౮. సహధమ్మికవగ్గో

౧. సహధమ్మికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౩౪. సహధమ్మికవగ్గస్స పఠమసిక్ఖాపదే – ఏతస్మిం సిక్ఖాపదేతి ఏతస్మిం సిక్ఖాపదే యం వుత్తం, తం న తావ సిక్ఖిస్సామి. ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి ఏత్థ పన వాచాయ వాచాయ ఆపత్తి వేదితబ్బా. సిక్ఖమానేన భిక్ఖవే భిక్ఖునాతి ఓవాదం సిరసా సమ్పటిచ్ఛిత్వా సిక్ఖితుకామేనేవ హుత్వా ఆజానితబ్బఞ్చేవ పుచ్ఛితబ్బఞ్చ ఉపపరిక్ఖితబ్బఞ్చ. సేసమేత్థ దుబ్బచసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ పదత్థతో వేదితబ్బం. వినిచ్ఛయతో ఉత్తానమేవ.

తిసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

సహధమ్మికసిక్ఖాపదం పఠమం.

౨. విలేఖనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౩౮. దుతియే – వినయకథం కథేతీతి వినయకథా నామ కప్పియాకప్పియఆపత్తానాపత్తిసంవరపహానపటిసంయుత్తకథా, తం కథేతి. వినయస్స వణ్ణం భాసతీతి వినయస్స వణ్ణో నామ పఞ్చన్నమ్పి సత్తన్నమ్పి ఆపత్తిక్ఖన్ధానం వసేన మాతికం నిక్ఖిపిత్వా పదభాజనేన వణ్ణనా, తం భాసతి. వినయపరియత్తియా వణ్ణం భాసతీతి వినయం పరియాపుణన్తానం వినయపరియత్తిమూలకం వణ్ణం గుణం ఆనిసంసం భాసతి. వినయధరో హి వినయపరియత్తిమూలకే పఞ్చానిసంసే ఛానిసంసే సత్తానిసంసే అట్ఠానిసంసే నవానిసంసే దసానిసంసే ఏకాదసానిసంసే చ లభతి తే సబ్బే భాసతీతి అత్థో. కతమే పఞ్చానిసంసే లభతీతి? అత్తనో సీలక్ఖన్ధసుగుత్తిఆదికే. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ఆనిసంసా వినయధరే పుగ్గలే – అత్తనో సీలక్ఖన్ధో సుగుత్తో హోతి సురక్ఖితో, కుక్కుచ్చపకతానం పటిసరణం హోతి, విసారదో సఙ్ఘమజ్ఝే వోహరతి, పచ్చత్థికే సహధమ్మేన సునిగ్గహితం నిగ్గణ్హాతి, సద్ధమ్మట్ఠితియా పటిపన్నో హోతీ’’తి (పరి. ౩౨౫).

కథమస్స అత్తనో సీలక్ఖన్ధో సుగుత్తో హోతి సురక్ఖితో? ఇధేకచ్చో భిక్ఖు ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తో ఛహాకారేహి ఆపజ్జతి – అలజ్జితా, అఞ్ఞాణతా, కుక్కుచ్చపకతతా, అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితా, కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితా, సతిసమ్మోసాతి.

కథం అలజ్జితాయ ఆపత్తిం ఆపజ్జతి? అకప్పియభావం జానన్తోయేవ మద్దిత్వా వీతిక్కమం కరోతి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘సఞ్చిచ్చ ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, ఆపత్తిం పరిగూహతి;

అగతిగమనఞ్చ గచ్ఛతి, ఏదిసో వుచ్చతి అలజ్జిపుగ్గలో’’తి. (పరి. ౩౫౯);

కథం అఞ్ఞాణతాయ ఆపజ్జతి? అఞ్ఞాణపుగ్గలో హి మన్దో మోమూహో కత్తబ్బాకత్తబ్బం అజానన్తో అకత్తబ్బం కరోతి, కత్తబ్బం విరాధేతి; ఏవం అఞ్ఞాణతాయ ఆపజ్జతి.

కథం కుక్కుచ్చపకతతాయ ఆపజ్జతి? కప్పియాకప్పియం నిస్సాయ కుక్కుచ్చే ఉప్పన్నే వినయధరం పుచ్ఛిత్వా కప్పియఞ్చే కత్తబ్బం సియా, అకప్పియఞ్చే న కత్తబ్బం, అయం పన ‘‘వట్టతీ’’తి మద్దిత్వా వీతిక్కమతియేవ; ఏవం కుక్కుచ్చపకతతాయ ఆపజ్జతి.

కథం అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితాయ ఆపజ్జతి? అచ్ఛమంసం సూకరమంసన్తి ఖాదతి, దీపిమంసం మిగమంసన్తి ఖాదతి, అకప్పియభోజనం కప్పియభోజనన్తి భుఞ్జతి, వికాలే కాలసఞ్ఞాయ భుఞ్జతి, అకప్పియపానకం కప్పియపానకన్తి పివతి; ఏవం అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితాయ ఆపజ్జతి.

కథం కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితాయ ఆపజ్జతి? సూకరమంసం అచ్ఛమంసన్తి ఖాదతి, మిగమంసం దీపిమంసన్తి ఖాదతి, కప్పియభోజనం అకప్పియభోజనన్తి భుఞ్జతి, కాలే వికాలసఞ్ఞాయ భుఞ్జతి, కప్పియపానకం అకప్పియపానకన్తి పివతి; ఏవం కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితాయ ఆపజ్జతి.

కథం సతిసమ్మోసాయ ఆపజ్జతి? సహసేయ్యచీవరవిప్పవాసభేసజ్జచీవరకాలాతిక్కమనపచ్చయా ఆపత్తిఞ్చ సతిసమ్మోసాయ ఆపజ్జతి; ఏవమిధేకచ్చో భిక్ఖు ఇమేహి ఛహాకారేహి ఆపత్తిం ఆపజ్జతి.

వినయధరో పన ఇమేహి ఛహాకారేహి ఆపత్తిం నాపజ్జతి. కథం లజ్జితాయ నాపజ్జతి? సో హి ‘‘పస్సథ భో, అయం కప్పియాకప్పియం జానన్తోయేవ పణ్ణత్తివీతిక్కమం కరోతీ’’తి ఇమం పరూపవాదం రక్ఖన్తోపి నాపజ్జతి; ఏవం లజ్జితాయ నాపజ్జతి. సహసా ఆపన్నమ్పి దేసనాగామినిం దేసేత్వా వుట్ఠానగామినియా వుట్ఠహిత్వా సుద్ధన్తే పతిట్ఠాతి. తతో –

‘‘సఞ్చిచ్చ ఆపత్తిం న ఆపజ్జతి, ఆపత్తిం న పరిగూహతి;

అగతిగమనఞ్చ న గచ్ఛతి, ఏదిసో వుచ్చతి లజ్జిపుగ్గలో’’తి. (పరి. ౩౫౯)

ఇమస్మిం లజ్జిభావే పతిట్ఠితోవ హోతి.

కథం ఞాణతాయ నాపజ్జతి? సో హి కప్పియాకప్పియం జానాతి, తస్మా కప్పియమేవ కరోతి, అకప్పియం న కరోతి; ఏవం ఞాణతాయ నాపజ్జతి.

కథం అకుక్కుచ్చపకతతాయ నాపజ్జతి? సో హి కప్పియాకప్పియం నిస్సాయ కుక్కుచ్చే ఉప్పన్నే వత్థుం ఓలోకేత్వా మాతికం పదభాజనం అన్తరాపత్తిం ఆపత్తిం అనాపత్తిఞ్చ ఓలోకేత్వా కప్పియఞ్చే హోతి కరోతి, అకప్పియఞ్చే న కరోతి; ఏవం అకుక్కుచ్చపకతతాయ నాపజ్జతి.

కథం అకప్పియాదిసఞ్ఞితాయ నాపజ్జతి? సో హి కప్పియాకప్పియం జానాతి, తస్మా అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞీ న హోతి, కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞీ న హోతి; సుప్పతిట్ఠితా చస్స సతి హోతి, అధిట్ఠాతబ్బం అధిట్ఠేతి, వికప్పేతబ్బం వికప్పేతి. ఇతి ఇమేహి ఛహాకారేహి ఆపత్తిం నాపజ్జతి. ఆపత్తిం అనాపజ్జన్తో అఖణ్డసీలో హోతి పరిసుద్ధసీలో; ఏవమస్స అత్తనో సీలక్ఖన్ధో సుగుత్తో హోతి సురక్ఖితో.

కథం కుక్కుచ్చపకతానం పటిసరణం హోతి? తిరోరట్ఠేసు తిరోజనపదేసు చ ఉప్పన్నకుక్కుచ్చా భిక్ఖూ ‘‘అసుకస్మిం కిర విహారే వినయధరో వసతీ’’తి దూరతోపి తస్స సన్తికం ఆగన్త్వా కుక్కుచ్చం పుచ్ఛన్తి, సో తేహి కతస్స కమ్మస్స వత్థుం ఓలోకేత్వా ఆపత్తానాపత్తిగరుకలహుకాదిభేదం సల్లక్ఖేత్వా దేసనాగామినిం దేసాపేత్వా వుట్ఠానగామినియా వుట్ఠాపేత్వా సుద్ధన్తే పతిట్ఠాపేతి; ఏవం కుక్కుచ్చపకతానం పటిసరణం హోతి.

విసారదో సఙ్ఘమజ్ఝే వోహరతీతి అవినయధరస్స హి సఙ్ఘమజ్ఝే కథేన్తస్స భయం సారజ్జం ఓక్కమతి, వినయధరస్స తం న హోతి. కస్మా? ‘‘ఏవం కథేన్తస్స దోసో హోతి; ఏవం న దోసో’’తి ఞత్వా కథనతో.

పచ్చత్థికే సహధమ్మేన సునిగ్గహితం నిగ్గణ్హాతీతి ఏత్థ ద్విధా పచ్చత్థికా నామ – అత్తపచ్చత్థికా చ సాసనపచ్చత్థికా చ. తత్థ మేత్తియభుమ్మజకా చ భిక్ఖూ వడ్ఢో చ లిచ్ఛవీ అమూలకేన అన్తిమవత్థునా చోదేసుం, ఇమే అత్తపచ్చత్థికా నామ. యే వా పనఞ్ఞేపి దుస్సీలా పాపధమ్మా, సబ్బే తే అత్తపచ్చత్థికా. విపరీతదస్సనా పన అరిట్ఠభిక్ఖుకణ్టకసామణేరవేసాలికవజ్జిపుత్తకా పరూపహారఅఞ్ఞాణకఙ్ఖాపరవితరణాదివాదా మహాసఙ్ఘికాదయో చ అబుద్ధసాసనం ‘‘బుద్ధసాసన’’న్తి వత్వా కతపగ్గహా సాసనపచ్చత్థికా నామ. తే సబ్బేపి సహధమ్మేన సకారణేన వచనేన యథా తం అసద్ధమ్మం పతిట్ఠాపేతుం న సక్కోన్తి, ఏవం సునిగ్గహితం కత్వా నిగ్గణ్హాతి.

సద్ధమ్మట్ఠితియా పటిపన్నో హోతీతి ఏత్థ పన తివిధో సద్ధమ్మో పరియత్తిపటిపత్తిఅధిగమవసేన. తత్థ తేపిటకం బుద్ధవచనం పరియత్తిసద్ధమ్మో నామ. తేరస ధుతఙ్గగుణా చుద్దస ఖన్ధకవత్తాని ద్వేఅసీతి మహావత్తానీతి అయం పటిపత్తిసద్ధమ్మో నామ. చత్తారో మగ్గా చ ఫలాని చాతి అయం అధిగమసద్ధమ్మో నామ.

తత్థ కేచి థేరా ‘‘యో వో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో, సో వో మమచ్చయేన సత్థా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౬) ఇమినా సుత్తేన ‘‘సాసనస్స పరియత్తి మూల’’న్తి వదన్తి. కేచి థేరా ‘‘ఇమే చ సుభద్ద భిక్ఖూ సమ్మా విహరేయ్యుం, అసుఞ్ఞో లోకో అరహన్తేహి అస్సా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౪) ఇమినా సుత్తేన ‘‘సాసనస్స పటిపత్తిమూల’’న్తి వత్వా ‘‘యావ పఞ్చ భిక్ఖూ సమ్మా పటిపన్నా సంవిజ్జన్తి, తావ సాసనం ఠితం హోతీ’’తి ఆహంసు. ఇతరే పన థేరా పరియత్తియా అన్తరహితాయ సుప్పటిపన్నస్సపి ధమ్మాభిసమయో నత్థీ’’తి ఆహంసు. సచే పఞ్చ భిక్ఖూ చత్తారి పారాజికాని రక్ఖణకా హోన్తి, తే సద్ధే కులపుత్తే పబ్బాజేత్వా పచ్చన్తిమే జనపదే ఉపసమ్పాదేత్వా దసవగ్గం గణం పూరేత్వా మజ్ఝిమే జనపదేపి ఉపసమ్పదం కరిస్సన్తి, ఏతేనుపాయేన వీసతివగ్గగణం సఙ్ఘం పూరేత్వా అత్తనోపి అబ్భానకమ్మం కత్వా సాసనం వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం గమయిస్సన్తి. ఏవమయం వినయధరో తివిధస్సాపి సద్ధమ్మస్స చిరట్ఠితియా పటిపన్నో హోతీతి ఏవమయం వినయధరో ఇమే తావ పఞ్చానిసంసే పటిలభతీతి వేదితబ్బో.

కతమే ఛ ఆనిసంసే లభతీతి? తస్సాధేయ్యో ఉపోసథో, పవారణా, సఙ్ఘకమ్మం, పబ్బజ్జా, ఉపసమ్పదా, నిస్సయం దేతి సామణేరం ఉపట్ఠాపేతి.

యే ఇమే చాతుద్దసికో, పన్నరసికో, సామగ్గిఉపోసథో, సఙ్ఘే ఉపోసథో, గణే పుగ్గలే ఉపోసథో, సుత్తుద్దేసో, పారిసుద్ధి, అధిట్ఠానఉపోసథోతి నవ ఉపోసథా, సబ్బే తే వినయధరాయత్తా.

యాపి చ ఇమా చాతుద్దసికా పన్నరసికా, సామగ్గిపవారణా, సఙ్ఘే పవారణా గణే పుగ్గలే పవారణా, తేవాచికా, ద్వేవాచికా, సమానవస్సికా పవారణాతి నవ పవారణాయో, తాపి వినయధరాయత్తా ఏవ, తస్స సన్తకా, సో తాసం సామీ.

యానిపి ఇమాని అపలోకనకమ్మం ఞత్తికమ్మం ఞత్తిదుతియకమ్మం ఞత్తిచతుత్థకమ్మన్తి చత్తారి సఙ్ఘకమ్మాని, తాని వినయధరాయత్తాని.

యాపి చాయం ఉపజ్ఝాయేన హుత్వా కులపుత్తానం పబ్బజ్జా చ ఉపసమ్పదా చ కాతబ్బా, అయమ్పి వినయధరాయత్తావ. న హి అఞ్ఞో ద్విపిటకధరోపి ఏతం కాతుం లభతి. సో ఏవ నిస్సయం దేతి, సామణేరం ఉపట్ఠాపేతి. అఞ్ఞో నేవ నిస్సయం దాతుం లభతి, న సామణేరం ఉపట్ఠాపేతుం. సామణేరూపట్ఠానం పచ్చాసీసన్తో పన వినయధరస్స సన్తికే ఉపజ్ఝం గాహాపేత్వా వత్తపటిపత్తిం సాదితుం లభతి. ఏత్థ చ నిస్సయదానఞ్చేవ సామణేరూపట్ఠానఞ్చ ఏకమఙ్గం.

ఇతి ఇమేసు ఛసు ఆనిసంసేసు ఏకేన సద్ధిం పురిమా పఞ్చ ఛ హోన్తి, ద్వీహి సద్ధిం సత్త, తీహి సద్ధిం అట్ఠ, చతూహి సద్ధిం నవ, పఞ్చహి సద్ధిం దస, సబ్బేహి పేతేహి సద్ధిం ఏకాదసాతి ఏవం వినయధరో పుగ్గలో పఞ్చ ఛ సత్త అట్ఠ నవ దస ఏకాదస చ ఆనిసంసే లభతీతి వేదితబ్బో. ఏవం భగవా ఇమే ఆనిసంసే దస్సేన్తో వినయపరియత్తియా వణ్ణం భాసతీతి వేదితబ్బో.

ఆదిస్స ఆదిస్సాతి పునప్పునం వవత్థపేత్వా విసుం విసుం కత్వా. ఆయస్మతో ఉపాలిస్స వణ్ణం భాసతీతి వినయపరియత్తిం నిస్సాయ ఉపాలిత్థేరస్స గుణం భాసతి థోమేతి పసంసతి. కస్మా? అప్పేవ నామ మమ వణ్ణనం సుత్వాపి భిక్ఖూ ఉపాలిస్స సన్తికే వినయం ఉగ్గహేతబ్బం పరియాపుణితబ్బం మఞ్ఞేయ్యుం, ఏవమిదం సాసనం అద్ధనియం భవిస్సతి, పఞ్చవస్ససహస్సాని పవత్తిస్సతీతి.

తేధ బహూ భిక్ఖూతి తే ఇమం భగవతో వణ్ణనం సుత్వా ‘‘ఇమే కిరానిసంసే నేవ సుత్తన్తికా న ఆభిధమ్మికా లభన్తీ’’తి యథాపరికిత్తితానిసంసాధిగమే ఉస్సాహజాతా బహూ భిక్ఖూ థేరా చ నవా చ మజ్ఝిమా చ ఆయస్మతో ఉపాలిస్స సన్తికే వినయం పరియాపుణన్తీతి అయమేత్థ అత్థో. ఇధాతి నిపాతమత్తమేవ.

౪౩౯-౪౦. ఉద్దిస్సమానేతి ఆచరియేన అన్తేవాసికస్స ఉద్దిస్సమానే, సో పన యస్మా ఆచరియే అత్తనో రుచియా ఉద్దిసన్తే వా ఆచరియం యాచిత్వా అన్తేవాసికేన ఉద్దిసాపేన్తే వా యో నం ధారేతి, తస్మిం సజ్ఝాయం కరోన్తే వా ఉద్దిస్సమానో నామ హోతి, తస్మా ‘‘ఉద్దిసన్తే వా ఉద్దిసాపేన్తే వా సజ్ఝాయం వా కరోన్తే’’తి పదభాజనం వుత్తం. ఖుద్దానుఖుద్దకేహీతి ఖుద్దకేహి చ అనుఖుద్దకేహి చ. యావదేవాతి తేసం సంవత్తనమరియాదపరిచ్ఛేదవచనం. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏతాని హి యే ఉద్దిసన్తి, ఉద్దిసాపేన్తి సజ్ఝాయన్తి వా, తేసం తావ సంవత్తన్తి యావ ‘‘కప్పతి ను ఖో, న కప్పతి ను ఖో’’తి కుక్కుచ్చసఙ్ఖాతో విప్పటిసారో విహేసా విచికిచ్ఛాసఙ్ఖాతో మనోవిలేఖో చ ఉప్పజ్జతియేవ. అథ వా యావదేవాతి అతిసయవవత్థాపనం; తస్స సంవత్తన్తీతి ఇమినా సమ్బన్ధో, కుక్కుచ్చాయ విహేసాయ విలేఖాయ అతివియ సంవత్తన్తియేవాతి వుత్తం హోతి. ఉపసమ్పన్నస్స వినయం వివణ్ణేతీతి ఉపసమ్పన్నస్స సన్తికే తస్స తస్మిం విమతిం ఉప్పాదేతుకామో వినయం వివణ్ణేతి నిన్దతి గరహతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

విలేఖనసిక్ఖాపదం దుతియం.

౩. మోహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౪౪. తతియే – అన్వద్ధమాసన్తి అనుపటిపాటియా అద్ధమాసే అద్ధమాసే; యస్మా పన సో ఉపోసథదివసే ఉద్దిసియతి, తస్మా ‘‘అనుపోసథిక’’న్తి పదభాజనే వుత్తం. ఉద్దిస్సమానేతి ఉద్దిసియమానే. యస్మా పన సో పాతిమోక్ఖుద్దేసకే ఉద్దిసన్తే ఉద్దిసియమానో నామ హోతి, తస్మా ‘‘ఉద్దిసన్తే’’తి పదభాజనే వుత్తం. యఞ్చ తత్థ ఆపత్తిం ఆపన్నోతి తస్మిం అనాచారే చిణ్ణే యం ఆపత్తిం ఆపన్నో. యథాధమ్మో కారేతబ్బోతి అఞ్ఞాణేన ఆపన్నత్తా తస్సా ఆపత్తియా మోక్ఖో నత్థి, యథా పన ధమ్మో చ వినయో చ ఠితో, తథా కారేతబ్బో. దేసనాగామినిఞ్చే ఆపన్నో హోతి, దేసాపేతబ్బో, వుట్ఠానగామినిఞ్చే, వుట్ఠాపేతబ్బోతి అత్థో. సాధుకన్తి సుట్ఠు. అట్ఠింకత్వాతి అత్థికభావం కత్వా; అత్థికో హుత్వాతి వుత్తం హోతి.

౪౪౭. ధమ్మకమ్మేతిఆదీసు మోహారోపనకమ్మం అధిప్పేతం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. తిసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

మోహనసిక్ఖాపదం తతియం.

౪. పహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౪౯. చతుత్థే – పహారం దేన్తీతి ‘‘ఆవుసో పీఠకం పఞ్ఞపేథ, పాదధోవనం ఆహరథా’’తిఆదీని వత్వా తథా అకరోన్తానం పహారం దేన్తి.

౪౫౧. పహారం దేతి ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి ఏత్థ పహరితుకామతాయ పహారే దిన్నే సచేపి మరతి పాచిత్తియమేవ. పహారేన హత్థో వా పాదో వా భిజ్జతి, సీసం వా భిన్నం హోతి, పాచిత్తియమేవ. ‘‘యథాయం సఙ్ఘమజ్ఝే న విరోచతి, తథా నం కరోమీ’’తి ఏవం విరూపకరణాధిప్పాయేన కణ్ణం వా నాసం వా ఛిన్దతి, దుక్కటం.

౪౫౨. అనుపసమ్పన్నస్సాతి గహట్ఠస్స వా పబ్బజితస్స వా ఇత్థియా వా పురిసస్స వా అన్తమసో తిరచ్ఛానగతస్సాపి పహారం దేతి, దుక్కటం. సచే పన రత్తచిత్తో ఇత్థిం పహరతి, సఙ్ఘాదిసేసో.

౪౫౩. కేనచి విహేఠియమానోతి మనుస్సేన వా తిరచ్ఛానగతేన వా విహేఠియమానో. మోక్ఖాధిప్పాయోతి తతో అత్తనో మోక్ఖం పత్థయమానో. పహారం దేతీతి కాయకాయపటిబద్ధనిస్సగ్గియానం అఞ్ఞతరేన పహారం దేతి, అనాపత్తి. సచేపి అన్తరామగ్గే చోరం వా పచ్చత్థికం వా విహేఠేతుకామం దిస్వా ‘‘ఉపాసక, ఏత్థేవ తిట్ఠ, మా ఆగమీ’’తి వత్వా వచనం అనాదియిత్వా ఆగచ్ఛన్తం ‘‘గచ్ఛ రే’’తి ముగ్గరేన వా సత్థకేన వా పహరిత్వా యాతి, సో చే తేన పహారేన మరతి, అనాపత్తియేవ. వాళమిగేసుపి ఏసేవ నయో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. సముట్ఠానాదీని పనస్స పఠమపారాజికసదిసాని, ఇదం పన దుక్ఖవేదనన్తి.

పహారసిక్ఖాపదం చతుత్థం.

౫. తలసత్తికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫౪. పఞ్చమే – తలసత్తికం ఉగ్గిరన్తీతి పహారదానాకారం దస్సేత్వా కాయమ్పి కాయపటిబద్ధమ్పి ఉచ్చారేన్తి. తే పహారసముచ్చితా రోదన్తీతి తే పహారపరిచితా పుబ్బేపి లద్ధపహారత్తా ఇదాని చ పహారం దస్సన్తీతి మఞ్ఞమానా రోదన్తీతి అత్థో. ‘‘పహారస్స ముచ్చితా’’తిపి సజ్ఝాయన్తి, తత్థ ‘‘పహారస్స భీతా’’తి అత్థో.

౪౫౭. ఉగ్గిరతి ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి ఏత్థ సచే ఉగ్గిరిత్వా విరద్ధో పహారం దేతి, అవస్సం ధారేతుం అసక్కోన్తస్స పహారో సహసా పతతి, న పహరితుకామతాయ దిన్నత్తా దుక్కటం. తేన పహారేన హత్థాదీసు యంకిఞ్చి భిజ్జతి, దుక్కటమేవ.

౪౫౮. మోక్ఖాధిప్పాయో తలసత్తికం ఉగ్గిరతీతి ఏత్థ పుబ్బే వుత్తేసు వత్థూసు పురిమనయేనేవ తలసత్తికం ఉగ్గిరన్తస్స అనాపత్తి. సచేపి విరజ్ఝిత్వా పహారం దేతి, అనాపత్తియేవ. సేసం పురిమసదిసమేవ సద్ధిం సముట్ఠానాదీహీతి.

తలసత్తికసిక్ఖాపదం పఞ్చమం.

౬. అమూలకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫౯. ఛట్ఠే – అనుద్ధంసేన్తీతి తే కిర సయం ఆకిణ్ణదోసత్తా ‘‘ఏవం భిక్ఖూ అమ్హే నేవ చోదేస్సన్తి, న సారేస్సన్తీ’’తి అత్తపరిత్తాణం కరోన్తా పటికచ్చేవ భిక్ఖూ అమూలకేన సఙ్ఘాదిసేసేన చోదేన్తి. సేసమేత్థ తేరసకమ్హి అమూలకసిక్ఖాపదే వుత్తనయత్తా ఉత్తానమేవ.

అమూలకసిక్ఖాపదం ఛట్ఠం.

౭. సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౬౪. సత్తమే – ఉపదహన్తీతి ఉప్పాదేన్తి. కుక్కుచ్చం ఉపదహతి ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి వాచాయ వాచాయ ఆపత్తి. అనుపసమ్పన్నస్సాతి సామణేరస్స. మాతుగామేన సద్ధిం రహో మఞ్ఞే తయా నిసిన్నం నిపన్నం భుత్తం పీతం, సఙ్ఘమజ్ఝే ఇదఞ్చిదఞ్చ కతన్తిఆదినా నయేన కుక్కుచ్చం ఉపదహతి, వాచాయ వాచాయ దుక్కటం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. సముట్ఠానాదీనిపి అమూలకసదిసానేవాతి.

సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదం సత్తమం.

౮. ఉపస్సుతిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౭౧. అట్ఠమే – అధికరణజాతానన్తి ఏతేహి భణ్డనాదీహి ఉప్పన్నవివాదాధికరణానం. ఉపస్సుతిన్తి సుతిసమీపం; యత్థ ఠత్వా సక్కా హోతి తేసం వచనం సోతుం, తత్థాతి అత్థో. గచ్ఛతి ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ఏత్థ పదవారే పదవారే దుక్కటం. మన్తేన్తన్తి అఞ్ఞేన సద్ధిం అఞ్ఞస్మిం మన్తయమానే; ‘‘మన్తేన్తే’’తి వా పాఠో, అయమేవత్థో.

౪౭౩. వూపసమిస్సామీతి ఉపసమం గమిస్సామి, కలహం న కరిస్సామి. అత్తానం పరిమోచేస్సామీతి మమ అకారకభావం కథేత్వా అత్తానం మోచేస్సామి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

థేయ్యసత్థసముట్ఠానం – కాయచిత్తతో కాయవాచాచిత్తతో చ సముట్ఠాతి, సియా కిరియం సోతుకామతాయ గమనవసేన, సియా అకిరియం ఠితట్ఠానం ఆగన్త్వా మన్తయమానానం అజానాపనవసేన, రూపియం అఞ్ఞవాదకం ఉపస్సుతీతి ఇమాని హి తీణి సిక్ఖాపదాని ఏకపరిచ్ఛేదాని, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

ఉపస్సుతిసిక్ఖాపదం అట్ఠమం.

౯. కమ్మపటిబాహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౭౪. నవమే – సచే చ మయం జానేయ్యామాతి సచే మయం జానేయ్యామ; చకారో పన నిపాతమత్తమేవ. ధమ్మికానన్తి ధమ్మేన వినయేన సత్థుసాసనేన కతత్తా ధమ్మా ఏతేసు అత్థీతి ధమ్మికాని; తేసం ధమ్మికానం చతున్నం సఙ్ఘకమ్మానం. ఖియ్యతి ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి ఏత్థ వాచాయ వాచాయ పాచిత్తియం. సేసం ఉత్తానమేవ. తిసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

కమ్మపటిబాహనసిక్ఖాపదం నవమం.

౧౦. ఛన్దంఅదత్వాగమనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౮౧. దసమే – వత్థు వా ఆరోచితన్తి చోదకేన చ చుదితకేన చ అత్తనో కథా కథితా, అనువిజ్జకో సమ్మతో, ఏత్తావతాపి వత్థుమేవ ఆరోచితం హోతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

ధురనిక్ఖేపసముట్ఠానం – కాయవాచాచిత్తతో సముట్ఠాతి, కిరియాకిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

ఛన్దం అదత్వా గమనసిక్ఖాపదం దసమం.

౧౧. దుబ్బలసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౮౪. ఏకాదసమే – యథామిత్తతాతి యథామిత్తతాయ; యో యో మిత్తో, తస్స తస్స దేతీతి వుత్తం హోతి. ఏస నయో సబ్బపదేసు. సేసం ఉజ్ఝాపనకాదీసు వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ.

తిసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదనన్తి.

దుబ్బలసిక్ఖాపదం ఏకాదసమం.

౧౨. పరిణామనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౮౯. ద్వాదసమే – యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం తింసకే పరిణామనసిక్ఖాపదే వుత్తనయమేవ. అయమేవ హి విసేసో – తత్థ అత్తనో పరిణామితత్తా నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం, ఇధ పుగ్గలస్స పరిణామితత్తా సుద్ధికపాచిత్తియన్తి.

తిసముట్ఠానం – కిరియం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, తివేదనన్తి.

పరిణామనసిక్ఖాపదం ద్వాదసమం.

సమత్తో వణ్ణనాక్కమేన సహధమ్మికవగ్గో అట్ఠమో.