౧. పారాజికకణ్డం

౧. పఠమపారాజికం

సుదిన్నభాణవారవణ్ణనా

౨౪. ఇతో పరం తేన ఖో పన సమయేన వేసాలియా అవిదూరేతిఆది యేభుయ్యేన ఉత్తానత్థం. తస్మా అనుపదవణ్ణనం పహాయ యత్థ యత్థ వత్తబ్బం అత్థి, తం తదేవ వణ్ణయిస్సామ. కలన్దగామోతి కలన్దకా వుచ్చన్తి కాళకా, తేసం వసేన లద్ధనామో గామో. కలన్దపుత్తోతి గామవసేన లద్ధనామస్స రాజసమ్మతస్స చత్తాలీసకోటివిభవస్స కలన్దసేట్ఠినో పుత్తో. యస్మా పన తస్మిం గామే అఞ్ఞేపి కలన్దనామకా మనుస్సా అత్థి, తస్మా కలన్దపుత్తోతి వత్వా పున సేట్ఠిపుత్తోతి వుత్తం. సమ్బహులేహీతి బహుకేహి. సహాయకేహీతి సుఖదుక్ఖాని సహ ఆయన్తి ఉపగచ్ఛన్తీతి సహాయా, సహాయా ఏవ సహాయకా, తేహి సహాయకేహి. సద్ధిన్తి ఏకతో. కేనచిదేవ కరణీయేనాతి కేనచిదేవ భణ్డప్పయోజనఉద్ధారసారణాదినా కిచ్చేన; కత్తికనక్ఖత్తకీళాకిచ్చేనాతిపి వదన్తి. భగవా హి కత్తికజుణ్హపక్ఖే వేసాలిం సమ్పాపుణి. కత్తికనక్ఖత్తకీళా చేత్థ ఉళారా హోతి. తదత్థం గతోతి వేదితబ్బో.

అద్దస ఖోతి కథం అద్దస? సో కిర నగరతో భుత్తపాతరాసం సుద్ధుత్తరాసఙ్గం మాలాగన్ధవిలేపనహత్థం బుద్ధదస్సనత్థం ధమ్మసవనత్థఞ్చ నిక్ఖమన్తం మహాజనం దిస్వా ‘‘క్వ గచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘బుద్ధదస్సనత్థం ధమ్మసవనత్థఞ్చా’’తి. తేన హి ‘‘అహమ్పి గచ్ఛామీ’’తి గన్త్వా చతుబ్బిధాయ పరిసాయ పరివుతం బ్రహ్మస్సరేన ధమ్మం దేసేన్తం భగవన్తం అద్దస. తేన వుత్తం – ‘‘అద్దస ఖో…పే… దేసేన్త’’న్తి. దిస్వానస్సాతి దిస్వాన అస్స. ఏతదహోసీతి పుబ్బే కతపుఞ్ఞతాయ చోదియమానస్స భబ్బకులపుత్తస్స ఏతం అహోసి. కిం అహోసి? యంనూనాహమ్పి ధమ్మం సుణేయ్యన్తి. తత్థ యన్నూనాతి పరివితక్కదస్సనమేతం. ఏవం కిరస్స పరివితక్కో ఉప్పన్నో ‘‘యమయం పరిసా ఏకగ్గచిత్తా ధమ్మం సుణాతి, అహో వతాహమ్పి తం సుణేయ్య’’న్తి.

అథ ఖో సుదిన్నో కలన్దపుత్తో యేన సా పరిసాతి ఇధ కస్మా ‘‘యేన భగవా’’తి అవత్వా ‘‘యేన సా పరిసా’’తి వుత్తన్తి చే. భగవన్తఞ్హి పరివారేత్వా ఉళారుళారజనా మహతీ పరిసా నిసిన్నా, తత్ర న సక్కా ఇమినా పచ్ఛా ఆగతేన భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా నిసీదితుం. పరిసాయ పన ఏకస్మిం పదేసే సక్కాతి సో తం పరిసంయేవ ఉపసఙ్కమన్తో. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో సుదిన్నో కలన్దపుత్తో యేన సా పరిసా’’తి. ఏకమన్తం నిసిన్నస్స ఖో సుదిన్నస్స కలన్దపుత్తస్స ఏతదహోసీతి న నిసిన్నమత్తస్సేవ అహోసి, అథ ఖో భగవతో సిత్తయూపసంహితం థోకం ధమ్మకథం సుత్వా; తం పనస్స యస్మా ఏకమన్తం నిసిన్నస్సేవ అహోసి. తేన వుత్తం – ‘‘ఏకమన్తం నిసిన్నస్స ఖో సుదిన్నస్స కలన్దపుత్తస్స ఏతదహోసీ’’తి. కిం అహోసీతి? యథా యథా ఖోతిఆది.

తత్రాయం సఙ్ఖేపకథా – అహం ఖో యేన యేన ఆకారేన భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, తేన తేన మే ఉపపరిక్ఖతో ఏవం హోతి యదేతం సిత్తయబ్రహ్మచరియం ఏకమ్పి దివసం అఖణ్డం కత్వా చరిమకచిత్తం పాపేతబ్బతాయ ఏకన్తపరిపుణ్ణం చరితబ్బం, ఏకదివసమ్పి చ కిలేసమలేన అమలీనం కత్వా చరిమకచిత్తం పాపేతబ్బతాయ ఏకన్తపరిసుద్ధం. సఙ్ఖలిఖితం లిఖితసఙ్ఖసదిసం ధోతసఙ్ఖసప్పటిభాగం చరితబ్బం. ఇదం న సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా అగారమజ్ఝే వసన్తేన ఏకన్తపరిపుణ్ణం…పే… చరితుం. యంనూనాహం కేసే చ మస్సుఞ్చ ఓహారేత్వా కసాయరసపీతతాయ కాసాయాని బ్రహ్మచరియం చరన్తానం అనుచ్ఛవికాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా పరిదహిత్వా అగారస్మా నిక్ఖమిత్వా అనగారియం పబ్బజేయ్యన్తి. ఏత్థ చ యస్మా అగారస్స హితం కసివాణిజ్జాదికమ్మం అగారియన్తి వుచ్చతి, తఞ్చ పబ్బజ్జాయ నత్థి; తస్మా పబ్బజ్జా ‘‘అనగారియా’’తి ఞాతబ్బా. తం అనగారియం పబ్బజ్జం. పబ్బజేయ్యన్తి పరిబ్బజేయ్యం.

౨౫. అచిరవుట్ఠితాయ పరిసాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి సుదిన్నో అవుట్ఠితాయ పరిసాయ న భగవన్తం పబ్బజ్జం యాచి. కస్మా? తత్రస్స బహూ ఞాతిసాలోహితా మిత్తామచ్చా సన్తి, తే ‘‘‘త్వం మాతాపితూనం ఏకపుత్తకో, న లబ్భా తయా పబ్బజితు’న్తి బాహాయమ్పి గహేత్వా ఆకడ్ఢేయ్యుం, తతో పబ్బజ్జాయ అన్తరాయో భవిస్సతీ’’తి సహేవ పరిసాయ ఉట్ఠహిత్వా థోకం గన్త్వా పున కేనచి సరీరకిచ్చలేసేన నివత్తిత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమ్మ పబ్బజ్జం యాచి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో సుదిన్నో కలన్దపుత్తో అచిరవుట్ఠితాయ పరిసాయ…పే… పబ్బాజేతు మం భగవా’’తి.

భగవా పన యస్మా రాహులకుమారస్స పబ్బజితతో పభుతి మాతాపితూహి అననుఞ్ఞాతం పుత్తం న పబ్బాజేతి, తస్మా నం పుచ్ఛి – ‘‘అనుఞ్ఞాతోసి పన త్వం సుదిన్న మాతాపితూహి…పే… పబ్బజ్జాయా’’తి.

౨౬. ఇతో పరం పాఠానుసారేనేవ గన్త్వా తం కరణీయం తీరేత్వాతి ఏత్థ ఏవమత్థో వేదితబ్బో – ధురనిక్ఖేపేనేవ తం కరణీయం నిట్ఠాపేత్వాతి; న హి పబ్బజ్జాయ తిబ్బచ్ఛన్దస్స భణ్డప్పయోజనఉద్ధారసారణాదీసు వా నక్ఖత్తకీళాయం వా చిత్తం నమతి. అమ్మ తాతాతి ఏత్థ పన అమ్మాతి మాతరం ఆలపతి; తాతాతి పితరం. త్వం ఖోసీతి త్వం ఖో అసి. ఏకపుత్తకోతి ఏకోవ పుత్తకో; అఞ్ఞో తే జేట్ఠో వా కనిట్ఠో వా నత్థి. ఏత్థ చ ‘‘ఏకపుత్తో’’తి వత్తబ్బే అనుకమ్పావసేన ‘‘ఏకపుత్తకో’’తి వుత్తం. పియోతి పీతిజననకో. మనాపోతి మనవడ్ఢనకో. సుఖేధితోతి సుఖేన ఏధితో; సుఖసంవడ్ఢితోతి అత్థో. సుఖపరిహతోతి సుఖేన పరిహతో; జాతకాలతో పభుతి ధాతీహి అఙ్కతో అఙ్కం హరిత్వా ధారియమానో అస్సకరథకాదీహి బాలకీళనకేహి కీళమానో సాదురసభోజనం భోజియమానో సుఖేన పరిహతో.

న త్వం, తాత సుదిన్న, కిఞ్చి దుక్ఖస్స జానాసీతి త్వం తాత సుదిన్న కిఞ్చి అప్పమత్తకమ్పి కలభాగం దుక్ఖస్స న జానాసి; అథ వా కిఞ్చి దుక్ఖేన నానుభోసీతి అత్థో. కరణత్థే సామివచనం, అనుభవనత్థే చ జాననా; అథ వా కిఞ్చి దుక్ఖం నస్సరసీతి అత్థో. ఉపయోగత్థే సామివచనం, సరణత్థే చ జాననా. వికప్పద్వయేపి పురిమపదస్స ఉత్తరపదేన సమానవిభత్తిలోపో దట్ఠబ్బో. తం సబ్బం సద్దసత్థానుసారేన ఞాతబ్బం. మరణేనపి మయం తే అకామకా వినా భవిస్సామాతి సచేపి తవ అమ్హేసు జీవమానేసు మరణం భవేయ్య, తేన తే మరణేనపి మయం అకామకా అనిచ్ఛకా న అత్తనో రుచియా, వినా భవిస్సామ; తయా వియోగం వా పాపుణిస్సామాతి అత్థో. కిం పన మయం తన్తి ఏవం సన్తే కిం పన కిం నామ తం కారణం యేన మయం తం జీవన్తం అనుజానిస్సామ; అథ వా కిం పన మయం తన్తి కేన పన కారణేన మయం తం జీవన్తం అనుజానిస్సామాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

౨౭. తత్థేవాతి యత్థ నం ఠితం మాతాపితరో నానుజానింసు, తత్థేవ ఠానే. అనన్తరహితాయాతి కేనచి అత్థరణేన అనత్థతాయ.

౨౮. పరిచారేహీతి గన్ధబ్బనటనాటకాదీని పచ్చుపట్ఠాపేత్వా తత్థ సహాయకేహి సద్ధిం యథాసుఖం ఇన్ద్రియాని చారేహి సఞ్చారేహి; ఇతో చితో చ ఉపనేహీతి వుత్తం హోతి. అథ వా పరిచారేహీతి గన్ధబ్బనటనాటకాదీని పచ్చుపట్ఠాపేత్వా తత్థ సహాయకేహి సద్ధిం లళ, ఉపలళ, రమ, కీళస్సూతిపి వుత్తం హోతి. కామే పరిభుఞ్జన్తోతి అత్తనో పుత్తదారేహి సద్ధిం భోగే భుఞ్జన్తో. పుఞ్ఞాని కరోన్తోతి బుద్ధఞ్చ ధమ్మఞ్చ సఙ్ఘఞ్చ ఆరబ్భ దానప్పదానాదీని సుగతిమగ్గసోధకాని కుసలకమ్మాని కరోన్తో. తుణ్హీ అహోసీతి కథానుప్పబన్ధవిచ్ఛేదనత్థం నిరాలాపసల్లాపో అహోసి. అథస్స మాతాపితరో తిక్ఖత్తుం వత్వా పటివచనమ్పి అలభమానా సహాయకే పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఏస వో సహాయకో పబ్బజితుకామో, నివారేథ న’’న్తి ఆహంసు. తేపి తం ఉపసఙ్కమిత్వా తిక్ఖత్తుం అవోచుం, తేసమ్పి తుణ్హీ అహోసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో సుదిన్నస్స కలన్దపుత్తస్స సహాయకా…పే… తుణ్హీ అహోసీ’’తి.

౨౯. అథస్స సహాయకానం ఏతదహోసి – ‘‘సచే అయం పబ్బజ్జం అలభమానో మరిస్సతి న కోచి గుణో భవిస్సతి. పబ్బజితం పన నం మాతాపితరోపి కాలేన కాలం పస్సిస్సన్తి. మయమ్పి పస్సిస్సామ. పబ్బజ్జాపి చ నామేసా భారియా, దివసే దివసే మత్తికాపత్తం గహేత్వా పిణ్డాయ చరితబ్బం. ఏకసేయ్యం ఏకభత్తం బ్రహ్మచరియం అతిదుక్కరం. అయఞ్చ సుఖుమాలో నాగరికజాతియో, సో తం చరితుం అసక్కోన్తో పున ఇధేవ ఆగమిస్సతి. హన్దస్స మాతాపితరో అనుజానాపేస్సామా’’తి. తే తథా అకంసు. మాతాపితరోపి నం అనుజానింసు. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో సుదిన్నస్స కలన్దపుత్తస్స సహాయకా యేన సుదిన్నస్స కలన్దపుత్తస్స మాతాపితరో…పే… అనుఞ్ఞాతోసి మాతాపితూహి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి.

౩౦. హట్ఠోతి తుట్ఠో. ఉదగ్గోతి పీతివసేన అబ్భున్నతకాయచిత్తో. కతిపాహన్తి కతిపయాని దివసాని. బలం గాహేత్వాతి సప్పాయభోజనాని భుఞ్జన్తో, ఉచ్ఛాదనన్హాపనాదీహి చ కాయం పరిహరన్తో, కాయబలం జనేత్వా మాతాపితరో వన్దిత్వా అస్సుముఖం ఞాతిపరివట్టం పహాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి…పే… పబ్బాజేతు మం భన్తే భగవాతి. భగవా సమీపే ఠితం అఞ్ఞతరం పిణ్డచారికం భిక్ఖుం ఆమన్తేసి – ‘‘తేన హి భిక్ఖు సుదిన్నం పబ్బాజేహి చేవ ఉపసమ్పాదేహి చా’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి ఖో సో భిక్ఖు భగవతో పటిస్సుణిత్వా సుదిన్నం కలన్దపుత్తం జినదత్తియం సద్ధివిహారికం లద్ధా పబ్బాజేసి చేవ ఉపసమ్పాదేసి చ. తేన వుత్తం – ‘‘అలత్థ ఖో సుదిన్నో కలన్దపుత్తో భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, అలత్థ ఉపసమ్పద’’న్తి.

ఏత్థ పన ఠత్వా సబ్బఅట్ఠకథాసు పబ్బజ్జా చ ఉపసమ్పదా చ కథితా. మయం పన యథాఠితపాళివసేనేవ ఖన్ధకే కథయిస్సామ. న కేవలఞ్చేతం, అఞ్ఞమ్పి యం ఖన్ధకే వా పరివారే వా కథేతబ్బం అట్ఠకథాచరియేహి విభఙ్గేకథితం, తం సబ్బం తత్థ తత్థేవ కథయిస్సామ. ఏవఞ్హి కథియమానే పాళిక్కమేనేవ వణ్ణనా కతా హోతి. తతో తేన తేన వినిచ్ఛయేన అత్థికానం పాళిక్కమేనేవ ఇమం వినయసంవణ్ణనం ఓలోకేత్వా సో సో వినిచ్ఛయో సువిఞ్ఞేయ్యో భవిస్సతీతి.

అచిరూపసమ్పన్నోతి అచిరం ఉపసమ్పన్నో హుత్వా; ఉపసమ్పదతో నచిరకాలేయేవాతి వుత్తం హోతి. ఏవరూపేతి ఏవంవిధే ఏవంజాతికే. ధుతగుణేతి కిలేసనిద్ధుననకే గుణే. సమాదాయ వత్తతీతి సమాదియిత్వా గణ్హిత్వా వత్తతి చరతి విహరతి. ఆరఞ్ఞికో హోతీతి గామన్తసేనాసనం పటిక్ఖిపిత్వా ఆరఞ్ఞికధుతఙ్గవసేన అరఞ్ఞవాసికో హోతి. పిణ్డపాతికోతి అతిరేకలాభపటిక్ఖేపేన చుద్దస భత్తాని పటిక్ఖిపిత్వా పిణ్డపాతికధుతఙ్గవసేన పిణ్డపాతికో హోతి. పంసుకూలికోతి గహపతిచీవరం పటిక్ఖిపిత్వా పంసుకూలికధుతఙ్గవసేన పంసుకూలికో హోతి. సపదానచారికోతి లోలుప్పచారం పటిక్ఖిపిత్వా సపదానచారికధుతఙ్గవసేన సపదానచారికో హోతి; ఘరపటిపాటియా భిక్ఖాయ పవిసతి. వజ్జిగామన్తి వజ్జీనం గామం వజ్జీసు వా గామం.

అడ్ఢా మహద్ధనాతిఆదీసు ఉపభోగపరిభోగూపకరణమహన్తతాయ అడ్ఢా; యే హి తేసం ఉపభోగా యాని చ ఉపభోగూపకరణాని, తాని మహన్తాని బహులాని సారకానీతి వుత్తం హోతి. నిధేత్వా ఠపితధనమహన్తతాయ మహద్ధనా. మహాభోగాతి దివసపరిబ్బయసఙ్ఖాతభోగమహన్తతాయ మహాభోగా. అఞ్ఞేహి ఉపభోగేహి జాతరూపరజతస్సేవ పహూతతాయ పహూతజాతరూపరజతా. అలఙ్కారభూతస్స విత్తూపకరణస్స పీతిపామోజ్జకరణస్స పహూతతాయ పహూతవిత్తూపకరణా. వోహారవసేన పరివత్తేన్తస్స ధనధఞ్ఞస్స పహూతతాయ పహూతధనధఞ్ఞాతి వేదితబ్బా.

సేనాసనం సంసామేత్వాతి సేనాసనం పటిసామేత్వా; యథా న వినస్సతి తథా నం సుట్ఠు ఠపేత్వాతి అత్థో. సట్ఠిమత్తే థాలిపాకేతి గణనపరిచ్ఛేదతో సట్ఠిథాలిపాకే. ఏకమేకో చేత్థ థాలిపాకో దసన్నం భిక్ఖూనం భత్తం గణ్హాతి. తం సబ్బమ్పి ఛన్నం భిక్ఖుసతానం భత్తం హోతి. భత్తాభిహారం అభిహరింసూతి ఏత్థ అభిహరీయతీతి అభిహారో. కిం అభిహరీయతి? భత్తం. భత్తమేవ అభిహారో భత్తాభిహారో, తం భత్తాభిహారం. అభిహరింసూతి అభిముఖా హరింసు. తస్స సన్తికం గహేత్వా ఆగమంసూతి అత్థో. ఏతస్స కిం పమాణన్తి? సట్ఠి థాలిపాకా. తేన వుత్తం – ‘‘సట్ఠిమత్తే థాలిపాకే భత్తాభిహారం అభిహరింసూ’’తి. భిక్ఖూనం విస్సజ్జేత్వాతి సయం ఉక్కట్ఠపిణ్డపాతికత్తా సపదానచారం చరితుకామో భిక్ఖూనం పరిభోగత్థాయ పరిచ్చజిత్వా దత్వా. అయం హి ఆయస్మా ‘‘భిక్ఖూ చ లాభం లచ్ఛన్తి అహఞ్చ పిణ్డకేన న కిలమిస్సామీ’’తి ఏతదత్థమేవ ఆగతో. తస్మా అత్తనో ఆగమనానురూపం కరోన్తో భిక్ఖూనం విస్సజ్జేత్వా సయం పిణ్డాయ పావిసి.

౩౧. ఞాతిదాసీతి ఞాతకానం దాసీ. ఆభిదోసికన్తి పారివాసికం ఏకరత్తాతిక్కన్తం పూతిభూతం. తత్రాయం పదత్థో – పూతిభావదోసేన అభిభూతోతి అభిదోసో, అభిదోసోవ ఆభిదోసికో, ఏకరత్తాతిక్కన్తస్స వా నామసఞ్ఞా ఏసా, యదిదం ఆభిదోసికోతి, తం ఆభిదోసికం. కుమ్మాసన్తి యవకుమ్మాసం. ఛడ్డేతుకామా హోతీతి యస్మా అన్తమసో దాసకమ్మకరానమ్పి గోరూపానమ్పి అపరిభోగారహో, తస్మా తం కచవరం వియ బహి ఛడ్డేతుకామా హోతి. సచేతన్తి సచే ఏతం. భగినీతి అరియవోహారేన ఞాతిదాసిం ఆలపతి. ఛడ్డనీయధమ్మన్తి ఛడ్డేతబ్బసభావం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘భగిని, ఏతం సచే బహి ఛడ్డనీయధమ్మం నిస్సట్ఠపరిగ్గహం, తం ఇధ మే పత్తే ఆకిరా’’తి.

కిం పన ఏవం వత్తుం లబ్భతి, విఞ్ఞత్తి వా పయుత్తవాచా వా న హోతీతి? న హోతి. కస్మా? నిస్సట్ఠపరిగ్గహత్తా. యఞ్హి ఛడ్డనీయధమ్మం నిస్సట్ఠపరిగ్గహం, యత్థ సామికా అనాలయా హోన్తి, తం సబ్బం ‘‘దేథ ఆహరథ ఇధ ఆకిరథా’’తి వత్తుం వట్టతి. తథా హి అగ్గఅరియవంసికో ఆయస్మా రట్ఠపాలోపి ‘‘ఛడ్డనీయధమ్మం కుమ్మాసం ఇధ మే పత్తే ఆకిరా’’తి (మ. ని. ౨.౨౯౯) అవచ. తస్మా యం ఏవరూపం ఛడ్డనీయధమ్మం అఞ్ఞం వా అపరిగ్గహితం వనమూలఫలభేసజ్జాదికం తం సబ్బం యథాసుఖం ఆహరాపేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం, న కుక్కుచ్చాయితబ్బం. హత్థానన్తి భిక్ఖాగ్గహణత్థం పత్తం ఉపనామయతో మణిబన్ధతో పభుతి ద్విన్నమ్పి హత్థానం. పాదానన్తి నివాసనన్తతో పట్ఠాయ ద్విన్నమ్పి పాదానం. సరస్సాతి ‘‘సచేతం భగినీ’’తి వాచం నిచ్ఛారయతో సరస్స చ. నిమిత్తం అగ్గహేసీతి గిహికాలే సల్లక్ఖితపుబ్బం ఆకారం అగ్గహేసి సఞ్జాని సల్లక్ఖేసి. సుదిన్నో హి భగవతో ద్వాదసమే వస్సే పబ్బజితో వీసతిమే వస్సే ఞాతికులం పిణ్డాయ పవిట్ఠో సయం పబ్బజ్జాయ అట్ఠవస్సికో హుత్వా; తేన నం సా ఞాతిదాసీ దిస్వావ న సఞ్జాని, నిమిత్తం పన అగ్గహేసీతి.

సుదిన్నస్స మాతరం ఏతదవోచాతి అతిగరునా పబ్బజ్జూపగతేన సామిపుత్తేన సద్ధిం ‘‘త్వం ను ఖో మే, భన్తే, అయ్యో సుదిన్నో’’తిఆదివచనం వత్తుం అవిసహన్తీ వేగేన ఘరం పవిసిత్వా సుదిన్నస్స మాతరం ఏతం అవోచ. యగ్ఘేతి ఆరోచనత్థే నిపాతో. సచే జే సచ్చన్తి ఏత్థ జేతి ఆలపనే నిపాతో. ఏవఞ్హి తస్మిం దేసే దాసిజనం ఆలపన్తి, తస్మా ‘‘త్వం, భోతి దాసి, సచే సచ్చం భణసీ’’తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

౩౨. అఞ్ఞతరం కుట్టమూలన్తి తస్మిం కిర దేసే దానపతీనం ఘరేసు సాలా హోన్తి, ఆసనాని చేత్థ పఞ్ఞత్తాని హోన్తి, ఉపట్ఠాపితం ఉదకకఞ్జియం; తత్థ పబ్బజితా పిణ్డాయ చరిత్వా నిసీదిత్వా భుఞ్జన్తి. సచే ఇచ్ఛన్తి, దానపతీనమ్పి సన్తకం గణ్హన్తి. తస్మా తమ్పి అఞ్ఞతరస్స కులస్స ఈదిసాయ సాలాయ అఞ్ఞతరం కుట్టమూలన్తి వేదితబ్బం. న హి పబ్బజితా కపణమనుస్సా వియ అసారుప్పే ఠానే నిసీదిత్వా భుఞ్జన్తీతి.

అత్థి నామ తాతాతి ఏత్థ అత్థీతి విజ్జమానత్థే; నామాతి పుచ్ఛనత్థే మఞ్ఞనత్థే చ నిపాతో. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – ‘‘అత్థి ను ఖో, తాత సుదిన్న, అమ్హాకం ధనం, న మయం నిద్ధనాతి వత్తబ్బా, యేసం నో త్వం ఈదిసే ఠానే నిసీదిత్వా ఆభిదోసికం కుమ్మాసం పరిభుఞ్జిస్ససి’’; తథా ‘‘అత్థి ను ఖో, తాత సుదిన్న, అమ్హాకం జీవితం, న మయం మతాతి వత్తబ్బా, యేసం నో త్వం ఈదిసే ఠానే నిసీదిత్వా ఆభిదోసికం కుమ్మాసం పరిభుఞ్జిస్ససి’’; తథా ‘‘అత్థి మఞ్ఞే, తాత సుదిన్న, తవ అబ్భన్తరే సాసనం నిస్సాయ పటిలద్ధో సమణగుణో, యం త్వం సుభోజనరససంవడ్ఢితోపి ఇమం జిగుచ్ఛనేయ్యం ఆభిదోసికం కుమ్మాసం అమతమివ నిబ్బికారో పరిభుఞ్జిస్ససీ’’తి.

సో పన గహపతి దుక్ఖాభితున్నతాయ ఏతమత్థం పరిపుణ్ణం కత్వా వత్తుమసక్కోన్తో ‘‘అత్థి నామ, తాత సుదిన్న, ఆభిదోసికం కుమ్మాసం పరిభుఞ్జిస్ససీ’’తి ఏత్తకమేవ అవోచ. అక్ఖరచిన్తకా పనేత్థ ఇమం లక్ఖణం వదన్తి – అనోకప్పనామరిసనత్థవసేన ఏతం అత్థినామసద్దే ఉపపదే ‘‘పరిభుఞ్జిస్ససీ’’తి అనాగతవచనం కతం. తస్సాయమత్థో – అత్థి నామ…పే… పరిభుఞ్జిస్ససి, ఇదం పచ్చక్ఖమ్పి అహం న సద్దహామి న మరిసయామీతి. తతాయం ఆభిదోసికోతి తతో తవ గేహతో అయం ఆభిదోసికో కుమ్మాసో లద్ధోతి అత్థో. తతోయన్తిపి పాఠో. తదాయన్తిపి పఠన్తి, తం న సున్దరం. యేన సకపితు నివేసనన్తి యేన సకస్స పితు అత్తనో పితు నివేసనన్తి అత్థో; థేరో పితరి పేమేనేవ సుబ్బచో హుత్వా అగమాసి. అధివాసేసీతి థేరో ఉక్కట్ఠపిణ్డపాతికోపి సమానో ‘‘సచే ఏకభత్తమ్పి న గహేస్సామి, అతివియ నేసం దోమనస్సం భవిస్సతీ’’తి ఞాతీనం అనుకమ్పాయ అధివాసేసి.

౩౩. ఓపుఞ్జాపేత్వాతి ఉపలిమ్పాపేత్వా. ఏకం హిరఞ్ఞస్సాతి ఏత్థ హిరఞ్ఞన్తి కహాపణో వేదితబ్బో. పురిసోతి నాతిదీఘో నాతిరస్సో మజ్ఝిమప్పమాణో వేదితబ్బో. తిరోకరణీయన్తి కరణత్థే భుమ్మం; సాణిపాకారేన పరిక్ఖిపిత్వాతి అత్థో. అథ వా తిరో కరోన్తి ఏతేనాతి తిరోకరణీయం, తం పరిక్ఖిపిత్వా; సమన్తతో కత్వాతి అత్థో. తేన హీతి యస్మా అజ్జ సుదిన్నో ఆగమిస్సతి తేన కారణేన. హి ఇతి పదపూరణమత్తే నిపాతో. తేనాతి అయమ్పి వా ఉయ్యోజనత్థే నిపాతోయేవ.

౩౪. పుబ్బణ్హసమయన్తి ఏత్థ కిఞ్చాపి పాళియం కాలారోచనం న వుత్తం, అథ ఖో ఆరోచితేయేవ కాలే అగమాసీతి వేదితబ్బో. ఇదం తే తాతాతి ద్వే పుఞ్జే దస్సేన్తో ఆహ. మాతూతి జనేత్తియా. మత్తికన్తి మాతితో ఆగతం; ఇదం తే మాతామహియా మాతు ఇమం గేహం ఆగచ్ఛన్తియా దిన్నధనన్తి అత్థో. ఇత్థికాయ ఇత్థిధనన్తి హీళేన్తో ఆహ. ఇత్థికాయ నామ ఇత్థిపరిభోగానంయేవ న్హానచుణ్ణాదీనం అత్థాయ లద్ధం ధనం కిత్తకం భవేయ్య. తస్సాపి తావ పరిమాణం పస్స. అథ వా ఇదం తే తాత సుదిన్న మాతు ధనం, తఞ్చ ఖో మత్తికం, న మయా దిన్నం, తవ మాతుయేవ సన్తకన్తి వుత్తం హోతి. తం పనేతం న కసియా న వణిజ్జాయ సమ్భూతం, అపిచ ఖో ఇత్థికాయ ఇత్థిధనం. యం ఇత్థికాయ ఞాతికులతో సామికకులం గచ్ఛన్తియా లద్ధబ్బం న్హానచుణ్ణాదీనం అత్థాయ ఇత్థిధనం, తం తావ ఏత్తకన్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

అఞ్ఞం పేత్తికం అఞ్ఞం పితామహన్తి యం పన తే పితు చ పితామహానఞ్చ సన్తకం, తం అఞ్ఞంయేవ. నిహితఞ్చ పయుత్తఞ్చ అతివియ బహు; ఏత్థ చ పితామహన్తి తద్ధితలోపం కత్వా వేదితబ్బం. పేతామహన్తి వా పాఠో. లబ్భా తాత సుదిన్న హీనాయావత్తిత్వాతి తాత, సుదిన్న, ఉత్తమం అరియద్ధజం పబ్బజితలిఙ్గం పహాయ హీనాయ గిహిభావాయ ఆవత్తిత్వా లబ్భా భోగా భుఞ్జితుం, నాలబ్భా భుఞ్జితుం, న త్వం రాజభీతో పబ్బజితో, న ఇణాయికేహి పలిబుద్ధో హుత్వాతి. తాత న ఉస్సహామీతి ఏత్థ పన తాతాతి వచనం గేహసితపేమేన ఆహ, న సమణతేజేన. న ఉస్సహామీతి న సక్కోమి. న విసహామీతి నప్పహోమి, న సమత్థోమ్హి.

‘‘వదేయ్యామ ఖో తం గహపతీ’’తి ఇదం పన వచనం సమణతేజేనాహ. నాతికడ్ఢేయ్యాసీతి యం తే మయి పేమం పతిట్ఠితం, తం కోధవసేన న అతికడ్ఢేయ్యాసి; సచే న కుజ్ఝేయ్యాసీతి వుత్తం హోతి. తతో సేట్ఠి ‘‘పుత్తో మే సఙ్గహం మఞ్ఞే కత్తుకామో’’తి ఉదగ్గచిత్తో ఆహ – ‘‘వదేహి తాత సుదిన్నా’’తి. తేనహీతి ఉయ్యోజనత్థే విభత్తిపతిరూపకో నిపాతో. తతోనిదానన్తి తంనిదానం తంహేతుకన్తి పచ్చత్తవచనస్స తో-ఆదేసో వేదితబ్బో; సమాసే చస్స లోపాభావో. భయం వాతి ‘‘కిన్తి మే భోగే నేవ రాజానో హరేయ్యు’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తం రాజాదిభయం; చిత్తుత్రాసోతి అత్థో. ఛమ్భితత్తన్తి రాజూహి వా చోరేహి వా ‘‘ధనం దేహీ’’తి కమ్మకారణం కారియమానస్స కాయిఞ్జనం కాయకమ్పో హదయమంసచలనం. లోమహంసోతి ఉప్పన్నే భయే లోమానం హంసనం ఉద్ధగ్గభావో. ఆరక్ఖోతి అన్తో చ బహి చ రత్తిఞ్చ దివా చ ఆరక్ఖణం.

౩౫. తేన హి వధూతి సేట్ఠి గహపతి ధనం దస్సేత్వా పుత్తం అత్తనా గిహిభావత్థాయ పలోభేతుం అసక్కోన్తో ‘‘మాతుగామసదిసం దాని పురిసానం బన్ధనం నత్థీ’’తి మఞ్ఞిత్వా తస్స పురాణదుతియికం ఆమన్తేసి – ‘‘తేన హి వధూ’’తి. పురాణదుతియికన్తి పురాణం దుతియికం పుబ్బే గిహికాలే దుతియికం, గేహసితసుఖుపభోగసహాయికం భూతపుబ్బభరియన్తి అత్థో. తేన హీతి యేన కారణేన మాతుగామసదిసం బన్ధనం నత్థి. పాదేసు గహేత్వాతి పాదే గహేత్వా; ఉపయోగత్థే భుమ్మవచనం, పాదేసు వా తం గహేత్వా. ‘‘కీదిసా నామ తా అయ్యపుత్త అచ్ఛరాయో’’తి కస్మా ఏవమాహ? తదా కిర సమ్బహులే ఖత్తియకుమారేపి బ్రాహ్మణకుమారేపి సేట్ఠిపుత్తేపి మహాసమ్పత్తియో పహాయ పబ్బజన్తే దిస్వా పబ్బజ్జాగుణం అజానన్తా కథం సముట్ఠాపేన్తి – ‘‘కస్మా ఏతే పబ్బజన్తీ’’తి. అథఞ్ఞే వదన్తి – ‘‘దేవచ్ఛరానం దేవనాటకానం కారణా’’తి. సా కథా విత్థారికా అహోసి. తం గహేత్వా అయం ఏవమాహాతి. థేరో తం పటిక్ఖిపన్తో న ఖో అహం భగినీతి ఆహ. సముదాచరతీతి వోహరతి వదేతి. తత్థేవ ముచ్ఛితా పపతాతి నం భగినివాదేన సముదాచరన్తం దిస్వా ‘‘అనత్థికో దాని మయా అయం యో మం పజాపతిం సమానం అత్తనా సద్ధిం ఏకమాతుకుచ్ఛియా సయితదారికం వియ మఞ్ఞతీ’’తి సముప్పన్నబలవసోకా హుత్వా తస్మింయేవ పదేసే ముచ్ఛితా పపతా; పతితాతి అత్థో.

మా నో విహేఠయిత్థాతి మా అమ్హే ధనం దస్సేత్వా మాతుగామఞ్చ ఉయ్యోజేత్వా విహేఠయిత్థ; విహేసా హేసా పబ్బజితానన్తి. తేన హి తాత సుదిన్న బీజకమ్పి దేహీతి ఏత్థ తేన హీతి అభిరతియం ఉయ్యోజేతి. సచే త్వం అభిరతో బ్రహ్మచరియం చరసి, చరిత్వా ఆకాసే నిసీదిత్వా పరినిబ్బాయితా హోహి, అమ్హాకం పన కులవంసబీజకం ఏకం పుత్తం దేహి. మా నో అపుత్తకం సాపతేయ్యం లిచ్ఛవయో అతిహరాపేసున్తి మయఞ్హి లిచ్ఛవీనం గణరాజూనం రజ్జే వసామ, తే తే పితునో అచ్చయేన ఇమం సాపతేయ్యం ఏవం మహన్తం అమ్హాకం విభవం అపుత్తకం కులధనరక్ఖకేన పుత్తేన విరహితం అత్తనో రాజన్తేపురం అతిహరాపేయ్యున్తి, తం తే మా అతిహరాపేసుం, మా అతిహరాపేన్తూతి.

ఏతం ఖో మే, అమ్మ, సక్కా కాతున్తి కస్మా ఏవమాహ? సో కిర చిన్తేసి – ‘‘ఏతేసం సాపతేయ్యస్స అహమేవ సామీ, అఞ్ఞో నత్థి. తే మం సాపతేయ్యరక్ఖణత్థాయ నిచ్చం అనుబన్ధిస్సన్తి; తేనాహం న లచ్ఛామి అప్పోస్సుక్కో సమణధమ్మం కాతుం, పుత్తకం పన లభిత్వా ఓరమిస్సన్తి, తతో అహం యథాసుఖం సమణధమ్మం కరిస్సామీ’’తి ఇమం నయం పస్సన్తో ఏవమాహాతి.

౩౬. పుప్ఫన్తి ఉతుకాలే ఉప్పన్నలోహితస్స నామం. మాతుగామస్స హి ఉతుకాలే గబ్భపతిట్ఠానట్ఠానే లోహితవణ్ణా పిళకా సణ్ఠహిత్వా సత్త దివసాని వడ్ఢిత్వా భిజ్జన్తి, తతో లోహితం పగ్ఘరతి, తస్సేతం నామం ‘‘పుప్ఫ’’న్తి. తం పన యావ బలవం హోతి బహు పగ్ఘరతి, తావ దిన్నాపి పటిసన్ధి న తిట్ఠతి, దోసేనేవ సద్ధిం పగ్ఘరతి; దోసే పన పగ్ఘరితే సుద్ధే వత్థుమ్హి దిన్నా పటిసన్ధి ఖిప్పం పతిట్ఠాతి. పుప్ఫంసా ఉప్పజ్జీతి పుప్ఫం అస్సా ఉప్పజ్జి; అకారలోపేన సన్ధి పురాణదుతియికాయ బాహాయం గహేత్వాతి పురాణదుతియికాయ యా బాహా, తత్ర నం గహేత్వాతి అత్థో.

అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదేతి పఠమపారాజికసిక్ఖాపదే అట్ఠపితే. భగవతో కిర పఠమబోధియం వీసతి వస్సాని భిక్ఖూ చిత్తం ఆరాధయింసు, న ఏవరూపం అజ్ఝాచారమకంసు. తం సన్ధాయేవ ఇదం సుత్తమాహ – ‘‘ఆరాధయింసు వత మే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ ఏకం సమయం చిత్త’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౨౫). అథ భగవా అజ్ఝాచారం అపస్సన్తో పారాజికం వా సఙ్ఘాదిసేసం వా న పఞ్ఞపేసి. తస్మిం తస్మిం పన వత్థుస్మిం అవసేసే పఞ్చ ఖుద్దకాపత్తిక్ఖన్ధే ఏవ పఞ్ఞపేసి. తేన వుత్తం – ‘‘అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదే’’తి.

అనాదీనవదస్సోతి యం భగవా ఇదాని సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేన్తో ఆదీనవం దస్సేస్సతి, తం అపస్సన్తో అనవజ్జసఞ్ఞీ హుత్వా. సచే హి ‘‘అయం ఇదం న కరణీయన్తి వా మూలచ్ఛేజ్జాయ వా సంవత్తతీ’’తి జానేయ్య, సద్ధాపబ్బజితో కులపుత్తో తతోనిదానం జీవితక్ఖయం పాపుణన్తోపి న కరేయ్య. ఏత్థ పన ఆదీనవం అపస్సన్తో నిద్దోససఞ్ఞీ అహోసి. తేన వుత్తం – ‘‘అనాదీనవదస్సో’’తి. పురాణదుతియికాయాతి భుమ్మవచనం. అభివిఞ్ఞాపేసీతి పవత్తేసి; పవత్తనాపి హి కాయవిఞ్ఞత్తిచోపనతో ‘‘విఞ్ఞాపనా’’తి వుచ్చతి. తిక్ఖత్తుం అభివిఞ్ఞాపనఞ్చేస గబ్భసణ్ఠానసన్నిట్ఠానత్థమకాసీతి వేదితబ్బో.

సా తేన గబ్భం గణ్హీతి సా చ తేనేవ అజ్ఝాచారేన గబ్భం గణ్హి, న అఞ్ఞథా. కిం పన అఞ్ఞథాపి గబ్భగ్గహణం హోతీతి? హోతి. కథం? కాయసంసగ్గేన, చోళగ్గహణేన, అసుచిపానేన, నాభిపరామసనేన, రూపదస్సనేన, సద్దేన, గన్ధేన. ఇత్థియో హి ఏకచ్చా ఉతుసమయే ఛన్దరాగరత్తా పురిసానం హత్థగ్గాహ-వేణిగ్గాహ-అఙ్గపచ్చఙ్గపరామసనం సాదియన్తియోపి గబ్భం గణ్హన్తి. ఏవం కాయసంసగ్గేన గబ్భగ్గహణం హోతి.

ఉదాయిత్థేరస్స పన పురాణదుతియికా భిక్ఖునీ తం అసుచిం ఏకదేసం ముఖేన అగ్గహేసి, ఏకదేసం చోళకేనేవ సద్ధిం అఙ్గజాతే పక్ఖిపి. సా తేన గబ్భం గణ్హి. ఏవం చోళగ్గహణేన గబ్భగ్గహణం హోతి.

మిగసిఙ్గతాపసస్స మాతా మిగీ ఉతుసమయే తాపసస్స పస్సావట్ఠానం ఆగన్త్వా ససమ్భవం పస్సావం పివి. సా తేన గబ్భం గణ్హిత్వా మిగసిఙ్గం విజాయి. ఏవం అసుచిపానేన గబ్భగ్గహణం హోతి.

సామస్స పన బోధిసత్తస్స మాతాపితూనం చక్ఖుపరిహానిం ఞత్వా సక్కో పుత్తం దాతుకామో దుకూలపణ్డితం ఆహ – ‘‘వట్టతి తుమ్హాకం మేథునధమ్మో’’తి? ‘‘అనత్థికా మయం ఏతేన, ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజితామ్హా’’తి. ‘‘తేన హి ఇమిస్సా ఉతుసమయే అఙ్గుట్ఠేన నాభిం పరామసేయ్యాథా’’తి. సో తథా అకాసి. సా తేన గబ్భం గణ్హిత్వా సామం తాపసదారకం విజాయి. ఏవం నాభిపరామసనేన గబ్భగ్గహణం హోతి. ఏతేనేవ నయేన మణ్డబ్యస్స చ చణ్డపజ్జోతస్స చ వత్థు వేదితబ్బం.

కథం రూపదస్సనేన హోతి? ఇధేకచ్చా ఇత్థీ ఉతుసమయే పురిససంసగ్గం అలభమానా ఛన్దరాగవసేన అన్తోగేహగతావ పురిసం ఉపనిజ్ఝాయతి రాజోరోధా వియ, సా తేన గబ్భం గణ్హాతి. ఏవం రూపదస్సనేన గబ్భగ్గహణం హోతి.

బలాకాసు పన పురిసో నామ నత్థి, తా ఉతుసమయే మేఘసద్దం సుత్వా గబ్భం గణ్హన్తి. కుక్కుటియోపి కదాచి ఏకస్స కుక్కుటస్స సద్దం సుత్వా బహుకాపి గబ్భం గణ్హన్తి. తథా గావీ ఉసభస్స. ఏవం సద్దేన గబ్భగ్గహణం హోతి.

గావీ ఏవ చ కదాచి ఉసభగన్ధేన గబ్భం గణ్హన్తి. ఏవం గన్ధేన గబ్భగ్గహణం హోతి.

ఇధ పనాయం అజ్ఝాచారేన గబ్భం గణ్హి. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘మాతాపితరో చ సన్నిపతితా హోన్తి, మాతా చ ఉతునీ హోతి, గన్ధబ్బో చ పచ్చుపట్ఠితో హోతి, ఏవం తిణ్ణం సన్నిపాతా గబ్భస్సావక్కన్తి హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౮).

భుమ్మా దేవా సద్దమనుస్సావేసున్తి యస్మా నత్థి లోకే రహో నామ పాపకమ్మం పకుబ్బతో. సబ్బపఠమం హిస్స తం పాపం అత్తనా జానాతి, తతో ఆరక్ఖదేవతా, అథఞ్ఞాపి పరచిత్తవిదునియో దేవతా. తస్మాస్స పరచిత్తవిదూ సకలవనసణ్డనిస్సితా భుమ్మా దేవా తం అజ్ఝాచారం దిస్వా సద్దం అనుస్సావేసుం. యథా అఞ్ఞేపి దేవా సుణన్తి, తథా నిచ్ఛారేసుం. కిన్తి? నిరబ్బుదో వత, భో…పే… ఆదీనవో ఉప్పాదితోతి. తస్సత్థో వేరఞ్జకణ్డే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

భుమ్మానం దేవానం సద్దం సుత్వా చాతుమహారాజికాతి ఏత్థ పన భుమ్మానం దేవానం సద్దం ఆకాసట్ఠదేవతా అస్సోసుం; ఆకాసట్ఠానం చాతుమహారాజికాతి అయమనుక్కమో వేదితబ్బో. బ్రహ్మకాయికాతి అసఞ్ఞసత్తే చ అరూపావచరే చ ఠపేత్వా సబ్బేపి బ్రహ్మానో అస్సోసుం; సుత్వా చ సద్దమనుస్సావేసున్తి వేదితబ్బో. ఇతిహ తేన ఖణేనాతి ఏవం తేన సుదిన్నస్స అజ్ఝాచారక్ఖణేన. తేన ముహుత్తేనాతి అజ్ఝాచారముహుత్తేనేవ. యావ బ్రహ్మలోకాతి యావ అకనిట్ఠబ్రహ్మలోకా. అబ్భుగ్గచ్ఛీతి అభిఉగ్గచ్ఛి అబ్భుట్ఠాసి ఏకకోలాహలమహోసీతి.

పుత్తం విజాయీతి సువణ్ణబిమ్బసదిసం పచ్ఛిమభవికసత్తం జనేసి. బీజకోతి నామమకంసూతి న అఞ్ఞం నామం కాతుమదంసు, ‘‘బీజకమ్పి దేహీ’’తి మాతామహియా వుత్తభావస్స పాకటత్తా ‘‘బీజకో త్వేవస్స నామం హోతూ’’తి ‘‘బీజకో’’తి నామమకంసు. పుత్తస్స పన నామవసేనేవ చ మాతాపితూనమ్పిస్స నామమకంసు. తే అపరేన సమయేనాతి బీజకఞ్చ బీజకమాతరఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. బీజకస్స కిర సత్తట్ఠవస్సకాలే తస్స మాతా భిక్ఖునీసు సో చ భిక్ఖూసు పబ్బజిత్వా కల్యాణమిత్తే ఉపనిస్సాయ అరహత్తే పతిట్ఠహింసు. తేన వుత్తం – ‘‘ఉభో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిత్వా అరహత్తం సచ్ఛాకంసూ’’తి.

౩౭. ఏవం మాతాపుత్తానం పబ్బజ్జా సఫలా అహోసి. పితా పన విప్పటిసారాభిభూతో విహాసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో ఆయస్మతో సుదిన్నస్సఅహుదేవ కుక్కుచ్చ’’న్తిఆది. తత్థ అహుదేవాతి అహు ఏవ, దకారో పదసన్ధికరో. అహోసియేవాతి అత్థో. కుక్కుచ్చన్తి అజ్ఝాచారహేతుకో పచ్ఛానుతాపో. విప్పటిసారోతిపి తస్సేవ నామం. సో హి విఞ్ఞూహి అకత్తబ్బతాయ కుచ్ఛితకిరియభావతో కుక్కుచ్చం. కతం అజ్ఝాచారం నివత్తేతుం అసమత్థతాయ తం పటిచ్చ విరూపం సరణభావతో విప్పటిసారోతి వుచ్చతి. అలాభా వత మేతి మయ్హం వత అలాభా; యే ఝానాదీనం గుణానం అలాభా నామ, తే మయ్హం, న అఞ్ఞస్సాతి అధిప్పాయో. న వత మే లాభాతి యేపి మే పటిలద్ధా పబ్బజ్జసరణగమనసిక్ఖాసమాదానగుణా, తేపి నేవ మయ్హం లాభా అజ్ఝాచారమలీనత్తా. దుల్లద్ధం వత మేతి ఇదం సాసనం లద్ధమ్పి మే దుల్లద్ధం. న వత మే సులద్ధన్తి యథా అఞ్ఞేసం కులపుత్తానం, ఏవం న వత మే సులద్ధం. కస్మా? యమహం ఏవం స్వాక్ఖాతేధమ్మవినయే…పే… బ్రహ్మచరియం చరితున్తి. బ్రహ్మచరియన్తి సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం మగ్గబ్రహ్మచరియం. కిసో అహోసీతి ఖాదితుం వా భుఞ్జితుం వా అసక్కోన్తో తనుకో అహోసి అప్పమంసలోహితో. ఉప్పణ్డుప్పణ్డుకజాతోతి సఞ్జాతుప్పణ్డుప్పణ్డుకభావో పణ్డుపలాసప్పటిభాగో. ధమనిసన్థతగత్తోతి పరియాదిన్నమంసలోహితత్తా సిరాజాలేనేవ సన్థరితగత్తో. అన్తోమనోతి అనుసోచనవసేన అబ్భన్తరేయేవ ఠితచిత్తో. హదయవత్థుం నిస్సాయ పవత్తనవసేన పన సబ్బేపి అన్తోమనాయేవ. లీనమనోతి ఉద్దేసే పరిపుచ్ఛాయ కమ్మట్ఠానే అధిసీలే అధిచిత్తే అధిపఞ్ఞాయ వత్తపటిపత్తిపూరణే చ నిక్ఖిత్తధురో అవిప్ఫారికో అఞ్ఞదత్థు కోసజ్జవసేనేవ లీనో సఙ్కుచితో మనో అస్సాతి లీనమనో. దుక్ఖీతి చేతోదుక్ఖేన దుక్ఖీ. దుమ్మనోతి దోసేన దుట్ఠమనో, విరూపమనో వా దోమనస్సాభిభూతతాయ. పజ్ఝాయీతి విప్పటిసారవసేన వహచ్ఛిన్నో వియ గద్రభో తం తం చిన్తయి.

౩౮. సహాయకా భిక్ఖూతి తం ఏవంభూతం గణసఙ్గణికాపపఞ్చేన వీతినామేన్తం దిస్వా యస్స విస్సాసికా కథాఫాసుకా భిక్ఖూ తే నం ఏతదవోచుం. పీణిన్ద్రియోతి పసాదపతిట్ఠానోకాసస్స సమ్పుణ్ణత్తా పరిపుణ్ణచక్ఖుఆదిఇన్ద్రియో. సో దాని త్వన్తి ఏత్థ దానీతి నిపాతో, సో పన త్వన్తి వుత్తం హోతి. కచ్చినో త్వన్తి కచ్చి ను త్వం. అనభిరతోతి ఉక్కణ్ఠితో; గిహిభావం పత్థయమానోతి అత్థో. తస్మా తమేవ అనభిరతిం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ – ‘‘న ఖో అహం, ఆవుసో, అనభిరతో’’తి. అధికుసలానం పన ధమ్మానం భావనాయ అభిరతోవ అహన్తి. అత్థి మే పాపకమ్మం కతన్తి మయా కతం ఏకం పాపకమ్మం అత్థి ఉపలబ్భతి సంవిజ్జతి, నిచ్చకాలం అభిముఖం వియ మే తిట్ఠతి. అథ నం పకాసేన్తో ‘‘పురాణదుతియికాయా’’తిఆదిమాహ.

అలఞ్హి తే, ఆవుసో సుదిన్న, కుక్కుచ్చాయాతి ఆవుసో సుదిన్న, తుయ్హేతం పాపకమ్మం అలం సమత్థం కుక్కుచ్చాయ; పటిబలం కుక్కుచ్చం ఉప్పాదేతున్తి వుత్తం హోతి. యం త్వన్తి ఆదిమ్హి యేన పాపేన త్వం న సక్ఖిస్ససి బ్రహ్మచరియం చరితుం, తం తే పాపం అలం కుక్కుచ్చాయాతి ఏవం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. అథ నం అనుసాసన్తా ‘‘నను ఆవుసో భగవతా’’తిఆదిమాహంసు. తత్థ ననూతి అనుమతిగ్గహణత్థే నిపాతో. అనేకపరియాయేనాతి అనేకకారణేన. విరాగాయాతి విరాగత్థాయ. నో సరాగాయాతి నో రాగేన రజ్జనత్థాయ. భగవతా హి ‘‘ఇమం మే ధమ్మం సుత్వా సత్తా సబ్బభవభోగేసు విరజ్జిస్సన్తి, నో రజ్జిస్సన్తీ’’ ఏతదత్థాయ ధమ్మో దేసితోతి అధిప్పాయో. ఏస నయో సబ్బపదేసు. ఇదం పనేత్థ పరియాయవచనమత్తం. విసంయోగాయాతి కిలేసేహి విసంయుజ్జనత్థాయ. నో సంయోగాయాతి న సంయుజ్జనత్థాయ. అనుపాదానాయాతి అగ్గహణత్థాయ. నోసఉపాదానాయాతి న సఙ్గహణత్థాయ.

తత్థ నామ త్వన్తి తస్మిం నామ త్వం. సరాగాయ చేతేస్ససీతి సహ రాగేన వత్తమానాయ మేథునధమ్మాయ చేతేస్ససి కప్పేస్ససి పకప్పేస్ససి; ఏతదత్థం వాయమిస్ససీతి అత్థో. ఏస నయో సబ్బత్థ. పున రాగవిరాగాదీని నవ పదాని నిబ్బత్తితలోకుత్తరనిబ్బానమేవ సన్ధాయ వుత్తాని. తస్మా రాగవిరాగాయాతి వా మదనిమ్మదనాయాతి వా వుత్తేపి ‘‘నిబ్బానత్థాయా’’తి ఏవమేవ అత్థో దట్ఠబ్బో. నిబ్బానఞ్హి యస్మా తం ఆగమ్మ ఆరబ్భ పటిచ్చ రాగో విరజ్జతి న హోతి, తస్మా రాగవిరాగోతి వుచ్చతి. యస్మా పన తం ఆగమ్మ మానమద-పురిసమదాదయో మదా నిమ్మదా అమదా హోన్తి వినస్సన్తి, తస్మా మదనిమ్మదనన్తి వుచ్చతి. యస్మా చ తం ఆగమ్మ సబ్బాపి కామపిపాసా వినయం అబ్భత్థం యాతి, తస్మా పిపాసవినయోతి వుచ్చతి. యస్మా పన తం ఆగమ్మ పఞ్చ కామగుణాలయా సముగ్ఘాతం గచ్ఛన్తి, తస్మా ఆలయసముగ్ఘాతోతి వుచ్చతి. యస్మా చ తం ఆగమ్మ తేభూమకవట్టం ఉపచ్ఛిజ్జతి, తస్మా వట్టుపచ్ఛేదోతి వుచ్చతి. యస్మా పన తం ఆగమ్మ సబ్బసో తణ్హా ఖయం గచ్ఛతి విరజ్జతి నిరుజ్ఝతి చ, తస్మా తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధోతి వుచ్చతి. యస్మా పనేతం చతస్సో యోనియో, పఞ్చ గతియో, సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో, నవ చ సత్తావాసే, అపరాపరభావాయ విననతో ఆబన్ధనతో సంసిబ్బనతో వానన్తి లద్ధవోహారాయ తణ్హాయ నిక్ఖన్తం నిస్సటం విసంయుత్తం, తస్మా నిబ్బానన్తి వుచ్చతీతి.

కామానం పహానం అక్ఖాతన్తి వత్థుకామానం, కిలేసకామానఞ్చ పహానం వుత్తం. కామసఞ్ఞానం పరిఞ్ఞాతి సబ్బాసమ్పి కామసఞ్ఞానం ఞాతతీరణపహానవసేన తివిధా పరిఞ్ఞా అక్ఖాతా. కామపిపాసానన్తి కామేసు పాతబ్యతానం కామే వా పాతుమిచ్ఛానం. కామవితక్కానన్తి కాముపసఞ్హితానంవితక్కానం. కామపరిళాహానన్తి పఞ్చకామగుణికరాగవసేన ఉప్పన్నపరిళాహానం అన్తోదాహానం. ఇమేసు పఞ్చసు ఠానేసు కిలేసక్ఖయకరో లోకుత్తరమగ్గోవ కథితో. సబ్బపఠమేసు పన తీసు ఠానేసు లోకియలోకుత్తరమిస్సకో మగ్గో కథితోతి వేదితబ్బో.

నేతం ఆవుసోతి న ఏతం ఆవుసో, తవ పాపకమ్మం అప్పసన్నానఞ్చ పసాదాయ ఏవరూపానం పసాదత్థాయ న హోతి. అథ ఖ్వేతన్తి అథ ఖో ఏతం. అథ ఖో తన్తిపి పాఠో. అఞ్ఞథత్తాయాతి పసాదఞ్ఞథాభావాయ విప్పటిసారాయ హోతి. యే మగ్గేన అనాగతసద్ధా, తేసం విప్పటిసారం కరోతి – ‘‘ఈదిసేపి నామ ధమ్మవినయే మయం పసన్నా, యత్థేవం దుప్పటిపన్నా భిక్ఖూ’’తి. యే పన మగ్గేనాగతసద్ధా, తేసం సినేరు వియ వాతేహి అచలో పసాదో ఈదిసేహి వత్థూహి ఇతో వా దారుణతరేహి. తేన వుత్తం – ‘‘ఏకచ్చానం అఞ్ఞథత్తాయా’’తి.

౩౯. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసున్తి భగవతో ఏతం అత్థం ఆచిక్ఖింసు పటివేదయింసు. ఆరోచయమానా చ నేవ పియకమ్యతాయ న భేదపురేక్ఖారతాయ, న తస్సాయస్మతో అవణ్ణపకాసనత్థాయ, న కలిసాసనారోపనత్థాయ, నాపి ‘‘ఇదం సుత్వా భగవా ఇమస్స సాసనే పతిట్ఠం న దస్సతి, నిక్కడ్ఢాపేస్సతి న’’న్తి మఞ్ఞమానా ఆరోచేసుం. అథ ఖో ‘‘ఇమం సాసనే ఉప్పన్నం అబ్బుదం ఞత్వా భగవా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సతి, వేలం మరియాదం ఆణం ఠపేస్సతీ’’తి ఆరోచేసుం.

ఏతస్మిం నిదానే ఏతస్మిం పకరణేతి ఏత్థ సుదిన్నస్స అజ్ఝాచారవీతిక్కమో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా కారణత్తా నిదానఞ్చేవ పకరణఞ్చాతి వుత్తోతి వేదితబ్బో. కారణఞ్హి యస్మా నిదేతి అత్తనో ఫలం ‘‘గణ్హాథ న’’న్తి దస్సేన్తం వియ అప్పేతి, పకరోతి చ నం కత్తుం ఆరభతి, కరోతియేవ వా; తస్మా నిదానఞ్చేవ పకరణఞ్చాతి వుచ్చతి. విగరహి బుద్ధో భగవాతి బుద్ధో భగవా విగరహి నిన్ది; యథా తం వణ్ణావణ్ణారహానం వణ్ణఞ్చ అవణ్ణఞ్చ భణన్తేసు అగ్గపుగ్గలో. న హి భగవతో సీలవీతిక్కమకరం పుగ్గలం దిస్వా ‘‘అయం జాతియా వా గోత్తేన వా కోలపుత్తియేన వా గన్థేన వా ధుతఙ్గేన వా ఞాతో యసస్సీ ఈదిసం పుగ్గలం రక్ఖితుం వట్టతీ’’తి చిత్తం ఉప్పజ్జతి, నాపి పేసలం గుణవన్తం దిస్వా తస్స గుణం పటిచ్ఛాదేతుం చిత్తం ఉప్పజ్జతి. అథ ఖో గరహితబ్బం గరహతి ఏవ, పసంసితబ్బఞ్చ పసంసతి ఏవ, అయఞ్చ గరహితబ్బో; తస్మా తం తాదిలక్ఖణే ఠితో అవికమ్పమానేన చిత్తేన విగరహి బుద్ధో భగవా ‘‘అననుచ్ఛవిక’’న్తిఆదీహి వచనేహి.

తత్థాయం అత్థవణ్ణనా – యదిదం తయా, మోఘపురిస, తుచ్ఛమనుస్స కమ్మం కతం, తం సమణకరణానం ధమ్మానం మగ్గఫలనిబ్బానసాసనానం వా న అనుచ్ఛవికం, తేసం ఛవిం ఛాయం సున్దరభావం న అన్వేతి నానుగచ్ఛతి, అథ ఖో ఆరకావ తేహి ధమ్మేహి. అననుచ్ఛవికత్తా ఏవ చ అననులోమికం, తేసం న అనులోమేతి; అథ ఖో విలోమం పచ్చనీకభావే ఠితం. అననులోమికత్తా ఏవ చ అప్పతిరూపం, పతిరూపం సదిసం పటిభాగం న హోతి, అథ ఖో అసదిసం అప్పటిభాగమేవ. అప్పతిరూపత్తా ఏవ చ అస్సామణకం, సమణానం కమ్మం న హోతి. అస్సామణకత్తా అకప్పియం. యఞ్హి సమణకమ్మం న హోతి, తం తేసం న కప్పతి. అకప్పియత్తా అకరణీయం. న హి సమణా యం న కప్పతి, తం కరోన్తి. తఞ్చేతం తయా కతం, తస్మా అననుచ్ఛవికం తే, మోఘపురిస, కతం…పే… అకరణీయన్తి. కథఞ్హి నామాతి కేన నామ కారణేన, కిం నామ కారణం పస్సన్తోతి వుత్తం హోతి. తతో కారణాభావం దస్సేన్తో పరతో ‘‘నను మయా మోఘపురిసా’’తిఆదిమాహ. తం సబ్బం వుత్తత్థమేవ.

ఇదాని యస్మా యం తేన పాపకమ్మం కతం, తం విపచ్చమానం అతివియ దుక్ఖవిపాకం హోతి, తస్మాస్స తం విపాకం దస్సేతుం కతాపరాధం వియ పుత్తం అనుకమ్పకా మాతాపితరో దయాలుకేన చిత్తేన సుదిన్నం పరిభాసన్తో ‘‘వరం తే మోఘపురిసా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఆసు సీఘం ఏతస్స విసం ఆగచ్ఛతీతి ఆసీవిసో. ఘోరం చణ్డమస్స విసన్తి ఘోరవిసో, తస్స ఆసీవిసస్స ఘోరవిసస్స. ‘‘పక్ఖిత్త’’న్తి ఏతస్స ‘‘వర’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ఈదిసస్స ఆసీవిసస్స ఘోరవిసస్స ముఖే అఙ్గజాతం వరం పక్ఖిత్తం; సచే పక్ఖిత్తం భవేయ్య, వరం సియా; సున్దరం సాధు సుట్ఠు సియాతి అత్థో. న త్వేవాతి న తు ఏవ వరం న సున్దరమేవ న సాధుమేవ న సుట్ఠుమేవ. ఏస నయో సబ్బత్థ. కణ్హసప్పస్సాతి కాళసప్పస్స. అఙ్గారకాసుయాతి అఙ్గారపుణ్ణకూపే, అఙ్గారరాసిమ్హి వా. ఆదిత్తాయాతి పదిత్తాయ గహితఅగ్గివణ్ణాయ. సమ్పజ్జలితాయాతి సమన్తతో పజ్జలితాయ అచ్చియో ముచ్చన్తియా. సజోతిభూతాయాతి సప్పభాయ. సమన్తతో ఉట్ఠితాహి జాలాహి ఏకప్పభాసముదయభూతాయాతి వుత్తం హోతి.

తం కిస్స హేతూతి యం మయా వుత్తం ‘‘వర’’న్తి తం కిస్స హేతు, కతరేన కారణేనాతి చే? మరణం వా నిగచ్ఛేయ్యాతి యో తత్థ అఙ్గజాతం పక్ఖిపేయ్య, సో మరణం వా నిగచ్ఛేయ్య మరణమత్తం వా దుక్ఖం. ఇతోనిదానఞ్చ ఖో…పే… ఉపపజ్జేయ్యాతి యం ఇదం మాతుగామస్స అఙ్గజాతే అఙ్గజాతపక్ఖిపనం, ఇతోనిదానం తస్స కారకో పుగ్గలో నిరయం ఉపపజ్జేయ్య; ఏవం కమ్మస్స మహాసావజ్జతం పస్సన్తో తం గరహి, న తస్స దుక్ఖాగమం ఇచ్ఛమానో. తత్థ నామ త్వన్తి తస్మిం నామ ఏవరూపే కమ్మే ఏవం మహాసావజ్జే సమానేపి త్వం. యం త్వన్తి ఏత్థ యన్తి హీళనత్థే నిపాతో. త్వన్తి తం-సద్దస్స వేవచనం; ద్వీహిపి యం వా తం వా హీళితమవఞ్ఞాతన్తి వుత్తం హోతి. అసద్ధమ్మన్తి అసతం నీచజనానం ధమ్మం; తేహి సేవితబ్బన్తి అత్థో. గామధమ్మన్తి గామానం ధమ్మం; గామవాసికమనుస్సానం ధమ్మన్తి వుత్తం హోతి. వసలధమ్మన్తి పాపధమ్మే వసన్తి పగ్ఘరన్తీతి వసలా, తేసం వసలానం హీనపురిసానం ధమ్మం, వసలం వా కిలేసపగ్ఘరణకం ధమ్మం. దుట్ఠుల్లన్తి దుట్ఠు చ కిలేసదూసితం థూలఞ్చ అసుఖుమం, అనిపుణన్తి వుత్తం హోతి. ఓదకన్తికన్తి ఉదకకిచ్చం అన్తికం అవసానం అస్సాతి ఓదకన్తికో, తం ఓదకన్తికం. రహస్సన్తి రహోభవం, పటిచ్ఛన్నే ఓకాసే ఉప్పజ్జనకం. అయఞ్హి ధమ్మో జిగుచ్ఛనీయత్తా న సక్కా ఆవి అఞ్ఞేసం దస్సనవిసయే కాతుం, తేన వుత్తం – ‘‘రహస్స’’న్తి. ద్వయంద్వయసమాపత్తిన్తి ద్వీహి ద్వీహి సమాపజ్జితబ్బం, ద్వయం ద్వయం సమాపత్తిన్తిపి పాఠో. దయం దయం సమాపత్తిన్తిపి పఠన్తి, తం న సున్దరం. సమాపజ్జిస్ససీతి ఏతం ‘‘తత్థ నామ త్వ’’న్తి ఏత్థ వుత్తనామసద్దేన యోజేతబ్బం ‘‘సమాపజ్జిస్ససి నామా’’తి.

బహూనం ఖో…పే… ఆదికత్తా పుబ్బఙ్గమోతి సాసనం సన్ధాయ వదతి. ఇమస్మిం సాసనే త్వం బహూనం పుగ్గలానం అకుసలానం ధమ్మానం ఆదికత్తా, సబ్బపఠమం కరణతో; పుబ్బఙ్గమో సబ్బపఠమం ఏతం మగ్గం పటిపన్నత్తా; ద్వారందదో, ఉపాయదస్సకోతి వుత్తం హోతి. ఇమఞ్హి లేసం లద్ధా తవ అనుసిక్ఖమానా బహూ పుగ్గలా నానప్పకారకే మక్కటియా మేథునపటిసేవనాదికే అకుసలధమ్మే కరిస్సన్తీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో.

అనేకపరియాయేనాతి ఇమేహి ‘‘అననుచ్ఛవిక’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తేహి, బహూహి కారణేహి. దుబ్భరతాయ…పే… కోసజ్జస్స అవణ్ణం భాసిత్వాతి దుబ్భరతాదీనం వత్థుభూతస్స అసంవరస్స అవణ్ణం నిన్దం గరహం భాసిత్వాతి అత్థో. యస్మా హి అసంవరే ఠితస్స పుగ్గలస్స అత్తా దుబ్భరతఞ్చేవ దుప్పోసతఞ్చ ఆపజ్జతి, తస్మా అసంవరో ‘‘దుబ్భరతా, దుప్పోసతా’’తి చ వుచ్చతి. యస్మా పన అసంవరే ఠితస్స అత్తా చతూసు పచ్చయేసు మహిచ్ఛతం సినేరుప్పమాణేపి చ పచ్చయే లద్ధా అసన్తుట్ఠితం ఆపజ్జతి, తస్మా అసంవరో ‘‘మహిచ్ఛతా, అసన్తుట్ఠితా’’తి చ వుచ్చతి. యస్మా చ అసంవరే ఠితస్స అత్తా గణసఙ్గణికాయ చేవ కిలేససఙ్గణికాయ చ సంవత్తతి, కోసజ్జానుగతో చ హోతి అట్ఠకుసీతవత్థుపారిపూరియా సంవత్తతి, తస్మా అసంవరో ‘‘సఙ్గణికా, చేవ కోసజ్జఞ్చా’’తి వుచ్చతి.

సుభరతాయ…పే… వీరియారమ్భస్స వణ్ణం భాసిత్వాతి సుభరతాదీనం వత్థుభూతస్స సంవరస్స వణ్ణం భాసిత్వాతి అత్థో. యస్మా హి అసంవరం పహాయ సంవరే ఠితస్స అత్తా సుభరో హోతి సుపోసో, చతూసు చ పచ్చయేసు అప్పిచ్ఛతం నిత్తణ్హభావం ఆపజ్జతి, ఏకమేకస్మిఞ్చ పచ్చయే యథాలాభ-యథాబల-యథాసారుప్పవసేన తిప్పభేదాయ సన్తుట్ఠియా సంవత్తతి, తస్మా సంవరో ‘‘సుభరతా చేవ సుపోసతా చ అప్పిచ్ఛో చ సన్తుట్ఠో చా’’తి వుచ్చతి.

యస్మా పన అసంవరం పహాయ సంవరే ఠితస్స అత్తా కిలేససల్లేఖనతాయ చేవ నిద్ధుననతాయ చ సంవత్తతి, తస్మా సంవరో ‘‘సల్లేఖో చ ధుతో చా’’తి వుచ్చతి.

యస్మా చ అసంవరం పహాయ సంవరే ఠితస్స అత్తా కాయవాచానం అప్పాసాదికం అప్పసాదనీయం అసన్తం అసారుప్పం కాయవచీదుచ్చరితం చిత్తస్స అప్పాసాదికం అప్పసాదనీయం అసన్తం అసారుప్పం అకుసలవితక్కత్తయఞ్చ అనుపగమ్మ తబ్బిపరీతస్స కాయవచీసుచరితస్స చేవ కుసలవితక్కత్తయస్స చ పాసాదికస్స పసాదనీయస్స సన్తస్స సారుప్పస్స పారిపూరియా సంవత్తతి, తస్మా సంవరో ‘‘పాసాదికో’’తి వుచ్చతి.

యస్మా పన అసంవరం పహాయ సంవరే ఠితస్స అత్తా సబ్బకిలేసాపచయభూతాయ, వివట్టాయ, అట్ఠవీరియారమ్భవత్థుపారిపూరియా చ సంవత్తతి, తస్మా సంవరో ‘‘అపచయో చేవ వీరియారమ్భో చా’’తి వుచ్చతీతి.

భిక్ఖూనం తదనుచ్ఛవికం తదనులోమికన్తి తత్థ సన్నిపతితానం భిక్ఖూనం యం ఇదాని సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సతి, తస్స అనుచ్ఛవికఞ్చేవ అనులోమికఞ్చ. యో వా అయం సుభరతాదీహి సంవరో వుత్తో, తస్స అనుచ్ఛవికఞ్చేవ అనులోమికఞ్చ సంవరప్పహానపటిసంయుత్తం అసుత్తన్తవినిబద్ధం పాళివినిముత్తం ఓక్కన్తికధమ్మదేసనం కత్వాతి అత్థో. భగవా కిర ఈదిసేసు ఠానేసు పఞ్చవణ్ణకుసుమమాలం కరోన్తో వియ, రతనదామం సజ్జేన్తో వియ, చ యే పటిక్ఖిపనాధిప్పాయా అసంవరాభిరతా తే సమ్పరాయికేన వట్టభయేన తజ్జేన్తో అనేకప్పకారం ఆదీనవం దస్సేన్తో, యే సిక్ఖాకామా సంవరే ఠితా తే అప్పేకచ్చే అరహత్తే పతిట్ఠపేన్తో అప్పేకచ్చే అనాగామి-సకదాగామి-సోతాపత్తిఫలేసు ఉపనిస్సయవిరహితేపి సగ్గమగ్గే పతిట్ఠపేన్తో దీఘనికాయప్పమాణమ్పి మజ్ఝిమనికాయప్పమాణమ్పి ధమ్మదేసనం కరోతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం – ‘‘భిక్ఖూనం తదనుచ్ఛవికం తదనులోమికం ధమ్మిం కథం కత్వా’’తి.

తేన హీతి తేన సుదిన్నస్స అజ్ఝాచారేన కారణభూతేన. సిక్ఖాపదన్తి ఏత్థ సిక్ఖితబ్బాతి సిక్ఖా, పజ్జతే ఇమినాతి పదం, సిక్ఖాయ పదం సిక్ఖాపదం; సిక్ఖాయ అధిగముపాయోతి అత్థో. అథ వా మూలం నిస్సయో పతిట్ఠాతి వుత్తం హోతి. మేథునవిరతియా మేథునసంవరస్సేతం అధివచనం. మేథునసంవరో హి తదఞ్ఞేసం సిక్ఖాసఙ్ఖాతానం సీలవిపస్సనాఝానమగ్గధమ్మానం వుత్తత్థవసేన పదత్తా ఇధ ‘‘సిక్ఖాపద’’న్తి అధిప్పేతో. అయఞ్చ అత్థో సిక్ఖాపదవిభఙ్గే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. అపిచ తస్సత్థస్స దీపకం వచనమ్పి ‘‘సిక్ఖాపద’’న్తి వేదితబ్బం. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘సిక్ఖాపదన్తి యో తత్థ నామకాయో పదకాయో నిరుత్తికాయో బ్యఞ్జనకాయో’’తి. అథ వా యథా ‘‘అనభిజ్ఝా ధమ్మపద’’న్తి వుత్తే అనభిజ్ఝా ఏకో ధమ్మకోట్ఠాసోతి అత్థో హోతి, ఏవమిధాపి ‘‘సిక్ఖాపద’’న్తి సిక్ఖాకోట్ఠాసో సిక్ఖాయ ఏకో పదేసోతిపి అత్థో వేదితబ్బో.

దసఅత్థవసే పటిచ్చాతి దస కారణవసే సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతు అధిగమనీయే హితవిసేసే పటిచ్చ ఆగమ్మ ఆరబ్భ, దసన్నం హితవిసేసానం నిప్ఫత్తిం సమ్పస్సమానోతి వుత్తం హోతి. ఇదాని తే దస అత్థవసే దస్సేన్తో ‘‘సఙ్ఘసుట్ఠుతాయా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సఙ్ఘసుట్ఠుతా నామ సఙ్ఘస్స సుట్ఠుభావో, ‘‘సుట్ఠు దేవా’’తి ఆగతట్ఠానే వియ ‘‘సుట్ఠు, భన్తే’’తి వచనసమ్పటిచ్ఛనభావో. యో చ తథాగతస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛతి, తస్స తం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ హోతి, తస్మా సఙ్ఘస్స ‘‘సుట్ఠు, భన్తే’’తి మమ వచనసమ్పటిచ్ఛనత్థం పఞ్ఞపేస్సామి, అసమ్పటిచ్ఛనే ఆదీనవం సమ్పటిచ్ఛనే చ ఆనిసంసం దస్సేత్వా, న బలక్కారేన అభిభవిత్వాతి ఏతమత్థం ఆవికరోన్తో ఆహ – ‘‘సఙ్ఘసుట్ఠుతాయా’’తి. సఙ్ఘఫాసుతాయాతి సఙ్ఘస్స ఫాసుభావాయ; సహజీవితాయ సుఖవిహారత్థాయాతి అత్థో.

దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయాతి దుమ్మఙ్కూ నామ దుస్సీలపుగ్గలా; యే మఙ్కుతం ఆపాదియమానాపి దుక్ఖేన ఆపజ్జన్తి, వీతిక్కమం కరోన్తా వా కత్వా వా న లజ్జన్తి, తేసం నిగ్గహత్థాయ; తే హి సిక్ఖాపదే అసతి ‘‘కిం తుమ్హేహి దిట్ఠం, కిం సుతం – కిం అమ్హేహి కతం; కతరస్మిం వత్థుస్మిం కతమం ఆపత్తిం ఆరోపేత్వా అమ్హే నిగ్గణ్హథా’’తి సఙ్ఘం విహేఠేస్సన్తి, సిక్ఖాపదే పన సతి తే సఙ్ఘో సిక్ఖాపదం దస్సేత్వా ధమ్మేన వినయేన సత్థుసాసనేన నిగ్గహేస్సతి. తేన వుత్తం – ‘‘దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయా’’తి.

పేసలానం భిక్ఖూనం ఫాసువిహారాయాతి పేసలానం పియసీలానం భిక్ఖూనం ఫాసువిహారత్థాయ. పియసీలా హి భిక్ఖూ కత్తబ్బాకత్తబ్బం సావజ్జానవజ్జం వేలం మరియాదం అజానన్తా సిక్ఖత్తయపారిపూరియా ఘటమానా కిలమన్తి, సన్దిట్ఠమానా ఉబ్బాళ్హా హోన్తి. కత్తబ్బాకత్తబ్బం పన సావజ్జానవజ్జం వేలం మరియాదం ఞత్వా సిక్ఖత్తయపారిపూరియా ఘటమానా న కిలమన్తి, సన్దిట్ఠమానా న ఉబ్బాళ్హా హోన్తి. తేన నేసం సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనా ఫాసువిహారాయ సంవత్తతి. యో వా దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహో, స్వేవ ఏతేసం ఫాసువిహారో. దుస్సీలపుగ్గలే నిస్సాయ హి ఉపోసథో న తిట్ఠతి, పవారణా న తిట్ఠతి, సఙ్ఘకమ్మాని నప్పవత్తన్తి, సామగ్గీ న హోతి, భిక్ఖూ అనేకగ్గా ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాకమ్మట్ఠానాదీని అనుయుఞ్జితుం న సక్కోన్తి. దుస్సీలేసు పన నిగ్గహితేసు సబ్బోపి అయం ఉపద్దవో న హోతి. తతో పేసలా భిక్ఖూ ఫాసు విహరన్తి. ఏవం ‘‘పేసలానం భిక్ఖూనం ఫాసు విహారాయా’’తి ఏత్థ ద్విధా అత్థో వేదితబ్బో.

దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయాతి దిట్ఠధమ్మికా ఆసవా నామ అసంవరే ఠితేన తస్మిఞ్ఞేవ అత్తభావే పత్తబ్బా పాణిప్పహార-దణ్డప్పహార-హత్థచ్ఛేద-పాదచ్ఛేద-అకిత్తి-అయసవిప్పటిసారాదయో దుక్ఖవిసేసా. ఇతి ఇమేసం దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ పిధానాయ ఆగమనమగ్గథకనాయాతి అత్థో.

సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయాతి సమ్పరాయికా ఆసవా నామ అసంవరే ఠితేన కతపాపకమ్మమూలకా సమ్పరాయే నరకాదీసు పత్తబ్బా దుక్ఖవిసేసా, తేసం పటిఘాతత్థాయ పటిప్పస్సమ్భనత్థాయ వూపసమత్థాయాతి వుత్తం హోతి.

అప్పసన్నానం పసాదాయాతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా హి సతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిం ఞత్వా వా యథాపఞ్ఞత్తం పటిపజ్జమానే భిక్ఖూ దిస్వా వా యేపి అప్పసన్నా పణ్డితమనుస్సా, తే ‘‘యాని వత లోకే మహాజనస్స రజ్జన-దుస్సన-ముయ్హనట్ఠానాని, తేహి ఇమే సమణా సక్యపుత్తియా ఆరకా విరతా విహరన్తి, దుక్కరం వత కరోన్తి, భారియం వత కరోన్తీ’’తి పసాదం ఆపజ్జన్తి, వినయపిటకే పోత్థకం దిస్వా మిచ్ఛాదిట్ఠిక-తివేదీ బ్రాహ్మణో వియ. తేన వుత్తం – ‘‘అప్పసన్నానం పసాదాయా’’తి.

పసన్నానం భియ్యోభావాయాతి యేపి సాసనే పసన్నా కులపుత్తా తేపి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిం ఞత్వా యథాపఞ్ఞత్తం పటిపజ్జమానే భిక్ఖూ వా దిస్వా ‘‘అహో అయ్యా దుక్కరకారినో, యే యావజీవం ఏకభత్తం బ్రహ్మచరియం వినయసంవరం అనుపాలేన్తీ’’తి భియ్యో భియ్యో పసీదన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘పసన్నానం భియ్యోభావాయా’’తి.

సద్ధమ్మట్ఠితియాతి తివిధో సద్ధమ్మో – పరియత్తిసద్ధమ్మో, పటిపత్తిసద్ధమ్మో, అధిగమసద్ధమ్మోతి. తత్థ పిటకత్తయసఙ్గహితం సబ్బమ్పి బుద్ధవచనం ‘‘పరియత్తిసద్ధమ్మో’’ నామ. తేరస ధుతగుణా, చుద్దస ఖన్ధకవత్తాని, ద్వేఅసీతి మహావత్తాని, సీలసమాధివిపస్సనాతి అయం ‘‘పటిపత్తిసద్ధమ్మో’’ నామ. చత్తారో అరియమగ్గా చత్తారి చ సామఞ్ఞఫలాని నిబ్బానఞ్చాతి అయం ‘‘అధిగమసద్ధమ్మో’’ నామ. సో సబ్బోపి యస్మా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా సతి భిక్ఖూ సిక్ఖాపదఞ్చ తస్స విభఙ్గఞ్చ తదత్థజోతనత్థం అఞ్ఞఞ్చ బుద్ధవచనం పరియాపుణన్తి, యథాపఞ్ఞత్తఞ్చ పటిపజ్జమానా పటిపత్తిం పూరేత్వా పటిపత్తియా అధిగన్తబ్బం లోకుత్తరధమ్మం అధిగచ్ఛన్తి, తస్మా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా చిరట్ఠితికో హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘సద్ధమ్మట్ఠితియా’’తి.

వినయానుగ్గహాయాతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా హి సతి సంవరవినయో చ పహానవినయో చ సమథవినయో చ పఞ్ఞత్తివినయో చాతి చతుబ్బిధోపి వినయో అనుగ్గహితో హోతి ఉపత్థమ్భితో సూపత్థమ్భితో. తేన వుత్తం – ‘‘వినయానుగ్గహాయా’’తి.

సబ్బానేవ చేతాని పదాని ‘‘సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సామీ’’తి ఇమినా వచనేన సద్ధిం యోజేతబ్బాని. తత్రాయం పఠమపచ్ఛిమపదయోజనా – ‘‘సఙ్ఘసుట్ఠుతాయ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సామి, వినయానుగ్గహాయ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సామీ’’తి.

అపి చేత్థ యం సఙ్ఘసుట్ఠు తం సఙ్ఘఫాసు, యం సఙ్ఘఫాసు తం దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయాతి ఏవం సఙ్ఖలికనయం; యం సఙ్ఘసుట్ఠు తం సఙ్ఘఫాసు, యం సఙ్ఘసుట్ఠు తం దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయాతి ఏవఞ్చ ఏకేకపదమూలికం దసక్ఖత్తుం యోజనం కత్వా యం వుత్తం పరివారే (పరి. ౩౩౪) –

‘‘అత్థసతం ధమ్మసతం, ద్వే చ నిరుత్తిసతాని;

చత్తారి ఞాణసతాని, అత్థవసే పకరణే’’తి.

తం సబ్బం వేదితబ్బం. తం పనేతం యస్మా పరివారేయేవ ఆవి భవిస్సతి, తస్మా ఇధ న వణ్ణితన్తి.

ఏవం సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా ఆనిసంసం దస్సేత్వా తస్మిం సిక్ఖాపదే భిక్ఖూహి కత్తబ్బకిచ్చం దీపేన్తో ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, ఇమం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసేయ్యాథా’’తి ఆహ. కిం వుత్తం హోతి? భిక్ఖవే, ఇమం పన మయా ఇతి సన్దస్సితానిసంసం సిక్ఖాపదం ఏవం పాతిమోక్ఖుద్దేసే ఉద్దిసేయ్యాథ చ పరియాపుణేయ్యాథ చ ధారేయ్యాథ చ అఞ్ఞేసఞ్చ వాచేయ్యాథాతి. అతిరేకానయనత్థో హి ఏత్థ చ సద్దో, తేనాయమత్థో ఆనీతో హోతీతి.

ఇదాని యం వుత్తం ‘‘ఇమం సిక్ఖాపద’’న్తి తం దస్సేన్తో ‘‘యో పన భిక్ఖు మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్య, పారాజికో హోతి అసంవాసో’’తి ఆహ. ఏవం మూలచ్ఛేజ్జవసేన దళ్హం కత్వా పఠమపారాజికే పఞ్ఞత్తే అపరమ్పి అనుపఞ్ఞత్తత్థాయ మక్కటీవత్థు ఉదపాది. తస్సుప్పత్తిదీపనత్థమేతం వుత్తం – ఏవఞ్చిదం భగవతా భిక్ఖూనం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం హోతీతి. తస్సత్థో – భగవతా భిక్ఖూనం ఇదం సిక్ఖాపదం ఏవం పఞ్ఞత్తం హోతి చ, ఇదఞ్చ అఞ్ఞం వత్థు ఉదపాదీతి.

పఠమపఞ్ఞత్తికథా నిట్ఠితా.

సుదిన్నభాణవారం నిట్ఠితం.

మక్కటీవత్థుకథా

౪౦. ఇదాని యం తం అఞ్ఞం వత్థు ఉప్పన్నం, తం దస్సేతుం ‘‘తేన ఖో పన సమయేనా’’తిఆదిమాహ. తత్రాయం అనుత్తానపదవణ్ణనా – మక్కటిం ఆమిసేనాతి మహావనే భిక్ఖూనం ఖన్తిమేత్తాదిగుణానుభావేన నిరాసఙ్కచిత్తా బహూ మిగమోరకుక్కుటమక్కటాదయో తిరచ్ఛానా పధానాగారట్ఠానేసు విచరన్తి. తత్ర ఏకం మక్కటిం ఆమిసేన యాగుభత్తఖజ్జకాదినా ఉపలాపేత్వా, సఙ్గణ్హిత్వాతి వుత్తం హోతి. తస్సాతి భుమ్మవచనం. పటిసేవతీతి పచురపటిసేవనో హోతి; పచురత్థే హి వత్తమానవచనం. సో భిక్ఖూతి సో మేథునధమ్మపటిసేవనకో భిక్ఖు. సేనాసనచారికం ఆహిణ్డన్తాతి తే భిక్ఖూ ఆగన్తుకా బుద్ధదస్సనాయ ఆగతా పాతోవ ఆగన్తుకభత్తాని లభిత్వా కతభత్తకిచ్చా భిక్ఖూనం నివాసనట్ఠానాని పస్సిస్సామాతి విచరింసు. తేన వుత్తం – ‘‘సేనాసనచారికం ఆహిణ్డన్తా’’తి. యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమీతి తిరచ్ఛానగతా నామ ఏకభిక్ఖునా సద్ధిం విస్సాసం కత్వా అఞ్ఞేసుపి తాదిసఞ్ఞేవ చిత్తం ఉప్పాదేన్తి. తస్మా సా మక్కటీ యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా చ అత్తనో విస్సాసికభిక్ఖుస్సేవ తేసమ్పి తం వికారం దస్సేసి.

ఛేప్పన్తి నఙ్గుట్ఠం. ఓడ్డీతి అభిముఖం ఠపేసి. నిమిత్తమ్పి అకాసీతి యేన నియామేన యాయ కిరియాయ మేథునాధిప్పాయం తే జానన్తి తం అకాసీతి అత్థో. సో భిక్ఖూతి యస్సాయం విహారో. ఏకమన్తం నిలీయింసూతి ఏకస్మిం ఓకాసే పటిచ్ఛన్నా అచ్ఛింసు.

౪౧. సచ్చం, ఆవుసోతి సహోడ్ఢగ్గహితో చోరో వియ పచ్చక్ఖం దిస్వా చోదితత్తా ‘‘కిం వా మయా కత’’న్తిఆదీని వత్తుం అసక్కోన్తో ‘‘సచ్చం, ఆవుసో’’తి ఆహ. నను, ఆవుసో, తథేవ తం హోతీతి ఆవుసో యథా మనుస్సిత్థియా, నను తిరచ్ఛానగతిత్థియాపి తం సిక్ఖాపదం తథేవ హోతి. మనుస్సిత్థియాపి హి దస్సనమ్పి గహణమ్పి ఆమసనమ్పి ఫుసనమ్పి ఘట్టనమ్పి దుట్ఠుల్లమేవ. తిరచ్ఛానగతిత్థియాపి తం సబ్బం దుట్ఠుల్లమేవ. కో ఏత్థ విసేసో? అలేసట్ఠానే త్వం లేసం ఓడ్డేసీతి.

౪౨. అన్తమసో తిరచ్ఛానగతాయపి పారాజికో హోతి అసంవాసోతి తిరచ్ఛానగతాయపి మేథునం ధమ్మం పటిసేవిత్వా పారాజికో యేవ హోతీతి దళ్హతరం సిక్ఖాపదమకాసి. దువిధఞ్హి సిక్ఖాపదం – లోకవజ్జం, పణ్ణత్తివజ్జఞ్చ. తత్థ యస్స సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, తం లోకవజ్జం నామ. సేసం పణ్ణత్తివజ్జం. తత్థ లోకవజ్జే అనుపఞ్ఞత్తి ఉప్పజ్జమానా రున్ధన్తీ ద్వారం పిదహన్తీ సోతం పచ్ఛిన్దమానా గాళ్హతరం కరోన్తీ ఉప్పజ్జతి, అఞ్ఞత్ర అధిమానా, అఞ్ఞత్ర సుపినన్తాతి అయం పన వీతిక్కమాభావా అబ్బోహారికత్తా చ వుత్తా. పణ్ణత్తివజ్జే అకతే వీతిక్కమే ఉప్పజ్జమానా సిథిలం కరోన్తీ మోచేన్తీ ద్వారం దదమానా అపరాపరమ్పి అనాపత్తిం కురుమానా ఉప్పజ్జతి, గణభోజనపరమ్పరభోజనాదీసు అనుపఞ్ఞత్తియో వియ. ‘‘అన్తమసో తఙ్ఖణికాయపీ’’తి ఏవరూపా పన కతే వీతిక్కమే ఉప్పన్నత్తా పఞ్ఞత్తిగతికావ హోతి. ఇదం పన పఠమసిక్ఖాపదం యస్మా లోకవజ్జం, న పణ్ణత్తివజ్జం; తస్మా అయమనుపఞ్ఞత్తి రున్ధన్తీ ద్వారం పిదహన్తీ సోతం పచ్ఛిన్దమానా గాళ్హతరం కరోన్తీ ఉప్పజ్జి.

ఏవం ద్వేపి వత్థూని సమ్పిణ్డేత్వా మూలచ్ఛేజ్జవసేన దళ్హతరం కత్వా పఠమపారాజికే పఞ్ఞత్తే అపరమ్పి అనుపఞ్ఞత్తత్థాయ వజ్జిపుత్తకవత్థు ఉదపాది. తస్సుప్పత్తిదస్సనత్థమేతం వుత్తం – ‘‘ఏవఞ్చిదం భగవతా భిక్ఖూనం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం హోతీ’’తి. తస్సత్థో – భగవతా భిక్ఖూనం ఇదం సిక్ఖాపదం ఏవం పఞ్ఞత్తం హోతి చ ఇదఞ్చ అఞ్ఞమ్పి వత్థు ఉదపాదీతి.

మక్కటీవత్థుకథా నిట్ఠితా.

సన్థతభాణవారో

వజ్జిపుత్తకవత్థువణ్ణనా

౪౩-౪౪. ఇదాని యం తం అఞ్ఞమ్పి వత్థు ఉప్పన్నం, తం దస్సేతుం ‘‘తేన ఖో పన సమయేనా’’తిఆదిమాహ. తత్రాపి అయమనుత్తానపదవణ్ణనా – వేసాలికాతి వేసాలివాసినో. వజ్జిపుత్తకాతి వజ్జిరట్ఠే వేసాలియం కులానం పుత్తా. సాసనే కిర యో యో ఉపద్దవో ఆదీనవో అబ్బుదముప్పజ్జి, సబ్బం తం వజ్జిపుత్తకే నిస్సాయ. తథా హి దేవదత్తోపి వజ్జిపుత్తకే పక్ఖే లభిత్వా సఙ్ఘం భిన్ది. వజ్జిపుత్తకా ఏవ చ వస్ససతపరినిబ్బుతే భగవతి ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం సత్థుసాసనం దీపేసుం. ఇమేపి తేసం యేవ ఏకచ్చే ఏవం పఞ్ఞత్తేపి సిక్ఖాపదే యావదత్థం భుఞ్జింసు…పే… మేథునం ధమ్మం పటిసేవింసూతి.

ఞాతిబ్యసనేనపీతి ఏత్థ అసనం బ్యసనం విక్ఖేపో విద్ధంసనం వినాసోతి సబ్బమేతం ఏకత్థం. ఞాతీనం బ్యసనం ఞాతిబ్యసనం, తేన ఞాతిబ్యసనేన, రాజదణ్డబ్యాధిమరణవిప్పవాసనిమిత్తేన ఞాతివినాసేనాతి అత్థో. ఏస నయో దుతియపదేపి. తతియపదే పన ఆరోగ్యవినాసకో రోగో ఏవ రోగబ్యసనం. సో హి ఆరోగ్యం బ్యసతి విక్ఖిపతి వినాసేతీతి బ్యసనం. రోగోవ బ్యసనం రోగబ్యసనం, తేన రోగబ్యసనేన. ఫుట్ఠాతి అధిపన్నా అభిభూతా సమన్నాగతాతి అత్థో.

న మయం, భన్తే ఆనన్ద, బుద్ధగరహినోతి భన్తే ఆనన్ద, మయం న బుద్ధం గరహామ, న బుద్ధస్స దోసం దేమ. న ధమ్మగరహినో, న సఙ్ఘగరహినో. అత్తగరహినో మయన్తి అత్తానమేవ మయం గరహామ, అత్తనో దోసం దేమ. అలక్ఖికాతి నిస్సిరికా. అప్పపుఞ్ఞాతి పరిత్తపుఞ్ఞా. విపస్సకా కుసలానం ధమ్మానన్తి యే అట్ఠతింసారమ్మణేసు విభత్తా కుసలా ధమ్మా, తేసం విపస్సకా; తతో తతో ఆరమ్మణతో వుట్ఠాయ తేవ ధమ్మే విపస్సమానాతి అత్థో. పుబ్బరత్తాపరరత్తన్తి రత్తియా పుబ్బం పుబ్బరత్తం, రత్తియా అపరం అపరరత్తం, పఠమయామఞ్చ పచ్ఛిమయామఞ్చాతి వుత్తం హోతి. బోధిపక్ఖికానన్తి బోధిస్స పక్ఖే భవానం, అరహత్తమగ్గఞాణస్స ఉపకారకానన్తి అత్థో. భావనానుయోగన్తి వడ్ఢనానుయోగం. అనుయుత్తా విహరేయ్యామాతి గిహిపలిబోధం ఆవాసపలిబోధఞ్చ పహాయ వివిత్తేసు సేనాసనేసు యుత్తపయుత్తా అనఞ్ఞకిచ్చా విహరేయ్యామ.

ఏవమావుసోతి థేరో ఏతేసం ఆసయం అజానన్తో ఇదం నేసం మహాగజ్జితం సుత్వా ‘‘సచే ఇమే ఈదిసా భవిస్సన్తి, సాధూ’’తి మఞ్ఞమానో ‘‘ఏవమావుసో’’తి సమ్పటిచ్ఛి. అట్ఠానమేతం అనవకాసోతి ఉభయమ్పేతం కారణపటిక్ఖేపవచనం. కారణఞ్హి యస్మా తత్థ తదాయత్తవుత్తిభావేన ఫలం తిట్ఠతి. యస్మా చస్స తం ఓకాసో హోతి తదాయత్తవుత్తిభావేన, తస్మా ‘‘ఠానఞ్చ అవకాసో చా’’తి వుచ్చతి, తం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ – ‘‘అట్ఠానమేతం, ఆనన్ద, అనవకాసో’’తి. ఏతం ఠానం వా ఓకాసో వా నత్థి. యం తథాగతోతి యేన తథాగతో వజ్జీనం వా…పే… సమూహనేయ్య, తం కారణం నత్థీతి అత్థో. యది హి భగవా ఏతేసం ‘‘లభేయ్యామ ఉపసమ్పద’’న్తి యాచన్తానం ఉపసమ్పదం దదేయ్య, ఏవం సన్తే ‘‘పారాజికో హోతి అసంవాసో’’తి పఞ్ఞత్తం సమూహనేయ్య. యస్మా పనేతం న సమూహనతి, తస్మా ‘‘అట్ఠానమేత’’న్తిఆదిమాహ.

సో ఆగతో న ఉపసమ్పాదేతబ్బోతి ‘‘యది హి ఏవం ఆగతో ఉపసమ్పదం లభేయ్య, సాసనే అగారవో భవేయ్య. సామణేరభూమియం పన ఠితో సగారవో చ భవిస్సతి, అత్తత్థఞ్చ కరిస్సతీ’’తి ఞత్వా అనుకమ్పమానో భగవా ఆహ – ‘‘సో ఆగతో న ఉపసమ్పాదేతబ్బో’’తి. సో ఆగతో ఉపసమ్పాదేతబ్బోతి ఏవం ఆగతో భిక్ఖుభావే ఠత్వా అవిపన్నసీలతాయ సాసనే సగారవో భవిస్సతి, సో సతి ఉపనిస్సయే నచిరస్సేవ ఉత్తమత్థం పాపుణిస్సతీతి ఞత్వా ఉపసమ్పాదేతబ్బోతి ఆహ.

ఏవం మేథునం ధమ్మం పటిసేవిత్వా ఆగతేసు అనుపసమ్పాదేతబ్బఞ్చ ఉపసమ్పాదేతబ్బఞ్చ దస్సేత్వా తీణిపి వత్థూని సమోధానేత్వా పరిపుణ్ణం కత్వా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతుకామో ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, ఇమం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసేయ్యాథా’’తి వత్వా ‘‘యో పన భిక్ఖు…పే… అసంవాసో’’తి పరిపుణ్ణం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసి.

వజ్జిపుత్తకవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతుబ్బిధవినయకథా

౪౫. ఇదానిస్స అత్థం విభజన్తో ‘‘యో పనాతి, యో యాదిసో’’తిఆదిమాహ. తస్మిం పన సిక్ఖాపదే చ సిక్ఖాపదవిభఙ్గే చ సకలే చ వినయవినిచ్ఛయే కోసల్లం పత్థయన్తేన చతుబ్బిధో వినయో జానితబ్బో –

చతుబ్బిధఞ్హి వినయం, మహాథేరా మహిద్ధికా;

నీహరిత్వా పకాసేసుం, ధమ్మసఙ్గాహకా పురా.

కతమం చతుబ్బిధం? సుత్తం, సుత్తానులోమం, ఆచరియవాదం, అత్తనోమతిన్తి. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘ఆహచ్చపదేన రసేన ఆచరియవంసేన అధిప్పాయా’’తి, ఏత్థ హి ఆహచ్చపదన్తి సుత్తం అధిప్పేతం, రసోతి సుత్తానులోమం, ఆచరియవంసోతి ఆచరియవాదో, అధిప్పాయోతి అత్తనోమతి.

తత్థ సుత్తంనామ సకలే వినయపిటకే పాళి.

సుత్తానులోమం నామ చత్తారో మహాపదేసా; యే భగవతా ఏవం వుత్తా – ‘‘యం, భిక్ఖవే, మయా ‘ఇదం న కప్పతీ’తి అప్పటిక్ఖిత్తం, తం చే అకప్పియం అనులోమేతి; కప్పియం పటిబాహతి, తం వో న కప్పతి. యం, భిక్ఖవే, మయా ‘ఇదం న కప్పతీ’తి అప్పటిక్ఖిత్తం, తం చే కప్పియం అనులోమేతి; అకప్పియం పటిబాహతి, తం వో కప్పతి. యం, భిక్ఖవే, మయా ‘ఇదం కప్పతీ’తి అననుఞ్ఞాతం, తం చే అకప్పియం అనులోమేతి, కప్పియం పటిబాహతి; తం వో న కప్పతి. యం, భిక్ఖవే, మయా ‘ఇదం కప్పతీ’తి అననుఞ్ఞాతం, తం చే కప్పియం అనులోమేతి, అకప్పియం పటిబాహతి; తం వో కప్పతీ’’తి (మహావ. ౩౦౫).

ఆచరియవాదో నామ ధమ్మసఙ్గాహకేహి పఞ్చహి అరహన్తసతేహి ఠపితా పాళివినిముత్తా ఓక్కన్తవినిచ్ఛయప్పవత్తా అట్ఠకథాతన్తి.

అత్తనోమతి నామ సుత్త-సుత్తానులోమ-ఆచరియవాదే ముఞ్చిత్వా అనుమానేన అత్తనో అనుబుద్ధియా నయగ్గాహేన ఉపట్ఠితాకారకథనం.

అపిచ సుత్తన్తాభిధమ్మవినయట్ఠకథాసు ఆగతో సబ్బోపి థేరవాదో ‘‘అత్తనోమతి’’ నామ. తం పన అత్తనోమతిం గహేత్వా కథేన్తేన న దళ్హగ్గాహం గహేత్వా వోహరితబ్బం. కారణం సల్లక్ఖేత్వా అత్థేన పాళిం, పాళియా చ అత్థం సంసన్దిత్వా కథేతబ్బం. అత్తనోమతి ఆచరియవాదే ఓతారేతబ్బా. సచే తత్థ ఓతరతి చేవ సమేతి చ, గహేతబ్బా. సచే నేవ ఓతరతి న సమేతి, న గహేతబ్బా. అయఞ్హి అత్తనోమతి నామ సబ్బదుబ్బలా. అత్తనోమతితో ఆచరియవాదో బలవతరో.

ఆచరియవాదోపి సుత్తానులోమే ఓతారేతబ్బో. తత్థ ఓతరన్తో సమేన్తోయేవ గహేతబ్బో, ఇతరో న గహేతబ్బో. ఆచరియవాదతో హి సుత్తానులోమం బలవతరం.

సుత్తానులోమమ్పి సుత్తే ఓతారేతబ్బం. తత్థ ఓతరన్తం సమేన్తమేవ గహేతబ్బం, ఇతరం న గహేతబ్బం. సుత్తానులోమతో హి సుత్తమేవ బలవతరం. సుత్తఞ్హి అప్పటివత్తియం కారకసఙ్ఘసదిసం బుద్ధానం ఠితకాలసదిసం. తస్మా యదా ద్వే భిక్ఖూ సాకచ్ఛన్తి, సకవాదీ సుత్తం గహేత్వా కథేతి, పరవాదీ సుత్తానులోమం. తేహి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఖేపం వా గరహం వా అకత్వా సుత్తానులోమం సుత్తే ఓతారేతబ్బం. సచే ఓతరతి సమేతి, గహేతబ్బం. నో చే, న గహేతబ్బం; సుత్తస్మింయేవ ఠాతబ్బం. అథాయం సుత్తం గహేత్వా కథేతి, పరో ఆచరియవాదం. తేహిపి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఖేపం వా గరహం వా అకత్వా ఆచరియవాదో సుత్తే ఓతారేతబ్బో. సచే ఓతరతి సమేతి, గహేతబ్బో. అనోతరన్తో అసమేన్తో చ గారయ్హాచరియవాదో న గహేతబ్బో; సుత్తస్మింయేవ ఠాతబ్బం.

అథాయం సుత్తం గహేత్వా కథేతి, పరో అత్తనోమతిం. తేహిపి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఖేపం వా గరహం వా అకత్వా అత్తనోమతి సుత్తే ఓతారేతబ్బా. సచే ఓతరతి సమేతి, గహేతబ్బా. నో చే, న గహేతబ్బా. సుత్తస్మిం యేవ ఠాతబ్బం.

అథ పనాయం సుత్తానులోమం గహేత్వా కథేతి, పరో సుత్తం. సుత్తం సుత్తానులోమే ఓతారేతబ్బం. సచే ఓతరతి సమేతి, తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరూళ్హం పాళిఆగతం పఞ్ఞాయతి, గహేతబ్బం. నో చే తథా పఞ్ఞాయతి న ఓతరతి న సమేతి, బాహిరకసుత్తం వా హోతి సిలోకో వా అఞ్ఞం వా గారయ్హసుత్తం గుళ్హవేస్సన్తరగుళ్హవినయవేదల్లాదీనం అఞ్ఞతరతో ఆగతం, న గహేతబ్బం. సుత్తానులోమస్మింయేవ ఠాతబ్బం.

అథాయం సుత్తానులోమం గహేత్వా కథేతి, పరో ఆచరియవాదం. ఆచరియవాదో సుత్తానులోమే ఓతారేతబ్బో. సచే ఓతరతి సమేతి, గహేతబ్బో. నో చే, న గహేతబ్బో. సుత్తానులోమేయేవ ఠాతబ్బం.

అథాయం సుత్తానులోమం గహేత్వా కథేతి, పరో అత్తనోమతిం. అత్తనోమతి సుత్తానులోమే ఓతారేతబ్బా. సచే ఓతరతి సమేతి, గహేతబ్బా. నో చే, న గహేతబ్బా. సుత్తానులోమేయేవ ఠాతబ్బం.

అథ పనాయం ఆచరియవాదం గహేత్వా కథేతి, పరో సుత్తం. సుత్తం ఆచరియవాదే ఓతారేతబ్బం. సచే ఓతరతి సమేతి, గహేతబ్బం. ఇతరం గారయ్హసుత్తం న గహేతబ్బం. ఆచరియవాదేయేవ ఠాతబ్బం.

అథాయం ఆచరియవాదం గహేత్వా కథేతి, పరో సుత్తానులోమం. సుత్తానులోమం ఆచరియవాదే ఓతారేతబ్బం. ఓతరన్తం సమేన్తమేవ గహేతబ్బం, ఇతరం న గహేతబ్బం. ఆచరియవాదేయేవ ఠాతబ్బం.

అథాయం ఆచరియవాదం గహేత్వా కథేతి, పరో అత్తనోమతిం. అత్తనోమతి ఆచరియవాదే ఓతారేతబ్బా. సచే ఓతరతి సమేతి, గహేతబ్బా. నో చే, న గహేతబ్బా. ఆచరియవాదేయేవ ఠాతబ్బం.

అథ పనాయం అత్తనోమతిం గహేత్వా కథేతి, పరో సుత్తం. సుత్తం అత్తనోమతియం ఓతారేతబ్బం. సచే ఓతరతి సమేతి, గహేతబ్బం. ఇతరం గారయ్హసుత్తం న గహేతబ్బం. అత్తనోమతియమేవ ఠాతబ్బం.

అథాయం అత్తనోమతిం గహేత్వా కథేతి, పరో సుత్తానులోమం. సుత్తానులోమం అత్తనోమతియం ఓతారేతబ్బం. ఓతరన్తం సమేన్తమేవ గహేతబ్బం, ఇతరం న గహేతబ్బం. అత్తనోమతియమేవ ఠాతబ్బం.

అథాయం అత్తనోమతిం గహేత్వా కథేతి, పరో ఆచరియవాదం. ఆచరియవాదో అత్తనోమతియం ఓతారేతబ్బో. సచే ఓతరతి సమేతి, గహేతబ్బో; ఇతరో గారయ్హాచరియవాదో న గహేతబ్బో. అత్తనోమతియమేవ ఠాతబ్బం. అత్తనో గహణమేవ బలియం కాతబ్బం. సబ్బట్ఠానేసు చ ఖేపో వా గరహా వా న కాతబ్బాతి.

అథ పనాయం ‘‘కప్పియ’’న్తి గహేత్వా కథేతి, పరో ‘‘అకప్పియ’’న్తి. సుత్తే చ సుత్తానులోమే చ ఓతారేతబ్బం. సచే కప్పియం హోతి, కప్పియే ఠాతబ్బం. సచే అకప్పియం, అకప్పియే ఠాతబ్బం.

అథాయం తస్స కప్పియభావసాధకం సుత్తతో బహుం కారణఞ్చ వినిచ్ఛయఞ్చ దస్సేతి, పరో కారణం న విన్దతి. కప్పియేవ ఠాతబ్బం. అథ పరో తస్స అకప్పియభావసాధకం సుత్తతో బహుం కారణఞ్చ వినిచ్ఛయఞ్చ దస్సేతి, అనేన అత్తనో గహణన్తి కత్వా దళ్హం ఆదాయ న ఠాతబ్బం. ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా అకప్పియేవ ఠాతబ్బం. అథ ద్విన్నమ్పి కారణచ్ఛాయా దిస్సతి, పటిక్ఖిత్తభావోయేవ సాధు, అకప్పియే ఠాతబ్బం. వినయఞ్హి పత్వా కప్పియాకప్పియవిచారణమాగమ్మ రున్ధితబ్బం, గాళ్హం కత్తబ్బం, సోతం పచ్ఛిన్దితబ్బం, గరుకభావేయేవ ఠాతబ్బం.

అథ పనాయం ‘‘అకప్పియ’’న్తి గహేత్వా కథేతి, పరో ‘‘కప్పియ’’న్తి. సుత్తే చ సుత్తానులోమే చ ఓతారేతబ్బం. సచే కప్పియం హోతి, కప్పియే ఠాతబ్బం. సచే అకప్పియం, అకప్పియే ఠాతబ్బం.

అథాయం బహూహి సుత్తవినిచ్ఛయకారణేహి అకప్పియభావం దస్సేతి, పరో కారణం న విన్దతి, అకప్పియే ఠాతబ్బం. అథ పరో బహూహి సుత్తవినిచ్ఛయకారణేహి కప్పియభావం దస్సేతి, అయం కారణం న విన్దతి, కప్పియే ఠాతబ్బం. అథ ద్విన్నమ్పి కారణచ్ఛాయా దిస్సతి, అత్తనో గహణం న విస్సజ్జేతబ్బం. యథా చాయం కప్పియాకప్పియే అకప్పియకప్పియే చ వినిచ్ఛయో వుత్తో; ఏవం అనాపత్తిఆపత్తివాదే ఆపత్తానాపత్తివాదే చ, లహుకగరుకాపత్తివాదే గరుకలహుకాపత్తివాదే చాపి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. నామమత్తంయేవ హి ఏత్థ నానం, యోజనానయే నానం నత్థి, తస్మా న విత్థారితం.

ఏవం కప్పియాకప్పియాదివినిచ్ఛయే ఉప్పన్నే యో సుత్త-సుత్తానులోమఆచరియవాదఅత్తనోమతీసు అతిరేకకారణం లభతి, తస్స వాదే ఠాతబ్బం. సబ్బసో పన కారణం వినిచ్ఛయం అలభన్తేన సుత్తం న జహితబ్బం, సుత్తస్మింయేవ ఠాతబ్బన్తి. ఏవం తస్మిం సిక్ఖాపదే చ సిక్ఖాపదవిభఙ్గే చ సకలే చ వినయవినిచ్ఛయే కోసల్లం పత్థయన్తేన అయం చతుబ్బిధో వినయో జానితబ్బో.

ఇమఞ్చ పన చతుబ్బిధం వినయం ఞత్వాపి వినయధరేన పుగ్గలేన తిలక్ఖణసమన్నాగతేన భవితబ్బం. తీణి హి వినయధరస్స లక్ఖణాని ఇచ్ఛితబ్బాని. కతమాని తీణి? ‘‘సుత్తఞ్చస్స స్వాగతం హోతి సుప్పవత్తి సువినిచ్ఛితం సుత్తతో అనుబ్యఞ్జనతో’’తి ఇదమేకం లక్ఖణం. ‘‘వినయే ఖో పన ఠితో హోతి అసంహీరో’’తి ఇదం దుతియం. ‘‘ఆచరియపరమ్పరా ఖో పనస్స సుగ్గహితా హోతి సుమనసికతా సూపధారితా’’తి ఇదం తతియం.

తత్థ సుత్తం నామ సకలం వినయపిటకం. తఞ్చస్స స్వాగతం హోతీతి సుట్ఠు ఆగతం. సుప్పవత్తీతి సుట్ఠు పవత్తం పగుణం వాచుగ్గతం సువినిచ్ఛితం. సుత్తతో అనుబ్యఞ్జనతోతి పాళితో చ పరిపుచ్ఛతో చ అట్ఠకథాతో చ సువినిచ్ఛితం హోతి, కఙ్ఖచ్ఛేదం కత్వా ఉగ్గహితం.

వినయే ఖో పన ఠితో హోతీతి వినయే లజ్జీభావేన పతిట్ఠితో హోతి. అలజ్జీ హి బహుస్సుతోపి సమానో లాభగరుతాయ తన్తిం విసంవాదేత్వా ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం సత్థుసాసనం దీపేత్వా సాసనే మహన్తం ఉపద్దవం కరోతి. సఙ్ఘభేదమ్పి సఙ్ఘరాజిమ్పి ఉప్పాదేతి. లజ్జీ పన కుక్కుచ్చకో సిక్ఖాకామో జీవితహేతుపి తన్తిం అవిసంవాదేత్వా ధమ్మమేవ వినయమేవ చ దీపేతి, సత్థుసాసనం గరుం కత్వా ఠపేతి. తథా హి పుబ్బే మహాథేరా తిక్ఖత్తుం వాచం నిచ్ఛారేసుం – ‘‘అనాగతే లజ్జీ రక్ఖిస్సతి, లజ్జీ రక్ఖిస్సతి, లజ్జీ రక్ఖిస్సతీ’’తి. ఏవం యో లజ్జీ, సో వినయం అవిజహన్తో అవోక్కమన్తో లజ్జీభావేన వినయే ఠితో హోతి సుప్పతిట్ఠితోతి. అసంహీరోతి సంహీరో నామ యో పాళియం వా అట్ఠకథాయం వా హేట్ఠతో వా ఉపరితో వా పదపటిపాటియా వా పుచ్ఛియమానో విత్థునతి విప్ఫన్దతి సన్తిట్ఠితుం న సక్కోతి; యం యం పరేన వుచ్చతి తం తం అనుజానాతి; సకవాదం ఛడ్డేత్వా పరవాదం గణ్హాతి. యో పన పాళియం వా అట్ఠకథాయ వా హేట్ఠుపరియేన వా పదపటిపాటియా వా పుచ్ఛియమానో న విత్థునతి న విప్ఫన్దతి, ఏకేకలోమం సణ్డాసేన గణ్హన్తో వియ ‘‘ఏవం మయం వదామ; ఏవం నో ఆచరియా వదన్తీ’’తి విస్సజ్జేతి; యమ్హి పాళి చ పాళివినిచ్ఛయో చ సువణ్ణభాజనే పక్ఖిత్తసీహవసా వియ పరిక్ఖయం పరియాదానం అగచ్ఛన్తో తిట్ఠతి, అయం వుచ్చతి ‘‘అసంహీరో’’తి.

ఆచరియపరమ్పరా ఖో పనస్స సుగ్గహితా హోతీతి థేరపరమ్పరా వంసపరమ్పరా చస్స సుట్ఠు గహితా హోతి. సుమనసికతాతి సుట్ఠు మనసికతా; ఆవజ్జితమత్తే ఉజ్జలితపదీపో వియ హోతి. సూపధారితాతి సుట్ఠు ఉపధారితా పుబ్బాపరానుసన్ధితో అత్థతో కారణతో చ ఉపధారితా; అత్తనో మతిం పహాయ ఆచరియసుద్ధియా వత్తా హోతి ‘‘మయ్హం ఆచరియో అసుకాచరియస్స సన్తికే ఉగ్గణ్హి, సో అసుకస్సా’’తి ఏవం సబ్బం ఆచరియపరమ్పరం థేరవాదఙ్గం ఆహరిత్వా యావ ఉపాలిత్థేరో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సన్తికే ఉగ్గణ్హీతి పాపేత్వా ఠపేతి. తతోపి ఆహరిత్వా ఉపాలిత్థేరో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సన్తికే ఉగ్గణ్హి, దాసకత్థేరో అత్తనో ఉపజ్ఝాయస్స ఉపాలిత్థేరస్స, సోణకత్థేరో అత్తనో ఉపజ్ఝాయస్స దాసకత్థేరస్స, సిగ్గవత్థేరో అత్తనో ఉపజ్ఝాయస్స సోణకత్థేరస్స, మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరో అత్తనో ఉపజ్ఝాయస్స సిగ్గవత్థేరస్స చణ్డవజ్జిత్థేరస్స చాతి. ఏవం సబ్బం ఆచరియపరమ్పరం థేరవాదఙ్గం ఆహరిత్వా అత్తనో ఆచరియం పాపేత్వా ఠపేతి. ఏవం ఉగ్గహితా హి ఆచరియపరమ్పరా సుగ్గహితా హోతి. ఏవం అసక్కోన్తేన పన అవస్సం ద్వే తయో పరివట్టా ఉగ్గహేతబ్బా. సబ్బపచ్ఛిమేన హి నయేన యథా ఆచరియో చ ఆచరియాచరియో చ పాళిఞ్చ పరిపుచ్ఛఞ్చ వదన్తి, తథా ఞాతుం వట్టతి.

ఇమేహి చ పన తీహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతేన వినయధరేన వత్థువినిచ్ఛయత్థం సన్నిపతితే సఙ్ఘే ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిం చోదకేన చ చుదితకేన చ వుత్తే వత్తబ్బే సహసా అవినిచ్ఛినిత్వావ ఛ ఠానాని ఓలోకేతబ్బాని. కతమాని ఛ? వత్థు ఓలోకేతబ్బం, మాతికా ఓలోకేతబ్బా, పదభాజనీయం ఓలోకేతబ్బం, తికపరిచ్ఛేదో ఓలోకేతబ్బో, అన్తరాపత్తి ఓలోకేతబ్బా, అనాపత్తి ఓలోకేతబ్బాతి.

వత్థుం ఓలోకేన్తోపి హి ‘‘తిణేన వా పణ్ణేన వా పటిచ్ఛాదేత్వా ఆగన్తబ్బం, న త్వేవ నగ్గేన ఆగన్తబ్బం; యో ఆగచ్ఛేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పారా. ౫౧౭) ఏవం ఏకచ్చం ఆపత్తిం పస్సతి. సో తం సుత్తం ఆనేత్వా తం అధికరణం వూపసమేస్సతి.

మాతికం ఓలోకేన్తోపి ‘‘సమ్పజానముసావాదే పాచిత్తియ’’న్తిఆదినా (పాచి. ౨) నయేన పఞ్చన్నం ఆపత్తీనం అఞ్ఞతరం ఆపత్తిం పస్సతి, సో తం సుత్తం ఆనేత్వా తం అధికరణం వూపసమేస్సతి.

పదభాజనీయం ఓలోకేన్తోపి ‘‘అక్ఖయితే సరీరే మేథునం ధమ్మం పటిసేవతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. యేభుయ్యేన ఖయితే సరీరే మేథునం ధమ్మం పటిసేవతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తిఆదినా (పారా. ౫౯ ఆదయో, అత్థతో సమానం) నయేన సత్తన్నం ఆపత్తీనం అఞ్ఞతరం ఆపత్తిం పస్సతి, సో పదభాజనీయతో సుత్తం ఆనేత్వా తం అధికరణం వూపసమేస్సతి.

తికపరిచ్ఛేదం ఓలోకేన్తోపి తికసఙ్ఘాదిసేసం వా తికపాచిత్తియం వా తికదుక్కటం వా అఞ్ఞతరం వా ఆపత్తిం తికపరిచ్ఛేదే పస్సతి, సో తతో సుత్తం ఆనేత్వా తం అధికరణం వూపసమేస్సతి.

అన్తరాపత్తిం ఓలోకేన్తోపి ‘‘పటిలాతం ఉక్ఖిపతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పాచి. ౩౫౫) ఏవం యా సిక్ఖాపదన్తరేసు అన్తరాపత్తి హోతి తం పస్సతి, సో తం సుత్తం ఆనేత్వా తం అధికరణం వూపసమేస్సతి.

అనాపత్తిం ఓలోకేన్తోపి ‘‘అనాపత్తి భిక్ఖు అసాదియన్తస్స, అథేయ్యచిత్తస్స, న మరణాధిప్పాయస్స, అనుల్లపనాధిప్పాయస్స, న మోచనాధిప్పాయస్స, అసఞ్చిచ్చ, అస్సతియా, అజానన్తస్సా’’తి (పారా. ౭౨ ఆదయో) ఏవం తస్మిం తస్మిం సిక్ఖాపదే నిద్దిట్ఠం అనాపత్తిం పస్సతి, సో తం సుత్తం ఆనేత్వా తం అధికరణం వూపసమేస్సతి.

యో హి భిక్ఖు చతుబ్బిధవినయకోవిదో తిలక్ఖణసమ్పన్నో ఇమాని ఛ ఠానాని ఓలోకేత్వా అధికరణం వూపసమేస్సతి, తస్స వినిచ్ఛయో అప్పటివత్తియో, బుద్ధేన సయం నిసీదిత్వా వినిచ్ఛితసదిసో హోతి. తం చేవం వినిచ్ఛయకుసలం భిక్ఖుం కోచి కతసిక్ఖాపదవీతిక్కమో భిక్ఖు ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో కుక్కుచ్చం పుచ్ఛేయ్య; తేన సాధుకం సల్లక్ఖేత్వా సచే అనాపత్తి హోతి, ‘‘అనాపత్తీ’’తి వత్తబ్బం. సచే పన ఆపత్తి హోతి, ‘‘ఆపత్తీ’’తి వత్తబ్బం. సా దేసనాగామినీ చే, ‘‘దేసనాగామినీ’’తి వత్తబ్బం. వుట్ఠానగామినీ చే, ‘‘వుట్ఠానగామినీ’’తి వత్తబ్బం. అథస్స పారాజికచ్ఛాయా దిస్సతి, ‘‘పారాజికాపత్తీ’’తి న తావ వత్తబ్బం. కస్మా? మేథునధమ్మవీతిక్కమో హి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మవీతిక్కమో చ ఓళారికో. అదిన్నాదానమనుస్సవిగ్గహవీతిక్కమా పన సుఖుమా చిత్తలహుకా. తే సుఖుమేనేవ ఆపజ్జతి, సుఖుమేన రక్ఖతి, తస్మా విసేసేన తంవత్థుకం కుక్కుచ్చం పుచ్ఛియమానో ‘‘ఆపత్తీ’’తి అవత్వా సచస్స ఆచరియో ధరతి, తతో తేన సో భిక్ఖు ‘‘అమ్హాకం ఆచరియం పుచ్ఛా’’తి పేసేతబ్బో. సచే సో పున ఆగన్త్వా ‘‘తుమ్హాకం ఆచరియో సుత్తతో నయతో ఓలోకేత్వా ‘సతేకిచ్ఛో’తి మం ఆహా’’తి వదతి, తతో అనేన సో ‘‘సాధు సుట్ఠు యం ఆచరియో భణతి తం కరోహీ’’తి వత్తబ్బో. అథ పనస్స ఆచరియో నత్థి, సద్ధిం ఉగ్గహితత్థేరో పన అత్థి, తస్స సన్తికం పేసేతబ్బో – ‘‘అమ్హేహి సహ ఉగ్గహితత్థేరో గణపామోక్ఖో, తం గన్త్వా పుచ్ఛా’’తి. తేనాపి ‘‘సతేకిచ్ఛో’’తి వినిచ్ఛితే ‘‘సాధు సుట్ఠు తస్స వచనం కరోహీ’’తి వత్తబ్బో. అథ సద్ధిం ఉగ్గహితత్థేరోపి నత్థి, అన్తేవాసికో పణ్డితో అత్థి, తస్స సన్తికం పేసేతబ్బో – ‘‘అసుకదహరం గన్త్వా పుచ్ఛా’’తి. తేనాపి ‘‘సతేకిచ్ఛో’’తి వినిచ్ఛితే ‘‘సాధు సుట్ఠు తస్స వచనం కరోహీ’’తి వత్తబ్బో. అథ దహరస్సాపి పారాజికచ్ఛాయావ ఉపట్ఠాతి, తేనాపి ‘‘పారాజికోసీ’’తి న వత్తబ్బో. దుల్లభో హి బుద్ధుప్పాదో, తతో దుల్లభతరా పబ్బజ్జా చ ఉపసమ్పదా చ. ఏవం పన వత్తబ్బో – ‘‘వివిత్తం ఓకాసం సమ్మజ్జిత్వా దివావిహారం నిసీదిత్వా సీలాని సోధేత్వా ద్వత్తింసాకారం తావ మనసి కరోహీ’’తి. సచే తస్స అరోగం సీలం కమ్మట్ఠానం ఘటయతి, సఙ్ఖారా పాకటా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, ఉపచారప్పనాప్పత్తం వియ చిత్తమ్పి ఏకగ్గం హోతి, దివసం అతిక్కన్తమ్పి న జానాతి. సో దివసాతిక్కమే ఉపట్ఠానం ఆగతో ఏవం వత్తబ్బో – ‘‘కీదిసా తే చిత్తప్పవత్తీ’’తి. ఆరోచితాయ చిత్తప్పవత్తియా వత్తబ్బో – ‘‘పబ్బజ్జా నామ చిత్తవిసుద్ధత్థాయ, అప్పమత్తో సమణధమ్మం కరోహీ’’తి.

యస్స పన సీలం భిన్నం హోతి, తస్స కమ్మట్ఠానం న ఘటయతి, పతోదాభితున్నం వియ చిత్తం వికమ్పతి, విప్పటిసారగ్గినా డయ్హతి, తత్తపాసాణే నిసిన్నో వియ తఙ్ఖణఞ్ఞేవ వుట్ఠాతి. సో ఆగతో ‘‘కా తే చిత్తప్పవత్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బో. ఆరోచితాయ చిత్తప్పవత్తియా ‘‘నత్థి లోకే రహో నామ పాపకమ్మం పకుబ్బతో. సబ్బపఠమఞ్హి పాపం కరోన్తో అత్తనా జానాతి, అథస్స ఆరక్ఖదేవతా పరచిత్తవిదూ సమణబ్రాహ్మణా అఞ్ఞా చ దేవతా జానన్తి, త్వంయేవ దాని తవ సోత్థిం పరియేసాహీ’’తి వత్తబ్బో.

నిట్ఠితా చతుబ్బిధవినయకథా

వినయధరస్స చ లక్ఖణాదికథా.

భిక్ఖుపదభాజనీయవణ్ణనా

ఇదాని సిక్ఖాపదవిభఙ్గస్స అత్థం వణ్ణయిస్సామ. యం వుత్తం యో పనాతి యో యాదిసోతిఆది. ఏత్థ యో పనాతి విభజితబ్బపదం; యో యాదిసోతిఆదీని తస్స విభజనపదాని. ఏత్థ చ యస్మా పనాతి నిపాతమత్తం; యోతి అత్థపదం; తఞ్చ అనియమేన పుగ్గలం దీపేతి, తస్మా తస్స అత్థం దస్సేన్తో అనియమేన పుగ్గలదీపకం యో సద్దమేవ ఆహ. తస్మా ఏత్థ ఏవమత్థో వేదితబ్బో – యో పనాతి యో యోకోచీతి వుత్తం హోతి. యస్మా పన యో యోకోచి నామ, సో అవస్సం లిఙ్గ-యుత్త-జాతి-నామ-గోత్త-సీల-విహార-గోచరవయేసు ఏకేనాకారేన పఞ్ఞాయతి, తస్మా తం తథా ఞాపేతుం తం పభేదం పకాసేన్తో ‘‘యాదిసో’’తిఆదిమాహ. తత్థ యాదిసోతి లిఙ్గవసేన యాదిసో వా తాదిసో వా హోతు; దీఘో వా రస్సో వా కాళో వా ఓదాతో వా మఙ్గురచ్ఛవి వా కిసో వా థూలో వాతి అత్థో. యథాయుత్తోతి యోగవసేన యేన వా తేన వా యుత్తో హోతు; నవకమ్మయుత్తో వా ఉద్దేసయుత్తో వా వాసధురయుత్తో వాతి అత్థో. యథాజచ్చోతి జాతివసేన యంజచ్చో వా తంజచ్చో వా హోతు; ఖత్తియో వా బ్రాహ్మణో వా వేస్సో వా సుద్దో వాతి అత్థో. యథానామోతి నామవసేన యథానామో వా తథానామో వా హోతు; బుద్ధరక్ఖితో వా ధమ్మరక్ఖితో వా సఙ్ఘరక్ఖితో వాతి అత్థో. యథాగోత్తోతి గోత్తవసేన యథాగోత్తో వా తథాగోత్తో వా యేన వా తేన వా గోత్తేన హోతు; కచ్చాయనో వా వాసిట్ఠో వా కోసియో వాతి అత్థో. యథాసీలోతి సీలేసు యథాసీలో వా తథాసీలో వా హోతు; నవకమ్మసీలో వా ఉద్దేససీలో వా వాసధురసీలో వాతి అత్థో. యథావిహారీతి విహారేసుపి యథావిహారీ వా తథావిహారీ వా హోతు; నవకమ్మవిహారీ వా ఉద్దేసవిహారీ వా వాసధురవిహారీ వాతి అత్థో. యథాగోచరోతి గోచరేసుపి యథాగోచరో వా తథాగోచరో వా హోతు; నవకమ్మగోచరో వా ఉద్దేసగోచరో వా వాసధురగోచరో వాతి అత్థో. థేరో వాతి ఆదీసు వయోవుడ్ఢాదీసు యో వా సో వా హోతు; పరిపుణ్ణదసవస్సతాయ థేరో వా ఊనపఞ్చవస్సతాయ నవో వా అతిరేకపఞ్చవస్సతాయ మజ్ఝిమో వాతి అత్థో. అథ ఖో సబ్బోవ ఇమస్మిం అత్థే ఏసో వుచ్చతి ‘‘యో పనా’’తి.

భిక్ఖునిద్దేసే భిక్ఖతీతి భిక్ఖకో; లభన్తో వా అలభన్తో వా అరియాయ యాచనాయ యాచతీతి అత్థో. బుద్ధాదీహి అజ్ఝుపగతం భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతత్తా భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతో నామ. యో హి కోచి అప్పం వా మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో, సో కసిగోరక్ఖాదీహి జీవికకప్పనం హిత్వా లిఙ్గసమ్పటిచ్ఛనేనేవ భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖు. పరపటిబద్ధజీవికత్తా వా విహారమజ్ఝే కాజభత్తం భుఞ్జమానోపి భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖు; పిణ్డియాలోపభోజనం నిస్సాయ పబ్బజ్జాయ ఉస్సాహజాతత్తా వా భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖు. అగ్ఘఫస్సవణ్ణభేదేన భిన్నం పటం ధారేతీతి భిన్నపటధరో. తత్థ సత్థకచ్ఛేదనేన అగ్ఘభేదో వేదితబ్బో. సహస్సగ్ఘనకోపి హి పటో సత్థకేన ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్నో భిన్నగ్ఘో హోతి. పురిమగ్ఘతో ఉపడ్ఢమ్పి న అగ్ఘతి. సుత్తసంసిబ్బనేన ఫస్సభేదో వేదితబ్బో. సుఖసమ్ఫస్సోపి హి పటో సుత్తేహి సంసిబ్బితో భిన్నఫస్సో హోతి. ఖరసమ్ఫస్సతం పాపుణాతి. సూచిమలాదీహి వణ్ణభేదో వేదితబ్బో. సుపరిసుద్ధోపి హి పటో సూచికమ్మతో పట్ఠాయ సూచిమలేన, హత్థసేదమలజల్లికాహి, అవసానే రజనకప్పకరణేహి చ భిన్నవణ్ణో హోతి; పకతివణ్ణం విజహతి. ఏవం తీహాకారేహి భిన్నపటధారణతో భిన్నపటధరోతి భిక్ఖు. గిహివత్థవిసభాగానం వా కాసావానం ధారణమత్తేనేవ భిన్నపటధరోతి భిక్ఖు.

సమఞ్ఞాయాతి పఞ్ఞత్తియా వోహారేనాతి అత్థో. సమఞ్ఞాయ ఏవ హి ఏకచ్చో ‘‘భిక్ఖూ’’తి పఞ్ఞాయతి. తథా హి నిమన్తనాదిమ్హి భిక్ఖూసు గణియమానేసు సామణేరేపి గహేత్వా ‘‘సతం భిక్ఖూ సహస్సం భిక్ఖూ’’తి వదన్తి. పటిఞ్ఞాయాతి అత్తనో పటిజాననేన పటిఞ్ఞాయపి హి ఏకచ్చో ‘‘భిక్ఖూ’’తి పఞ్ఞాయతి. తస్స ‘‘కో ఏత్థాతి? అహం, ఆవుసో, భిక్ఖూ’’తి (అ. ని. ౧౦.౯౬) ఏవమాదీసు సమ్భవో దట్ఠబ్బో. అయం పన ఆనన్దత్థేరేన వుత్తా ధమ్మికా పటిఞ్ఞా. రత్తిభాగే పన దుస్సీలాపి పటిపథం ఆగచ్ఛన్తా ‘‘కో ఏత్థా’’తి వుత్తే అధమ్మికాయ పటిఞ్ఞాయ అభూతాయ ‘‘మయం భిక్ఖూ’’తి వదన్తి.

ఏహి భిక్ఖూతి ఏహి భిక్ఖు నామ భగవతో ‘‘ఏహి భిక్ఖూ’’తి వచనమత్తేన భిక్ఖుభావం ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదం పత్తో. భగవా హి ఏహిభిక్ఖుభావాయ ఉపనిస్సయసమ్పన్నం పుగ్గలం దిస్వా రత్తపంసుకూలన్తరతో సువణ్ణవణ్ణం దక్ఖిణహత్థం నీహరిత్వా బ్రహ్మఘోసం నిచ్ఛారేన్తో ‘‘ఏహి, భిక్ఖు, చర బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయా’’తి వదతి. తస్స సహేవ భగవతో వచనేన గిహిలిఙ్గం అన్తరధాయతి, పబ్బజ్జా చ ఉపసమ్పదా చ రుహతి. భణ్డు కాసాయవసనో హోతి. ఏకం నివాసేత్వా ఏకం పారుపిత్వా ఏకం అంసే ఠపేత్వా వామంసకూటే ఆసత్తనీలుప్పలవణ్ణమత్తికాపత్తో –

‘‘తిచీవరఞ్చ పత్తో చ, వాసి సూచి చ బన్ధనం;

పరిస్సావనేన అట్ఠేతే, యుత్తయోగస్స భిక్ఖునో’’తి.

ఏవం వుత్తేహి అట్ఠహి పరిక్ఖారేహి సరీరే పటిముక్కేహియేవ సట్ఠివస్సికత్థేరో వియ ఇరియాపథసమ్పన్నో బుద్ధాచరియకో బుద్ధుపజ్ఝాయకో సమ్మాసమ్బుద్ధం వన్దమానోయేవ తిట్ఠతి. భగవా హి పఠమబోధియం ఏకస్మిం కాలే ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదాయ ఏవ ఉపసమ్పాదేతి. ఏవం ఉపసమ్పన్నాని చ సహస్సుపరి ఏకచత్తాలీసుత్తరాని తీణి భిక్ఖుసతాని అహేసుం; సేయ్యథిదం – పఞ్చ పఞ్చవగ్గియత్థేరా, యసో కులపుత్తో, తస్స పరివారా చతుపణ్ణాస సహాయకా, తింస భద్దవగ్గియా, సహస్సపురాణజటిలా, సద్ధిం ద్వీహి అగ్గసావకేహి అడ్ఢతేయ్యసతా పరిబ్బాజకా, ఏకో అఙ్గులిమాలత్థేరోతి. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం –

‘‘తీణి సతం సహస్సఞ్చ, చత్తాలీసం పునాపరే;