౯. మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౩౫. నవమసిక్ఖాపదే – యావ ద్వారకోసాతి ఏత్థ ద్వారకోసో నామ పిట్ఠసఙ్ఘాటస్స సమన్తా కవాటవిత్థారప్పమాణో ఓకాసో. మహాపచ్చరియం పన ‘‘ద్వారబాహతో పట్ఠాయ దియడ్ఢో హత్థో’’తి వుత్తం. కురున్దియం పన ‘‘ద్వారస్స ఉభోసు పస్సేసు కవాటప్పమాణ’’న్తి. మహాఅట్ఠకథాయం ‘‘కవాటం నామ దియడ్ఢహత్థమ్పి హోతి ద్విహత్థమ్పి అడ్ఢతేయ్యహత్థమ్పీ’’తి వుత్తం, తం సువుత్తం. తదేవ హి సన్ధాయ భగవతాపి ‘‘పిట్ఠసఙ్ఘాటస్స సమన్తా హత్థపాసా’’తి అయం ఉక్కట్ఠనిద్దేసో కతో. అగ్గళట్ఠపనాయాతి సకవాటకద్వారబన్ధట్ఠపనాయ; సకవాటకస్స ద్వారబన్ధస్స నిచ్చలభావత్థాయాతి అత్థో. ద్వారట్ఠపనాయాతి ఇదమ్పి హి పదభాజనం ఇమమేవత్థం సన్ధాయ భాసితం. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – కవాటఞ్హి లహుపరివట్టకం వివరణకాలే భిత్తిం ఆహనతి, పిదహనకాలే ద్వారబన్ధం. తేన ఆహననేన భిత్తి కమ్పతి, తతో మత్తికా చలతి, చలిత్వా సిథిలా వా హోతి పతతి వా. తేనాహ భగవా ‘‘యావ ద్వారకోసా అగ్గళట్ఠపనాయా’’తి. తత్థ కిఞ్చాపి ‘‘ఇదం నామ కత్తబ్బ’’న్తి నేవ మాతికాయం న పదభాజనే వుత్తం, అట్ఠుప్పత్తియం పన ‘‘పునప్పునం ఛాదాపేసి పునప్పునం లేపాపేసీ’’తి అధికారతో యావ ద్వారకోసా అగ్గళట్ఠపనాయ పునప్పునం లిమ్పితబ్బో వా లేపాపేతబ్బో వాతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

యం పన పదభాజనే ‘‘పిట్ఠసఙ్ఘాటస్స సమన్తా హత్థపాసా’’తి వుత్తం. తత్థ యస్స వేమజ్ఝే ద్వారం హోతి, ఉపరిభాగే ఉచ్చా భిత్తి, తస్స తీసు దిసాసు సమన్తా హత్థపాసా ఉపచారో హోతి, ఖుద్దకస్స విహారస్స ద్వీసు దిసాసు ఉపచారో హోతి. తత్రాపి యం భిత్తిం వివరియమానం కవాటం ఆహనతి, సా అపరిపూరఉపచారాపి హోతి. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన పన తీసు దిసాసు సమన్తా హత్థపాసా ద్వారస్స నిచ్చలభావత్థాయ లేపో అనుఞ్ఞాతో. సచే పనస్స ద్వారస్స అధోభాగేపి లేపోకాసో అత్థి, తమ్పి లిమ్పితుం వట్టతి. ఆలోకసన్ధిపరికమ్మాయాతి ఏత్థ ఆలోకసన్ధీతి వాతపానకవాటకా వుచ్చన్తి, తేపి వివరణకాలే విదత్థిమత్తమ్పి అతిరేకమ్పి భిత్తిప్పదేసం పహరన్తి. ఉపచారో పనేత్థ సబ్బదిసాసు లబ్భతి, తస్మా సబ్బదిసాసు కవాటవిత్థారప్పమాణో ఓకాసో ఆలోకసన్ధిపరికమ్మత్థాయ లిమ్పితబ్బో వా లేపాపేతబ్బో వాతి అయమేత్థ అధిప్పాయో.

సేతవణ్ణన్తిఆదికం న మాతికాయ పదభాజనం. ఇమినా హి విహారస్స భారికత్తం నామ నత్థీతి పదభాజనేయేవ అనుఞ్ఞాతం, తస్మా సబ్బమేతం యథాసుఖం కత్తబ్బం.

ఏవం లేపకమ్మే యం కత్తబ్బం, తం దస్సేత్వా పున ఛదనే కత్తబ్బం దస్సేతుం ‘‘ద్వత్తిచ్ఛదనస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ద్వత్తిచ్ఛదనస్స పరియాయన్తి ఛదనస్స ద్వత్తిపరియాయం; పరియాయో వుచ్చతి పరిక్ఖేపో, పరిక్ఖేపద్వయం వా పరిక్ఖేపత్తయం వా అధిట్ఠాతబ్బన్తి అత్థో. అప్పహరితే ఠితేనాతి అహరితే ఠితేన. హరితన్తి చేత్థ సత్తధఞ్ఞభేదం పుబ్బణ్ణం ముగ్గమాసతిలకులత్థఅలాబుకుమ్భణ్డాదిభేదఞ్చ అపరణ్ణం అధిప్పేతం. తేనేవాహ – ‘‘హరితం నామ పుబ్బణ్ణం అపరణ్ణ’’న్తి.

సచే హరితే ఠితో అధిట్ఠాతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ఏత్థ పన యస్మిమ్పి ఖేత్తే వుత్తం బీజం న తావ సమ్పజ్జతి, వస్సే వా పన పతితే సమ్పజ్జిస్సతి, తమ్పి హరితసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి. తస్మా ఏవరూపే ఖేత్తేపి ఠితేన న అధిట్ఠాతబ్బం, అహరితేయేవ ఠితేన అధిట్ఠాతబ్బం. తత్రాపి అయం పరిచ్ఛేదో, పిట్ఠివంసస్స వా కూటాగారకణ్ణికాయ వా ఉపరి థుపికాయ వా పస్సే నిసిన్నో ఛదనముఖవట్టిఅన్తేన ఓలోకేన్తో యస్మిం భూమిభాగే ఠితం పస్సతి, యస్మిఞ్చ భూమిభాగే ఠితో, తం ఉపరి నిసిన్నకం పస్సతి, తస్మిం ఠానే అధిట్ఠాతబ్బం. తస్స అన్తో అహరితేపి ఠత్వా అధిట్ఠాతుం న లబ్భతి. కస్మా? విహారస్స హి పతన్తస్స అయం పతనోకాసోతి.

౧౩౬. మగ్గేన ఛాదేన్తస్సాతి ఏత్థ మగ్గేన ఛాదనం నామ అపరిక్ఖిపిత్వా ఉజుకమేవ ఛాదనం; తం ఇట్ఠకసిలాసుధాహి లబ్భతి. ద్వే మగ్గే అధిట్ఠహిత్వాతి ద్వే మగ్గా సచే దుచ్ఛన్నా హోన్తి, అపనేత్వాపి పునప్పునం ఛాదేతుం లబ్భతి, తస్మా యథా ఇచ్ఛతి; తథా ద్వే మగ్గే అధిట్ఠహిత్వా తతియంమగ్గం ‘‘ఇదాని ఏవం ఛాదేహీ’’తి ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బం. పరియాయేనాతి పరిక్ఖేపేన. ఏవంఛదనం పన తిణపణ్ణేహి లబ్భతి. తస్మా ఇధాపి యథా ఇచ్ఛతి తథా ద్వే పరియాయే అధిట్ఠహిత్వా తతియం పరియాయం ‘‘ఇదాని ఏవం ఛాదేహీ’’తి ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బం. సచే న పక్కమతి, తుణ్హీభూతేన ఠాతబ్బం. సబ్బమ్పి చేతం ఛదనం ఛదనూపరి వేదితబ్బం. ఉపరూపరిచ్ఛన్నో హి విహారో చిరం అనోవస్సకో హోతీతి మఞ్ఞమానా ఏవం ఛాదేన్తి. తతో చే ఉత్తరిన్తి తిణ్ణం మగ్గానం వా పరియాయానం వా ఉపరి చతుత్థే మగ్గే వా పరియాయే వా.

౧౩౭. కరళే కరళేతి తిణముట్ఠియం తిణముట్ఠియం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి. ఛసముట్ఠానం – కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.

మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదం నవమం.