౯. రతనవగ్గో
౧. అన్తేపురసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౯౪. రాజవగ్గస్స పఠమసిక్ఖాపదే – ఓరకోతి పరిత్తకో. ఉపరిపాసాదవరగతోతి పాసాదవరస్స ఉపరిగతో. అయ్యానం వాహసాతి అయ్యానం కారణా; తేహి జానాపితత్తా జానామీతి వుత్తం హోతి.
౪౯౭. పితరం పత్థేతీతి అన్తరం పస్సిత్వా ఘాతేతుం ఇచ్ఛతి. రాజన్తేపురం హత్థిసమ్మద్దన్తిఆదీసు హత్థీహి సమ్మద్దో ఏత్థాతి హత్థిసమ్మద్దం; హత్థిసమ్బాధన్తి అత్థో. అస్సరథసమ్మద్దపదేపి ఏసేవ నయో. ‘‘సమ్మత్త’’న్తి కేచి పఠన్తి, తం న గహేతబ్బం. ‘‘రఞ్ఞో అన్తేపురే హత్థిసమ్మద్ద’’న్తిపి పాఠో, తత్థ హత్థీనం సమ్మద్దం హత్థిసమ్మద్దన్తి అత్థో, రఞ్ఞో అన్తేపురే హత్థిసమ్మద్దో అత్థీతి వుత్తం హోతి. ఏస నయో సేసపదేసుపి. రజనీయానీతి తస్మిం అన్తేపురే ఏదిసాని రూపాదీని.
౪౯౮. ముద్ధావసిత్తస్సాతి ముద్ధని అవసిత్తస్స. అనిక్ఖన్తో రాజా ఇతోతి అనిక్ఖన్తరాజకం, తస్మిం అనిక్ఖన్తరాజకే; సయనిఘరేతి అత్థో. రతనం వుచ్చతి మహేసీ, నిగ్గతన్తి నిక్ఖన్తం, అనిగ్గతం రతనం ఇతోతి అనిగ్గతరతనకం, తస్మిం అనిగ్గతరతనకే; సయనిఘరేతి అత్థో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
కథినసముట్ఠానం – కాయవాచతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియాకిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
అన్తేపురసిక్ఖాపదం పఠమం.
౨. రతనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౦౨-౩. దుతియే – విస్సరిత్వాతి పముస్సిత్వా. పుణ్ణపత్తం నామ సతతో పఞ్చ కహాపణా. క్యాహం కరిస్సామీతి కిం అహం కరిస్సామి. ఆభరణం ఓముఞ్చిత్వాతి మహాలతం నామ నవకోటిఅగ్ఘనకం అలఙ్కారం అపనేత్వా.
౫౦౪. అన్తేవాసీతి పరిచారకో.
౫౦౬. అపరిక్ఖిత్తస్స ఉపచారోతి ఏత్థ ఉపచారో నామ ఆరామస్స ద్వే లేడ్డుపాతా – ‘‘ఆవసథస్స పన సుప్పపాతో వా ముసలపాతో వా’’తి మహాపచ్చరియం వుత్తం. ఉగ్గణ్హాతి ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి ఏత్థ జాతరూపరజతం అత్తనో అత్థాయ ఉగ్గణ్హన్తస్స వా ఉగ్గణ్హాపేన్తస్స వా నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం, సఙ్ఘగణపుగ్గలచేతియనవకమ్మానం అత్థాయ దుక్కటం, అవసేసం ముత్తాదిరతనం అత్తనో వా సఙ్ఘాదీనం వా అత్థాయ ఉగ్గణ్హన్తస్స వా ఉగ్గణ్హాపేన్తస్స వా దుక్కటం. కప్పియవత్థు వా అకప్పియవత్థు వా హోతు, అన్తమసో మాతు కణ్ణపిళన్ధనతాళపణ్ణమ్పి గిహిసన్తకం భణ్డాగారికసీసేన పటిసామేన్తస్స పాచిత్తియమేవ.
సచే పన మాతాపితూనం సన్తకం అవస్సం పటిసామేతబ్బం కప్పియభణ్డం హోతి, అత్తనో అత్థాయ గహేత్వా పటిసామేతబ్బం. ‘‘ఇదం పటిసామేత్వా దేహీ’’తి వుత్తే పన ‘‘న వట్టతీ’’తి పటిక్ఖిపితబ్బం. సచే ‘‘పటిసామేహీ’’తి పాతేత్వా గచ్ఛన్తి, పలిబోధో నామ హోతి, పటిసామేతుం వట్టతి. విహారే కమ్మం కరోన్తా వడ్ఢకీఆదయో వా రాజవల్లభా వా అత్తనో ఉపకరణభణ్డం వా సయనభణ్డం వా ‘‘పటిసామేత్వా దేథా’’తి వదన్తి, ఛన్దేనపి భయేనపి న కాతబ్బమేవ, గుత్తట్ఠానం పన దస్సేతుం వట్టతి. బలక్కారేన పాతేత్వా గతేసు చ పటిసామేతుం వట్టతి.
అజ్ఝారామే వా అజ్ఝావసథే వాతి ఏత్థ సచే మహావిహారసదిసో మహారామో హోతి, తత్థ పాకారపరిక్ఖిత్తే పరివేణే యత్థ భిక్ఖూహి వా సామణేరేహి వా గహితం భవిస్సతీతి సఙ్కా ఉప్పజ్జతి, తాదిసే ఏవ ఠానే ఉగ్గణ్హిత్వా వా ఉగ్గణ్హాపేత్వా వా ఠపేతబ్బం. మహాబోధిద్వారకోట్ఠకఅమ్బఙ్గణసదిసేసు పన మహాజనసఞ్చరణట్ఠానేసు న గహేతబ్బం, పలిబోధో న హోతి. కురున్దియం పన వుత్తం ‘‘ఏకో మగ్గం గచ్ఛన్తో నిమనుస్సట్ఠానే కిఞ్చి భణ్డం పస్సతి, ఆకిణ్ణమనుస్సేపి జాతే మనుస్సా తమేవ భిక్ఖుం ఆసఙ్కన్తి, తస్మా మగ్గా ఓక్కమ్మ నిసీదితబ్బం. సామికేసు ఆగతేసు తం ఆచిక్ఖితబ్బం. సచే సామికే న పస్సతి పతిరూపం కరిస్సతీ’’తి.
రూపేన వా నిమిత్తేన వా సఞ్ఞాణం కత్వాతి ఏత్థ రూపం నామ అన్తోభణ్డికాయ భణ్డం; తస్మా భణ్డికం ముఞ్చిత్వా గణేత్వా ఏత్తకా కహాపణా వా జాతరూపరజతం వాతి సల్లక్ఖేతబ్బం. నిమిత్తన్తి లఞ్ఛనాది; తస్మా లఞ్ఛితాయ భణ్డికాయ మత్తికాలఞ్ఛనన్తి వా లాఖాలఞ్ఛనన్తి వా నీలపిలోతికాయ భణ్డికా కతాతి వా సేతపిలోతికాయ కతాతి వా ఏవమాది సబ్బం సల్లక్ఖేతబ్బం.
భిక్ఖూ పతిరూపాతి లజ్జినో కుక్కుచ్చకా. లోలజాతికానఞ్హి హత్థే ఠపేతుం న లభతి. యో పన నేవ తమ్హా ఆవాసా పక్కమతి, న సామికే పస్సతి, తేనాపి అత్తనో చీవరాదిమూలం న కాతబ్బం; థావరం పన సేనాసనం వా చేతియం వా పోక్ఖరణీ వా కారేతబ్బా. సచే దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన సామికో ఆగచ్ఛతి, ‘‘ఉపాసక తవ సన్తకేన ఇదం నామ కతం, అనుమోదాహీ’’తి వత్తబ్బో. సచే అనుమోదతి, ఇచ్చేతం కుసలం; నో చే అనుమోదతి, ‘‘మమ ధనం దేథా’’తి చోదేతియేవ, అఞ్ఞం సమాదపేత్వా దాతబ్బం.
౫౦౭. రతనసమ్మతం విస్సాసం గణ్హాతీతిఆదీసు ఆమాసమేవ సన్ధాయ వుత్తం. అనామాసం న వట్టతియేవ. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఛసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
రతనసిక్ఖాపదం దుతియం.
౩. వికాలగామప్పవిసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౦౮. తతియే – తిరచ్ఛానకథన్తి అరియమగ్గస్స తిరచ్ఛానభూతం కథం. రాజకథన్తి రాజపటిసంయుత్త కథం. చోరకథాదీసుపి ఏసేవ నయో.
౫౧౨. సన్తం భిక్ఖున్తి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం చారిత్తసిక్ఖాపదే వుత్తమేవ. సచే సమ్బహులా కేనచి కమ్మేన గామం పవిసన్తి, ‘‘వికాలే గామప్పవేసనం ఆపుచ్ఛామీ’’తి సబ్బేహి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆపుచ్ఛితబ్బం. తస్మిం గామే తం కమ్మం న సమ్పజ్జతీతి అఞ్ఞం గామం గచ్ఛన్తి, గామసతమ్పి హోతు, పున ఆపుచ్ఛనకిచ్చం నత్థి. సచే పన ఉస్సాహం పటిప్పస్సమ్భేత్వా విహారం గచ్ఛన్తా అన్తరా అఞ్ఞం గామం పవిసితుకామా హోన్తి, పున ఆపుచ్ఛితబ్బమేవ.
కులఘరే వా ఆసనసాలాయ వా భత్తకిచ్చం కత్వా తేలభిక్ఖాయ వా సప్పిభిక్ఖాయ వా చరితుకామో హోతి, సచే పస్సే భిక్ఖు అత్థి, ఆపుచ్ఛిత్వా గన్తబ్బం. అసన్తే నత్థీతి గన్తబ్బం. వీథిం ఓతరిత్వా భిక్ఖుం పస్సతి, ఆపుచ్ఛనకిచ్చం నత్థి, అనాపుచ్ఛిత్వాపి చరితబ్బమేవ. గామమజ్ఝేన మగ్గో హోతి, తేన గచ్ఛన్తస్స తేలాదిభిక్ఖాయ చరిస్సామీతి చిత్తే ఉప్పన్నే సచే పస్సే భిక్ఖు అత్థి, ఆపుచ్ఛిత్వా చరితబ్బం. మగ్గా అనోక్కమ్మ భిక్ఖాయ చరన్తస్స పన ఆపుచ్ఛనకిచ్చం నత్థి, అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారో అదిన్నాదానే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
౫౧౫. అన్తరారామన్తిఆదీసు న కేవలం అనాపుచ్ఛా కాయబన్ధనం అబన్ధిత్వా సఙ్ఘాటిం అపారుపిత్వా గచ్ఛన్తస్సపి అనాపత్తి. ఆపదాసూతి సీహో వా బ్యగ్ఘో వా ఆగచ్ఛతి, మేఘో వా ఉట్ఠేతి, అఞ్ఞో వా కోచి ఉపద్దవో ఉప్పజ్జతి, అనాపత్తి. ఏవరూపాసు ఆపదాసు బహిగామతో అన్తోగామం పవిసితుం వట్టతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
కథినసముట్ఠానం – కాయవాచతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, కిరియాకిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
వికాలగామప్పవిసనసిక్ఖాపదం తతియం.
౪. సూచిఘరసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౧౭-౨౦. చతుత్థే – భేదనమేవ భేదనకం; తం అస్స అత్థీతి భేదనకమేవ. అరణికేతి అరణిధనుకే. విధేతి వేధకే. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఛసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
సూచిఘరసిక్ఖాపదం చతుత్థం.
౫. మఞ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౨౨. పఞ్చమే – ఛేదనకం వుత్తనయమేవ.
౫౨౫. ఛిన్దిత్వా పరిభుఞ్జతీతి ఏత్థ సచే న ఛిన్దితుకామో హోతి, భూమియం నిఖణిత్వా పమాణం ఉపరి దస్సేతి, ఉత్తానం వా కత్వా పరిభుఞ్జతి, ఉక్ఖిపిత్వా వా తులాసఙ్ఘాటే ఠపేత్వా అట్టం కత్వా పరిభుఞ్జతి, సబ్బం వట్టతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఛసముట్ఠానం.
మఞ్చసిక్ఖాపదం పఞ్చమం.
౬. తూలోనద్ధసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౨౬. ఛట్ఠే – తూలం ఓనద్ధమేత్థాతి తూలోనద్ధం; తూలం పక్ఖిపిత్వా ఉపరి చిమిలికాయ ఓనద్ధన్తి వుత్తం హోతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఛసముట్ఠానం.
తూలోనద్ధసిక్ఖాపదం ఛట్ఠం.
౭. నిసీదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౩౧-౪. సత్తమే – నిసీదనం అనుఞ్ఞాతం హోతీతి కత్థ అనుఞ్ఞాతం? చీవరక్ఖన్ధకే పణీతభోజనవత్థుస్మిం. వుత్తఞ్హి తత్థ – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, కాయగుత్తియా చీవరగుత్తియా సేనాసనగుత్తియా నిసీదన’’న్తి (మహావ. ౩౫౩). సేయ్యథాపి పురాణాసికోట్ఠోతి యథా నామ పురాణచమ్మకారోతి అత్థో. యథా హి చమ్మకారో చమ్మం విత్థతం కరిస్సామీతి ఇతో చితో చ సమఞ్ఛతి, కడ్ఢతి; ఏవం సోపి తం నిసీదనం. తేన తం భగవా ఏవమాహ – ‘‘నిసీదనం నామ సదసం వుచ్చతీ’’తి సన్థతసదిసం సన్థరిత్వా ఏకస్మిం అన్తే సుగతవిదత్థియా విదత్థిమత్తే పదేసే ద్వీసు ఠానేసు ఫాలేత్వా తిస్సో దసా కరియన్తి, తాహి దసాహి సదసం నామ వుచ్చతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఛసముట్ఠానం.
నిసీదనసిక్ఖాపదం సత్తమం.
౮. కణ్డుపటిచ్ఛాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౩౭. అట్ఠమే – కణ్డుపటిచ్ఛాది అనుఞ్ఞాతా హోతీతి కత్థ అనుఞ్ఞాతా? చీవరక్ఖన్ధకే బేలట్ఠసీసవత్థుస్మిం. వుత్తఞ్హి తత్థ – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, యస్స కణ్డు వా పిళకా వా అస్సావో వా థుల్లకచ్ఛు వా ఆబాధో తస్స కణ్డుపటిచ్ఛాది’’న్తి (మహావ. ౩౫౪).
౫౩౯. యస్స అధోనాభి ఉబ్భజాణుమణ్డలన్తి యస్స భిక్ఖునో నాభియా హేట్ఠా జాణుమణ్డలానం ఉపరి. కణ్డూతి కచ్ఛు. పిళకాతి లోహితతుణ్డికా సుఖుమపిళకా. అస్సావోతి అరిసభగన్దరమధుమేహాదీనం వసేన అసుచిపగ్ఘరణకం. థుల్లకచ్ఛు వా ఆబాధోతి మహాపిళకాబాధో వుచ్చతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఛసముట్ఠానం.
కణ్డుపటిచ్ఛాదిసిక్ఖాపదం అట్ఠమం.
౯. వస్సికసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౪౨. నవమే – వస్సికసాటికా అనుఞ్ఞాతా హోతీతి కత్థ అనుఞ్ఞాతా? చీవరక్ఖన్ధకే విసాఖావత్థుస్మిం. వుత్తఞ్హి తత్థ – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వస్సికసాటిక’’న్తి (మహావ. ౩౫౨). సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఛసముట్ఠానం.
వస్సికసాటికసిక్ఖాపదం నవమం.
౧౦. నన్దత్థేరసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౪౭. దసమే – చతురఙ్గులోమకోతి చతూహి అఙ్గులేహి ఊనకప్పమాణో. సేసం ఉత్తానమేవ. ఛసముట్ఠానం.
నన్దత్థేరసిక్ఖాపదం దసమం.
సమత్తో వణ్ణనాక్కమేన రతనవగ్గో నవమో.
ఉద్దిట్ఠా ఖోతిఆది వుత్తనయమేవాతి.
సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ
ఖుద్దకవణ్ణనా సమత్తా.
పాచిత్తియకణ్డం నిట్ఠితం.