ్గులియాపి పిహితమత్తే పారాజికం. పాదగ్ఘనకే పరగలం అప్పవిట్ఠే ఉప్పలదణ్డాదీసు చ ముఖే చ అతిరేకపాదారహమ్పి ఏకాబద్ధం హుత్వా తిట్ఠతి, రక్ఖతియేవా’’తి. తం సబ్బమ్పి యస్మా ‘‘అత్తనో భాజనగతం వా కరోతి, ముట్ఠిం వా ఛిన్దతీ’’తి ఇమం నయం భజతి, తస్మా సుదస్సితమేవ. ఏస తావ ఏకాబద్ధే నయో.
సచే పన హత్థేన వా పత్తేన వా థాలకాదినా వా కేనచి భాజనేన గహేత్వా పివతి, యమ్హి పయోగే పాదగ్ఘనకం పూరేతి, తమ్హి గతే పారాజికం. అథ మహగ్ఘం హోతి, సిప్పికాయపి ఏకపయోగేనేవ పాదగ్ఘనకం గహేతుం సక్కా హోతి, ఏకుద్ధారేయేవ పారాజికం. భాజనం పన నిముజ్జాపేత్వా గణ్హన్తస్స యావ ఏకాబద్ధం హోతి, తావ రక్ఖతి. ముఖవట్టిపరిచ్ఛేదేన వా ఉద్ధారేన వా పారాజికం. యదా పన సప్పిం వా తేలం వా అచ్ఛం తేలసదిసమేవ మధుఫాణితం వా కుమ్భిం ఆవిఞ్ఛేత్వా అత్తనో భాజనే పవేసేతి, తదా తేసం అచ్ఛతాయ ఏకాబద్ధతా నత్థీతి పాదగ్ఘనకే ముఖవట్టితో గళితమత్తే పారాజికం.
పచిత్వా ఠపితం పన మధుఫాణితం సిలేసో వియ చిక్కనం ఆకడ్ఢనవికడ్ఢనయోగ్గం హోతి, ఉప్పన్నే కుక్కుచ్చే ఏకాబద్ధమేవ హుత్వా పటినీహరితుం సక్కోతి, ఏతం ముఖవట్టియా నిక్ఖమిత్వా భాజనే పవిట్ఠమ్పి బాహిరేన సద్ధిం ఏకాబద్ధత్తా రక్ఖతి, ముఖవట్టితో ఛిన్నమత్తే పన పారాజికం. యోపి థేయ్యచిత్తేన పరస్స కుమ్భియా పాదగ్ఘనకం సప్పిం వా తేలం వా అవస్సపివనకం యంకిఞ్చి దుకూలసాటకం వా చమ్మఖణ్డాదీనం వా అఞ్ఞతరం పక్ఖిపతి, హత్థతో ముత్తమత్తే పారాజికం.
రిత్తకుమ్భియా ‘‘ఇదాని తేలం ఆకిరిస్సన్తీ’’తి ఞత్వా యంకిఞ్చి భణ్డం థేయ్యచిత్తో పక్ఖిపతి, తం చే తత్థ తేలే ఆకిణ్ణే పఞ్చమాసకఅగ్ఘనకం పివతి, పీతమత్తే పారాజికన్తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. తం పన తత్థేవ సుక్ఖతళాకే సుక్ఖమాతికాయ ఉజుకరణవినిచ్ఛయేన విరుజ్ఝతి, అవహారలక్ఖణఞ్చేత్థ న పఞ్ఞాయతి, తస్మా న గహేతబ్బం. మహాపచ్చరియాదీసు పన తస్స ఉద్ధారే పారాజికం వుత్తం, తం యుత్తం.
పరస్స రిత్తకుమ్భియా సఙ్గోపనత్థాయ భణ్డం ఠపేత్వా తత్థ తేలే ఆకిణ్ణే ‘‘సచే అయం జానిస్సతి, మం పలిబుజ్ఝిస్సతీ’’తి భీతో పాదగ్ఘనకం తేలం పీతం భణ్డం థేయ్యచిత్తేన ఉద్ధరతి, పారాజికం. సుద్ధచిత్తేన ఉద్ధరతి, పరే ఆహరాపేన్తే భణ్డదేయ్యం. భణ్డదేయ్యం నామ యం పరస్స నట్ఠం, తస్స మూలం వా తదేవ వా భణ్డం దాతబ్బన్తి అత్థో. నో చే దేతి, సామికస్స ధురనిక్ఖేపే పారాజికం. సచే పరస్స కుమ్భియా అఞ్ఞో సప్పిం వా తేలం వా ఆకిరతి, తత్ర చాయం థేయ్యచిత్తేన తేలపివనకం భణ్డం పక్ఖిపతి, వుత్తనయేనేవ పారాజికం. అత్తనో రిత్తకుమ్భియా పరస్స సప్పిం వా తేలం వా ఆకిరణభావం ఞత్వా థేయ్యచిత్తేన భణ్డం నిక్ఖిపతి, పుబ్బే వుత్తనయేనేవ ఉద్ధారే పారాజికం. సుద్ధచిత్తో నిక్ఖిపిత్వా పచ్ఛా థేయ్యచిత్తేన ఉద్ధరతి, పారాజికమేవ. సుద్ధచిత్తోవ ఉద్ధరతి, నేవ అవహారో, న గీవా; మహాపచ్చరియం పన అనాపత్తిమత్తమేవ వుత్తం. ‘‘‘కిస్స మమ కుమ్భియం తేలం ఆకిరసీ’తి కుపితో అత్తనో భణ్డం ఉద్ధరిత్వా ఛడ్డేతి, నో భణ్డదేయ్య’’న్తి కురున్దియం వుత్తం. థేయ్యచిత్తేన ముఖవట్టియం గహేత్వా కుమ్భిం ఆవిఞ్ఛతి తేలం గళేతుకామో, పాదగ్ఘనకే గళితే పారాజికం. థేయ్యచిత్తేనేవ జజ్జరం కరోతి ‘‘సవిత్వా గమిస్సతీ’’తి పాదగ్ఘనకే సవిత్వా గతే పారాజికం. థేయ్యచిత్తేనేవ ఛిద్దం కరోతి ఓమట్ఠం వా ఉమ్మట్ఠం వా వేమట్ఠం వా, ఇదం పన సమ్మోహట్ఠానం; తస్మా సుట్ఠు సల్లేక్ఖేతబ్బం. అయఞ్హేత్థ వినిచ్ఛయో – ఓమట్ఠం నామ అధోముఖఛిద్దం; ఉమ్మట్ఠం నామ ఉద్ధంముఖఛిద్దం; వేమట్ఠం నామ ఉళుఙ్కస్సేవ ఉజుగతఛిద్దం. తత్ర ఓమట్ఠస్స బహి పట్ఠాయ కతస్స అబ్భన్తరన్తతో పాదగ్ఘనకే తేలే గళితే బహి అనిక్ఖన్తేపి పారాజికం. కస్మా? యస్మా తతో గళితమత్తమేవ బహిగతం నామ హోతి, న కుమ్భిగతసఙ్ఖ్యం లభతి. అన్తో పట్ఠాయ కతస్స బాహిరన్తతో పాదగ్ఘనకే గళితే పారాజికం. ఉమ్మట్ఠస్స యథా తథా వా కతస్స బాహిరన్తతో పాదగ్ఘనకే గళితే పారాజికం. తఞ్హి యావ బాహిరన్తతో న గళతి, తావ కుమ్భిగతమేవ హోతి. ‘‘వేమట్ఠస్స చ కపాలమజ్ఝతో గళితవసేన కారేతబ్బో’’తి అట్ఠకథాసు వుత్తం. తం పన అన్తో చ బహి చ పట్ఠాయ మజ్ఝే ఠపేత్వా కతఛిద్దే తళాకస్స చ మరియాదభేదేన సమేతి. అన్తో పట్ఠాయ కతే పన బాహిరన్తేన, బహి పట్ఠాయ కతే అబ్భన్తరన్తేన కారేతబ్బోతి ఇదమేత్థ యుత్తం. యో పన ‘‘వట్టిత్వా గచ్ఛిస్సతీ’’తి థేయ్యచిత్తేన కుమ్భియా ఆధారకం వా ఉపత్థమ్భనలేడ్డుకే వా అపనేతి, వట్టిత్వా గతాయ పారాజికం. తేలాకిరణభావం పన ఞత్వా రిత్తకుమ్భియా జజ్జరభావే వా ఛిద్దేసు వా కతేసు పచ్ఛా నిక్ఖన్తతేలప్పమాణేన భణ్డదేయ్యం హోతి. అట్ఠకథాసు పన కత్థచి పారాజికన్తిపి లిఖితం, తం పమాదలిఖితం.
పరిపుణ్ణాయ కుమ్భియా ఉపరి కథలం వా పాసాణం వా ‘‘పతిత్వా భిన్దిస్సతి, తతో తేలం పగ్ఘరిస్సతీ’’తి థేయ్యచిత్తేన దుబ్బన్ధం వా కరోతి, దుట్ఠపితం వా ఠపేతి, అవస్సపతనకం తథా కరోన్తస్స కతమత్తే పారాజికం. రిత్తకుమ్భియా ఉపరి కరోతి, తం పచ్ఛా పుణ్ణకాలే పతిత్వా భిన్దతి, భణ్డదేయ్యం. ఈదిసేసు హి ఠానేసు భణ్డస్స నత్థికాలే కతపయోగత్తా ఆదితోవ పారాజికం న హోతి. భణ్డవినాసద్వారస్స పన కతత్తా భణ్డదేయ్యం హోతి. ఆహరాపేన్తేసు అదదతో సామికానం ధురనిక్ఖేపేన పారాజికం.
థేయ్యచిత్తేన మాతికం ఉజుకం కరోతి ‘‘వట్టిత్వా వా గమిస్సతి, వేలం వా ఉత్తరాపేస్సతీ’’తి; వట్టిత్వా వా గచ్ఛతు, వేలం వా ఉత్తరతు, ఉజుకరణకాలే పారాజికం. ఈదిసా హి పయోగా పుబ్బపయోగావహారే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. సుక్ఖమాతికాయ ఉజుకతాయ పచ్ఛా ఉదకే ఆగతే వట్టిత్వా వా గచ్ఛతు, వేలం వా ఉత్తరతు, భణ్డదేయ్యం. కస్మా? ఠానా చావనపయోగస్స అభావా. తస్స లక్ఖణం నావట్ఠే ఆవి భవిస్సతి.
తత్థేవ భిన్దతి వాతిఆదీసు అట్ఠకథాయం తావ వుత్తం – ‘‘భిన్దతి వాతి ముగ్గరేన పోథేత్వా భిన్దతి. ఛడ్డేతి వాతి ఉదకం వా వాలికం వా ఆకిరిత్వా ఉత్తరాపేతి. ఝాపేతి వాతి దారూని ఆహరిత్వా ఝాపేతి. అపరిభోగం వా కరోతీతి అఖాదితబ్బం వా అపాతబ్బం వా కరోతి; ఉచ్చారం వా పస్సావం వా విసం వా ఉచ్ఛిట్ఠం వా కుణపం వా పాతేసి, ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ఠానాచావనస్స నత్థితాయ దుక్కటం, బుద్ధవిసయో నామేసో. కిఞ్చాపి దుక్కటం, ఆహరాపేన్తే పన భణ్డదేయ్య’’న్తి. తత్థ పురిమద్వయం న సమేతి. తఞ్హి కుమ్భిజజ్జరకరణేన చ మాతికాఉజుకరణేన చ సద్ధిం ఏకలక్ఖణం. పచ్ఛిమం పన ద్వయం ఠానా అచావేన్తేనాపి సక్కా కాతుం. తస్మా ఏత్థ ఏవం వినిచ్ఛయం వదన్తి – ‘‘అట్ఠకథాయం కిర ‘ఠానా చావనస్స నత్థితాయ దుక్కట’న్తి ఇదం పచ్ఛిమద్వయం సన్ధాయ వుత్తం. ఠానా చావనం అకరోన్తోయేవ హి థేయ్యచిత్తేన వా వినాసేతుకామతాయ వా ఝాపేయ్యపి, అపరిభోగమ్పి కరేయ్య. పురిమద్వయే పన వుత్తనయేన భిన్దన్తస్స వా ఛడ్డేన్తస్స వా ఠానా చావనం అత్థి, తస్మా తథా కరోన్తస్స వినాసేతుకామతాయ భణ్డదేయ్యం, థేయ్యచిత్తేన పారాజిక’’న్తి. పాళియం ‘‘దుక్కట’’న్తి వుత్తత్తా అయుత్తన్తి చే? న; అఞ్ఞథా గహేతబ్బత్థతో. పాళియఞ్హి థేయ్యచిత్తపక్ఖే ‘‘భిన్దతి వాతి ఉదకేన సమ్భిన్దతి, ఛడ్డేతి వాతి తత్థ వమతి వా పస్సావం వా ఛడ్డేతీ’’తి ఏవమేకే వదన్తి.
అయం పనేత్థ సారో – వినీతవత్థుమ్హి తిణజ్ఝాపకో వియ ఠానా అచావేతుకామోవ కేవలం భిన్దతి, భిన్నత్తా పన తేలాదీని నిక్ఖమన్తి, యం వా పనేత్థ పత్థిన్నం, తం ఏకాబద్ధమేవ తిట్ఠతి. అఛడ్డేతుకామోయేవ చ కేవలం తత్థ ఉదకవాలికాదీని ఆకిరతి, ఆకిణ్ణత్తా పన తేలం ఛడ్డీయతి. తస్మా వోహారవసేన ‘‘భిన్దతి వా ఛడ్డేతి వా’’తి వుచ్చతీతి. ఏవమేతేసం పదానం అత్థో గహేతబ్బో. నాసేతుకామతాపక్ఖే పన ఇతరథాపి యుజ్జతి. ఏవఞ్హి కథియమానే పాళి చ అట్ఠకథా చ పుబ్బాపరేన సంసన్దిత్వా కథితా హోన్తి. ఏత్తావతాపి చ సన్తోసం అకత్వా ఆచరియే పయిరుపాసిత్వా వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి.
భూమట్ఠకథా నిట్ఠితా.
థలట్ఠకథా
౯౫. థలట్ఠే థలే నిక్ఖిత్తన్తి భూమితలే వా పాసాణతలపబ్బతతలాదీసు వా యత్థ కత్థచి పటిచ్ఛన్నే వా అప్పటిచ్ఛన్నే వా ఠపితం థలట్ఠన్తి వేదితబ్బం. తం సచే రాసికతం హోతి, అన్తోకుమ్భియం భాజనగతకరణముట్ఠిచ్ఛేదనవినిచ్ఛయేన వినిచ్ఛినితబ్బం. సచే ఏకాబద్ధం సిలేసనియ్యాసాది పక్కమధుఫాణితవినిచ్ఛయేన వినిచ్ఛినితబ్బం. సచే గరుకం హోతి భారబద్ధం లోహపిణ్డి-గుళపిణ్డి-తేలమధుఘటాది వా, కుమ్భియం ఠానాచావనవినిచ్ఛయేన వినిచ్ఛినితబ్బం. సఙ్ఖలికబద్ధస్స చ ఠానభేదో సల్లక్ఖేతబ్బో. పత్థరిత్వా ఠపితం పన పావారత్థరణసాటకాదిం ఉజుకం గహేత్వా ఆకడ్ఢతి, పారిమన్తే ఓరిమన్తేన ఫుట్ఠోకాసం అతిక్కన్తే పారాజికం. ఏవం సబ్బదిసాసు సల్లక్ఖేతబ్బం. వేఠేత్వా ఉద్ధరతి, కేసగ్గమత్తం ఆకాసగతం కరోన్తస్స పారాజికం. సేసం వుత్తనయమేవాతి.
థలట్ఠకథా నిట్ఠితా.
ఆకాసట్ఠకథా
౯౬. ఆకాసట్ఠే మోరస్స ఛహి ఆకారేహి ఠానపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో – పురతో ముఖతుణ్డకేన, పచ్ఛతో కలాపగ్గేన, ఉభయపస్సేసు పక్ఖపరియన్తేహి, అధో పాదనఖసిఖాయ, ఉద్ధం సిఖగ్గేనాతి. భిక్ఖు ‘‘సస్సామికం ఆకాసట్ఠం మోరం గహేస్సామీ’’తి పురతో వా తిట్ఠతి, హత్థం వా పసారేతి, మోరో ఆకాసేయేవ పక్ఖే చారేతి, వాతం గాహాపేత్వా గమనం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా తిట్ఠతి. తస్స భిక్ఖునో దుక్కటం. తం అఫన్దేన్తో హత్థేన ఆమసతి, దుక్కటమేవ. ఠానా అచావేన్తో ఫన్దాపేతి, థుల్లచ్చయం. హత్థేన పన గహేత్వా వా అగ్గహేత్వా వా ముఖతుణ్డకేన ఫుట్ఠోకాసం కలాపగ్గం, కలాపగ్గేన వా ఫుట్ఠోకాసం ముఖతుణ్డకం అతిక్కామేతి, పారాజికం. తథా వామపక్ఖపరియన్తేన ఫుట్ఠోకాసం దక్ఖిణపక్ఖపరియన్తం, దక్ఖిణపక్ఖపరియన్తేన వా ఫుట్ఠోకాసం వామపక్ఖపరియన్తం అతిక్కామేతి, పారాజికం. తథా పాదనఖసిఖాయ ఫుట్ఠోకాసం సిఖగ్గం, సిఖగ్గేన వా ఫుట్ఠోకాసం పాదనఖసిఖం అతిక్కామేతి, పారాజికం.
ఆకాసేన గచ్ఛన్తో మోరో సీసాదీసు యస్మిం అఙ్గే నిలీయతి, తం తస్స ఠానం. తస్మా తం హత్థే నిలీనం ఇతో చితో చ కరోన్తోపి ఫన్దాపేతియేవ, యది పన ఇతరేన హత్థేన గహేత్వా ఠానా చావేతి, పారాజికం. ఇతరం హత్థం ఉపనేతి, మోరో సయమేవ ఉడ్డేత్వా తత్థ నిలీయతి, అనాపత్తి. అఙ్గే నిలీనభావం ఞత్వా థేయ్యచిత్తేన ఏకం పదవారం గచ్ఛతి, థుల్లచ్చయం. దుతియే పారాజికం.
భూమియం ఠితమోరో ద్విన్నం వా పాదానం కలాపస్స చ వసేన తీణి ఠానాని లభతి. తం ఉక్ఖిపన్తస్స యావ ఏకమ్పి ఠానం పథవిం ఫుసతి, తావ థుల్లచ్చయం. కేసగ్గమత్తమ్పి పథవియా మోచితమత్తే పారాజికం. పఞ్జరే ఠితం సహ పఞ్జరేన ఉద్ధరతి, పారాజికం. యది పన పాదం న అగ్ఘతి, సబ్బత్థ అగ్ఘవసేన కాతబ్బం. అన్తోవత్థుమ్హి చరన్తం మోరం థేయ్యచిత్తేన పదసా బహివత్థుం నీహరన్తో ద్వారపరిచ్ఛేదం అతిక్కామేతి, పారాజికం. వజే ఠితబలీబద్దస్స హి వజో వియ అన్తోవత్థు తస్స ఠానం. హత్థేన పన గహేత్వా అన్తోవత్థుస్మిమ్పి ఆకాసగతం కరోన్తస్స పారాజికమేవ. అన్తోగామే చరన్తమ్పి గామపరిక్ఖేపం అతిక్కామేన్తస్స పారాజికం. సయమేవ నిక్ఖమిత్వా గామూపచారే వా వత్థూపచారే వా చరన్తం పన థేయ్యచిత్తో కట్ఠేన వా కథలాయ వా ఉత్రాసేత్వా అటవిముఖం కరోతి, మోరో ఉడ్డేత్వా అన్తోగామే వా అన్తోవత్థుమ్హి వా ఛదనపిట్ఠే వా నిలీయతి, రక్ఖతి. సచే పన అటవిముఖే ఉడ్డేతి వా గచ్ఛతి వా ‘‘అటవిం పవేసేత్వా గహేస్సామీ’’తి పరికప్పే అసతి పథవితో కేసగ్గమత్తమ్పి ఉడ్డితమత్తే వా దుతియపదవారే వా పారాజికం. కస్మా? యస్మా గామతో నిక్ఖన్తస్స ఠితట్ఠానమేవ ఠానం హోతి. కపిఞ్జరాదీసుపి అయమేవ వినిచ్ఛయో.
సాటకం వాతి వాతవేగుక్ఖిత్తం పథవితలే పత్థరిత్వా ఠపితమివ ఆకాసేన గచ్ఛన్తం ఖలిబద్ధం సాటకం అభిముఖాగతం హత్థేన ఏకస్మిం అన్తే గణ్హాతి, ఇతో చితో చ ఠానం అవికోపేన్తోయేవ గమనుపచ్ఛేదే దుక్కటం. ఠానాచావనం అకరోన్తో చాలేతి, ఫన్దాపనే థుల్లచ్చయం. ఠానా చావేతి, పారాజికం. ఠానపరిచ్ఛేదో చస్స మోరస్సేవ ఛహి ఆకారేహి వేదితబ్బో.
అబద్ధసాటకో పన ఏకస్మిం అన్తే గహితమత్తేవ దుతియేనన్తేన పతిత్వా భూమియం పతిట్ఠాతి, తస్స ద్వే ఠానాని హోన్తి – హత్థో చేవ భూమి చ. తం యథాగహితమేవ పఠమం గహితోకాసప్పదేసతో చాలేతి, థుల్లచ్చయం. పచ్ఛా భూమితో దుతియహత్థేన వా పాదేన వా ఉక్ఖిపతి, పారాజికం. పఠమం వా భూమితో ఉద్ధరతి, థుల్లచ్చయం. పచ్ఛా గహితోకాసప్పదేసతో చావేతి, పారాజికం. గహణం వా అముఞ్చన్తో ఉజుకమేవ హత్థం ఓనామేత్వా భూమిగతం కత్వా తేనేవ హత్థేన ఉక్ఖిపతి, పారాజికం. వేఠనేపి అయమేవ వినిచ్ఛయో.
హిరఞ్ఞం వా సువణ్ణం వా ఛిజ్జమానన్తి మనుస్సానం అలఙ్కరోన్తానం గీవేయ్యకాదిపిళన్ధనం వా సువణ్ణసలాకం ఛిన్దన్తానం సువణ్ణకారానం సువణ్ణఖణ్డం వా ఛిజ్జమానం పతతి, తఞ్చే భిక్ఖు ఆకాసేన ఆగచ్ఛన్తం థేయ్యచిత్తో హత్థేన గణ్హాతి, గహణమేవ ఠానం. గహితప్పదేసతో హత్థం అపనేతి, పారాజికం. చీవరే పతితం హత్థేన ఉక్ఖిపతి, పారాజికం. అనుద్ధరిత్వావ యాతి, దుతియే పదవారే పారాజికం. పత్తే పతితేపి ఏసేవ నయో. సీసే వా ముఖే వా పాదే వా పతిట్ఠితం హత్థేన గణ్హాతి, పారాజికం. అగ్గహేత్వావ యాతి, దుతియే పదవారే పారాజికం. యత్థ కత్థచి పతతి, తస్స పతితోకాసోవ ఠానం, న సబ్బం అఙ్గపచ్చఙ్గం పత్తచీవరం వాతి.
ఆకాసట్ఠకథా నిట్ఠితా.
వేహాసట్ఠకథా
౯౭. వేహాసట్ఠే మఞ్చపీఠాదీసు ఠపితం భణ్డం ఆమాసం వా హోతు అనామాసం వా, థేయ్యచిత్తేన ఆమసన్తస్స దుక్కటం. మఞ్చపీఠేసు ఠపితభణ్డేసు పనేత్థ థలట్ఠే వుత్తనయేన వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – సచే ఖలియా బద్ధసాటకో మఞ్చే వా పీఠే వా పత్థటో మజ్ఝేన మఞ్చతలం న ఫుసతి, మఞ్చపాదేవ ఫుసతి, తేసం వసేన ఠానం వేదితబ్బం. పాదానం ఉపరి ఫుట్ఠోకాసమేవ హి అతిక్కమితమత్తేన తత్థ పారాజికం హోతి. సహ మఞ్చపీఠేహి హరన్తస్స పన మఞ్చపీఠపాదానం పతిట్ఠితోకాసవసేన ఠానం వేదితబ్బం.
చీవరవంసే వాతి చీవరఠపనత్థాయ బన్ధిత్వా ఠపితే వంసే వా కట్ఠదణ్డకే వా. తత్థ సంహరిత్వా పారతో అన్తం ఓరతో భోగం కత్వా ఠపితచీవరస్స పతిట్ఠితోకాసేన ఫుట్ఠోకాసోవ ఠానం, న సబ్బో చీవరవంసో. తస్మా థేయ్యచిత్తేన తం భోగే గహేత్వా ఆకడ్ఢన్తస్స పారతో వంసే పతిట్ఠితోకాసం ఓరతో చీవరేన వంసస్స ఫుట్ఠప్పదేసం అతిక్కామేన్తస్స ఏకద్వఙ్గులమత్తాకడ్ఢనేనేవ పారాజికం. అన్తే గహేత్వా ఆకడ్ఢన్తస్సాపి ఏసేవ నయో. తత్థేవ పన చీవరవంసే వామతో వా దక్ఖిణతో వా సారేన్తస్స వామన్తేన దక్ఖిణన్తట్ఠానం దక్ఖిణన్తేన వా వామన్తట్ఠానం అతిక్కన్తమత్తే దసద్వాదసఙ్గులమత్తసారణేనేవ పారాజికం. ఉద్ధం ఉక్ఖిపన్తస్స కేసగ్గమత్తుక్ఖిపనేన పారాజికం. చీవరవంసం ఫుసన్తం వా అఫుసన్తం వా రజ్జుకేన బన్ధిత్వా ఠపితచీవరం మోచేన్తస్స థుల్లచ్చయం, ముత్తే పారాజికం. ముత్తమత్తమేవ హి తం ‘‘ఠానా చుత’’న్తి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. వంసే వేఠేత్వా ఠపితం నిబ్బేఠేన్తస్స థుల్లచ్చయం, నిబ్బేఠితమత్తే పారాజికం. వలయం కత్వా ఠపితే వలయం ఛిన్దతి వా మోచేతి వా ఏకం వా వంసకోటిం మోచేత్వా నీహరతి, థుల్లచ్చయం. ఛిన్నమత్తే ముత్తమత్తే నీహటమత్తే చ పారాజికం. తథా అకత్వావ చీవరవంసే ఇతో చితో చ సారేతి, రక్ఖతి తావ. వలయస్స హి సబ్బోపి చీవరవంసో ఠానం. కస్మా? తత్థ సంసరణధమ్మతాయ. యదా పన నం హత్థేన గహేత్వా ఆకాసగతం కరోతి, పారాజికం. పసారేత్వా ఠపితస్స పతిట్ఠితోకాసేన ఫుట్ఠోకాసోవ ఠానం. తత్థ సంహరిత్వా ఠపితే వుత్తనయేన వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. యం పన ఏకేనన్తేన భూమిం ఫుసిత్వా ఠితం హోతి, తస్స చీవరవంసే చ భూమియఞ్చ పతిట్ఠితోకాసవసేన ద్వే ఠానాని. తత్థ భూమియం ఏకేనన్తేన పతిట్ఠితే అబద్ధసాటకే వుత్తనయేనేవ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. చీవరరజ్జుయాపి అయమేవ వినిచ్ఛయో.
అఙ్కుసకే లగ్గేత్వా ఠపితభణ్డం పన భేసజ్జఘటో వా భేసజ్జత్థవికా వా సచే భిత్తిం వా భూమిం వా అఫుసిత్వా ఠపితం లగ్గనకం ఘంసన్తస్స నీహరతో అఙ్కుసకోటితో నిక్ఖన్తమత్తే పారాజికం. లగ్గనకం బద్ధం హోతి, బున్దేన ఉక్ఖిపిత్వా ఆకాసగతం కరోన్తస్స అఙ్కుసకోటితో అనిక్ఖన్తేపి పారాజికం. భిత్తినిస్సితం హోతి, పఠమం అఙ్కుసకోటితో నీహరతి, థుల్లచ్చయం. పచ్ఛా భిత్తిం మోచేతి, పారాజికం. పఠమం భిత్తిం మోచేత్వా పచ్ఛా అఙ్కుసతో నీహరన్తస్సాపి ఏసేవ నయో. సచే పన భారియం భణ్డం నీహరితుం అసక్కోన్తో సయం భిత్తినిస్సితం కత్వా అఙ్కుసతో నీహరతి, పున భిత్తిం అమోచేత్వాపి అఙ్కుసతో నీహటమత్తేయేవ పారాజికం. అత్తనా కతట్ఠానఞ్హి ఠానం న హోతి. భూమిం ఫుసిత్వా ఠితస్స పన ద్వే ఏవ ఠానాని. తత్థ వుత్తోయేవ వినిచ్ఛయో. యం పన సిక్కాయ పక్ఖిపిత్వా లగ్గితం హోతి, తం సిక్కాతో నీహరన్తస్సాపి సహ సిక్కాయ అఙ్కుసతో నీహరన్తస్సాపి పారాజికం. భిత్తిభూమిసన్నిస్సితవసేన చేత్థ ఠానభేదోపి వేదితబ్బో.
భిత్తిఖీలోతి ఉజుకం కత్వా భిత్తియం ఆకోటితో వా తత్థజాతకో ఏవ వా; నాగదన్తో పన వఙ్కో ఆకోటితో ఏవ. తేసు లగ్గేత్వా ఠపితం అఙ్కుసకే వుత్తనయేనేవ వినిచ్ఛినితబ్బం. ద్వీసు తీసు పన పటిపాటియా ఠితేసు ఆరోపేత్వా ఠపితం కున్తం వా భిన్దివాలం వా అగ్గే వా బున్దే వా గహేత్వా ఆకడ్ఢతి, ఏకమేకస్స ఫుట్ఠోకాసమత్తే అతిక్కన్తే పారాజికం. ఫుట్ఠోకాసమత్తమేవ హి తేసం ఠానం హోతి, న సబ్బే ఖీలా వా నాగదన్తా వా. భిత్తిఅభిముఖో ఠత్వా మజ్ఝే గహేత్వా ఆకడ్ఢతి, ఓరిమన్తేన ఫుట్ఠోకాసం పారిమన్తేన అతిక్కన్తమత్తే పారాజికం. పరతో పేల్లేన్తస్సాపి ఏసేవ నయో. హత్థేన గహేత్వా ఉజుకం ఉక్ఖిపన్తో కేసగ్గమత్తమ్పి ఆకాసగతం కరోతి, పారాజికం. భిత్తిం నిస్సాయ ఠపితం భిత్తిం ఘంసన్తో ఆకడ్ఢతి, అగ్గేన ఫుట్ఠోకాసం బున్దం, బున్దేన వా ఫుట్ఠోకాసం అగ్గం అతిక్కామేన్తస్స పారాజికం. భిత్తిఅభిముఖో ఠత్వా ఆకడ్ఢన్తో ఏకేనన్తేన ఫుట్ఠోకాసం అపరన్తం అతిక్కామేతి, పారాజికం. ఉజుకం ఉక్ఖిపన్తో కేసగ్గమత్తం ఆకాసగతం కరోతి, పారాజికం.
రుక్ఖే వా లగ్గితన్తి తాలరుక్ఖాదీసు ఆరోపేత్వా లగ్గితే అఙ్కుసకాదీసు వుత్తనయేన వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. తత్థజాతకం పన తాలపిణ్డిం చాలేన్తస్స థుల్లచ్చయం. యస్మిం ఫలే పారాజికవత్థు పూరతి, తస్మిం బన్ధనా ముత్తమత్తే పారాజికం. పిణ్డిం ఛిన్దతి, పారాజికం. అగ్గేన పణ్ణన్తరం ఆరోపేత్వా ఠపితా ద్వే ఠానాని లభతి – ఠపితట్ఠానఞ్చ వణ్టట్ఠానఞ్చ; తత్థ వుత్తనయేన వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. యో పన ‘‘ఛిన్నమత్తా పతమానా సద్దం కరేయ్యా’’తి భయేన సయం అగ్గేన పణ్ణన్తరం ఆరోపేత్వా ఛిన్దతి, ఛిన్నమత్తే పారాజికం. అత్తనా కతట్ఠానఞ్హి ఠానం న హోతి. ఏతేన ఉపాయేన సబ్బరుక్ఖానం పుప్ఫఫలేసు వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.
పత్తాధారకేపీతి ఏత్థ రుక్ఖాధారకో వా హోతు వలయాధారకో వా దణ్డాధారకో వా యంకిఞ్చి పత్తట్ఠపనకం పచ్ఛికాపి హోతు పత్తాధారకో త్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. తత్థ ఠపితపత్తస్స పత్తేన ఫుట్ఠోకాసో ఏవ ఠానం. తత్థ రుక్ఖాధారకే పఞ్చహాకారేహి ఠానపరిచ్ఛేదో హోతి. తత్థ ఠితం పత్తం ముఖవట్టియం గహేత్వా చతూసు దిసాసు యతో కుతోచి కడ్ఢన్తో ఏకేనన్తేన ఫుట్ఠోకాసం అపరన్తం అతిక్కామేతి, పారాజికం. ఉద్ధం కేసగ్గమత్తం ఉక్ఖిపతో పారాజికం. సహాధారకేన హరన్తస్సాపి ఏసేవ నయోతి.
వేహాసట్ఠకథా నిట్ఠితా.
ఉదకట్ఠకథా
౯౮. ఉదకట్ఠే – ఉదకే నిక్ఖిత్తం హోతీతి రాజభయాదిభీతేహి ఉదకేన అవినస్సనధమ్మేసు తమ్బలోహభాజనాదీసు సుప్పటిచ్ఛన్నం కత్వా పోక్ఖరణీఆదీసు అసన్దనకే ఉదకే నిక్ఖిత్తం. తస్స పతిట్ఠితోకాసోయేవ ఠానం, న సబ్బం ఉదకం. గచ్ఛతి వా ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి అగమ్భీరే ఉదకే పదసా గచ్ఛన్తస్స పదవారే పదవారే దుక్కటం. గమ్భీరే హత్థేహి వా పాదేహి వా పయోగం కరోన్తస్స హత్థవారేహి వా పదవారేహి వా పయోగే పయోగే దుక్కటం. ఏసేవ నయో కుమ్భిగహణత్థం నిముజ్జనుమ్ముజ్జనేసు. సచే పన అన్తరా కిఞ్చి ఉదకసప్పం వా వాళమచ్ఛం వా దిస్వా భీతో పలాయతి, అనాపత్తి. ఆమసనాదీసు భూమిగతాయ కుమ్భియా వుత్తనయేనేవ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – తత్థ భూమిం ఖణిత్వా కడ్ఢతి, ఇధ కద్దమే ఓసారేతి. ఏవం ఛహాకారేహి ఠానపరిచ్ఛేదో హోతి.
ఉప్పలాదీసు యస్మిం పుప్ఫే వత్థుం పూరేతి, తస్మిం ఛిన్నమత్తే పారాజికం. ఉప్పలజాతికానఞ్చేత్థ యావ ఏకస్మిమ్పి పస్సే వాకో న ఛిజ్జతి, తావ రక్ఖతి. పదుమజాతికానం పన దణ్డే ఛిన్నే అబ్భన్తరే సుత్తం అచ్ఛిన్నమ్పి న రక్ఖతి. సామికేహి ఛిన్దిత్వా ఠపితాని ఉప్పలాదీని హోన్తి, యం వత్థుం పూరేతి, తస్మిం ఉద్ధటే పారాజికం. హత్థకబద్ధాని హోన్తి, యస్మిం హత్థకే వత్థు పూరతి, తస్మిం ఉద్ధటే పారాజికం. భారబద్ధాని హోన్తి, తం భారం ఛన్నం ఆకారానం యేన కేనచి ఆకారేన ఠానా చావేన్తస్స భూమట్ఠకుమ్భియం వుత్తనయేన పారాజికం. దీఘనాళాని ఉప్పలాదీని హోన్తి, పుప్ఫేసు వా నాళేసు వా వేణిం కత్వా ఉదకపిట్ఠే రజ్జుకేసు తిణాని సన్థరిత్వా ఠపేన్తి వా బన్ధన్తి వా, తేసం దీఘతో పుప్ఫగ్గేన చ నాళన్తేన చ తిరియం పరియన్తేహి హేట్ఠా పతిట్ఠితోకాసేన ఉద్ధం ఉపరి ఠితస్స పిట్ఠియాతి ఛహాకారేహి ఠానా చావనపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో.
యోపి ఉదకపిట్ఠియం ఠపితపుప్ఫకలాపం ఉదకం చాలేత్వా వీచిం ఉట్ఠాపేత్వా కేసగ్గమత్తమ్పి యథాఠితట్ఠానతో చావేతి, పారాజికం. అథ పన పరికప్పేతి ‘‘ఏత్థ గతం గహేస్సామీ’’తి, రక్ఖతి తావ; గతట్ఠానే పన ఉద్ధరతో పారాజికం. ఉదకతో అచ్చుగ్గతస్స పుప్ఫస్స సకలముదకం ఠానం, తం ఉప్పాటేత్వా ఉజుకం ఉద్ధరన్తస్స నాళన్తే కేసగ్గమత్తం ఉదకతో అతిక్కన్తే పారాజికం. పుప్ఫే గహేత్వా అపనామేత్వా ఆకడ్ఢన్తో ఉప్పాటేతి, న ఉదకం ఠానం, ఉప్పాటితమత్తే పారాజికం. కలాపబద్ధాని పుప్ఫాని ఉదకట్ఠానే వా రుక్ఖే వా గచ్ఛే వా బన్ధిత్వా ఠపేన్తి, బన్ధనం అమోచేత్వా ఇతో చితో చ కరోన్తస్స థుల్లచ్చయం, బన్ధనే ముత్తమత్తే పారాజికం. పఠమం బన్ధనం మోచేత్వా పచ్ఛా హరతి, ఏత్థ ఛహాకారేహి ఠానపరిచ్ఛేదోతి ఇదం ఉభయం మహాపచ్చరియాదీసు వుత్తం. పదుమినియం పుప్ఫాని సహ పదుమినింయా గణ్హితుకామస్స పుప్ఫనాళేహి చ పత్తనాళేహి చ ఫుట్ఠఉదకవసేన ఉద్ధఞ్చేవ తిరియఞ్చ ఠానపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో. తం పనస్స పదుమినిం అనుప్పాటేత్వా పుప్ఫాని వా పత్తాని వా అత్తనో అభిముఖం ఆకడ్ఢన్తస్స థుల్లచ్చయం. ఉప్పాటితమత్తే పారాజికం.
పుప్ఫపత్తనాళే ఠానతో అచావేత్వాపి పఠమం పదుమినిం ఉప్పాటేన్తస్స థుల్లచ్చయం. పచ్ఛా పుప్ఫపత్తనాళేసు ఠానా చావితేసు పారాజికం. ఉప్పాటితాయ పదుమినియా పుప్ఫం గణ్హన్తో పన భణ్డం అగ్ఘాపేత్వా కారేతబ్బో. బహి ఠపితే రాసికతకలాపబద్ధభారబద్ధపుప్ఫేపి ఏసేవ నయో. భిసం వా ముళాలం వా యేన వత్థు పూరతి, తం ఉప్పాటేన్తస్స పారాజికం. కద్దమే ఫుట్ఠోకాసవసేన చేత్థ ఠానం పరిచ్ఛిన్దితబ్బం. తాని ఉప్పాటేన్తస్స సుఖుమమ్పి మూలం అచ్ఛిన్నం హోతి, రక్ఖతి తావ. భిసపబ్బే జాతం పత్తం వా పుప్ఫం వా హోతి, తమ్పి రక్ఖతీతి మహాఅట్ఠకథాయమేవ వుత్తం. భిసగణ్ఠిమ్హి పన కణ్టకో హోతి యోబ్బనప్పత్తానం ముఖపిళకా వియ, అయం అదీఘత్తా న రక్ఖతి. సేసం ఉప్పలాదీసు వుత్తనయమేవ.
మచ్ఛకచ్ఛపానం సస్సామికానం వాపిఆదీసు సకలముదకం ఠానం. తస్మా యో పటిజగ్గనట్ఠానే సస్సామికం మచ్ఛం బళిసేన వా జాలేన వా కుమనేన వా హత్థేన వా గణ్హాతి, తస్స యేన మచ్ఛేన వత్థు పూరతి, తస్మిం కేసగ్గమత్తమ్పి ఉదకతో ఉద్ధటమత్తే పారాజికం. కోచి మచ్ఛో గయ్హమానో ఇతో చితో చ ధావతి, ఆకాసం వా ఉప్పతతి, తీరే వా పతతి, ఆకాసే వా ఠితం తీరే వా పతితం గణ్హతోపి పారాజికమేవ. కచ్ఛపమ్పి బహి గోచరత్థం గతం గణ్హతో ఏసేవ నయో. ఉదకట్ఠం పన ఉదకా మోచయతో పారాజికం.
తేసు తేసు పన జనపదేసు సబ్బసాధారణస్స మహాతళాకస్స నిద్ధమనతుమ్బం నిస్సాయ సబ్బసాధారణమేవ కున్నదీసదిసం ఉదకవాహకం ఖణన్తి. తతో ఖుద్దకమాతికాయో నీహరిత్వా మాతికాకోటియం అత్తనో అత్తనో వళఞ్జనత్థాయ ఆవాటే ఖణన్తి. తేసం పన యదా ఉదకేన అత్థో హోతి, తదా ఆవాటే ఖుద్దకమాతికాయో ఉదకవాహకఞ్చ సోధేత్వా నిద్ధమనతుమ్బం ఉగ్ఘాటేన్తి. తతో ఉదకేన సద్ధిం మచ్ఛా నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన ఆవాటే పత్వా వసన్తి. తత్థ తళాకే చ ఉదకవాహకేసు చ మచ్ఛే గణ్హన్తే న వారేన్తి. ఖుద్దకాసు పన అత్తనో అత్తనో మాతికాసు ఉదకఆవాటేసు చ పవిట్ఠమచ్ఛే గణ్హితుం న దేన్తి, వారేన్తి; తత్థ యో తళాకే వా నిద్ధమనతుమ్బే వా ఉదకవాహకే వా మచ్ఛే గణ్హాతి, అవహారేన సో న కారేతబ్బో. ఖుద్దకమాతికాసు పన ఆవాటేసు వా పవిట్ఠం గణ్హన్తో గహితస్స అగ్ఘవసేన కారేతబ్బో. సచే తతో గయ్హమానో మచ్ఛో ఆకాసే వా ఉప్పతతి, తీరే వా పతతి, తం ఆకాసట్ఠం వా తీరట్ఠం వా ఉదకవినిముత్తం గణ్హతో అవహారో నత్థి. కస్మా? యస్మా అత్తనో పరిగ్గహట్ఠానే ఠితస్సేవ తే సామికా. ఏవరూపా హి తత్థ కతికా. కచ్ఛపేపి ఏసేవ నయో.
సచే పన మచ్ఛో గయ్హమానో ఆవాటతో ఖుద్దకమాతికం ఆరుహతి, తత్థ నం గణ్హతోపి అవహారోయేవ. ఖుద్దకమాతికాతో పన ఉదకవాహకం, తతో చ తళాకం ఆరూళ్హం గణ్హతో అవహారో నత్థి. యో ఆవాటతో భత్తసిత్థేహి పలోభేత్వా మాతికం ఆరోపేత్వా గణ్హాతి, అవహారోవ. తతో పన పలోభేత్వా ఉదకవాహకం ఆరోపేత్వా గణ్హన్తస్స అవహారో నత్థి. కేచి పన కుతోచిదేవ సబ్బసాధారణట్ఠానతో మచ్ఛే ఆనేత్వా పచ్ఛిమవత్థుభాగే ఉదకావాటే ఖిపిత్వా పోసేత్వా దివసే దివసే ద్వే తీణి ఉత్తరిభఙ్గత్థాయ మారేన్తి. ఏవరూపం మచ్ఛం ఉదకే వా ఆకాసే వా తీరే వా యత్థ కత్థచి ఠితం గణ్హతో అవహారో ఏవ. కచ్ఛపేపి ఏసేవ నయో.