౭. సఙ్ఘభేదకక్ఖన్ధకం

ఛసక్యపబ్బజ్జాకథా

౩౩౦. సఙ్ఘభేదకక్ఖన్ధకే అభిఞ్ఞాతా అభిఞ్ఞాతాతి పాకటా పాకటా. సక్యకుమారా నామ కాళుదాయిప్పభుతయో దస దూతా సద్ధిం పరివారేహి అఞ్ఞే చ బహూ జనా. అమ్హాకన్తి అమ్హేసు; అమ్హాకం కులతోతి వా వుత్తం హోతి. ఘరావాసత్థం అనుసాసిస్సామీతి ఘరావాసే యం కత్తబ్బం, తం జానాపేస్సామి. ఉదకం నిన్నేతబ్బన్తి యథా ఉదకం సబ్బట్ఠానే సమం హోతి, ఏవం కాతబ్బం. నిద్ధాపేతబ్బన్తి తిణాని ఉద్ధరితబ్బాని. భుసికా ఉద్ధరాపేతబ్బాతి సుఖుమపలాలమిస్సధఞ్ఞా పలాలికా పలాపేతబ్బా. ఓపునాపేతబ్బన్తి సుఖుమపలాలం అపనేతబ్బం. త్వఞ్ఞేవ ఘరావాసత్థేన ఉపజానాహీతి త్వఞ్ఞేవ ఘరావాసత్థం జానాహి. అహం తయా యథాసుఖం పబ్బజాహీతి ఏత్థ అహం తయా సద్ధిం పబ్బజిస్సామీతి సహాయసినేహేన సహసా వత్తుకామో హుత్వా పున రజ్జసిరిలోభేన పరికడ్ఢియమానహదయో ‘‘అహం తయా’’తి ఏత్తకమేవ వత్వా సేసం వత్తుం నాసక్ఖీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.

౩౩౧. నిప్పాతితాతి నిక్ఖమితా. మానస్సినోతి మానస్సయినో; మాననిస్సితాతి వుత్తం హోతి.

౩౩౨. యస్సన్తరతో న సన్తి కోపాతి తతియమగ్గేన సమూహతత్తా యస్స చిత్తే కోపా న సన్తి. యస్మా పన భవోతి సమ్పత్తి, విభవోతి విపత్తి; తథా భవోతి వుడ్ఢి, విభవోతి హాని; భవోతి సస్సతం, విభవోతి ఉచ్ఛేదో; భవోతి పుఞ్ఞం, విభవోతి పాపం; విభవోతి చ అభవోతి చ అత్థతో ఏకమేవ, తస్మా ఇతిభవాభవతఞ్చ వీతివత్తోతి ఏత్థ యా ఏసా సమ్పత్తివిపత్తివుడ్ఢిహానిసస్సతుచ్ఛేదపుఞ్ఞపాపవసేన ఇతి అనేకప్పకారా భవాభవతా వుచ్చతి; చతూహిపి మగ్గేహి యథాసమ్భవం తేన తేన నయేన తం ఇతిభవాభవతఞ్చ వీతివత్తోతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. నానుభవన్తీతి న సమ్పాపుణన్తి; తస్స దస్సనం దేవానమ్పి దుల్లభన్తి అధిప్పాయో.

౩౩౩. అహిమేఖలికాతి అహిం కటియం బన్ధిత్వా. ఉచ్ఛఙ్గేతి అఙ్కే.

౩౩౪. సమ్మన్నతీతి సమ్మానేతి. యం తుమో కరిస్సతీతి యం సో కరిస్సతి.

ఛసక్యపబ్బజ్జాకథా నిట్ఠితా.

పకాసనీయకమ్మాదికథా

౩౩౬. ఖేళాసకస్సాతి ఏత్థ మిచ్ఛాజీవేన ఉప్పన్నపచ్చయా అరియేహి వన్తబ్బా ఖేళసదిసా, తథారూపే పచ్చయే అయం అజ్ఝోహరతీతి కత్వా ఖేళాసకోతి భగవతా వుత్తో.

౩౪౦. పత్థద్ధేన కాయేనాతి పోత్థకరూపసదిసేన నిచ్చలేన కాయేన.

౩౪౨. మయం ఖో భణే రాజఞాతకా నామాతి రాజా అమ్హే జానాతీతి రాజఞాతకస్స భావేన అత్తానం ఉక్కంసన్తో ఆహ. పహట్ఠకణ్ణవాలోతి బన్ధనే నిచ్చలే కత్వా.

దుక్ఖఞ్హి కుఞ్జర నాగమాసదోతి భో కుఞ్జర బుద్ధనాగం ఆసాదనం వధకచిత్తేన ఉపగమనం నామ దుక్ఖం. నాగహతస్సాతి బుద్ధనాగం ఘాతకస్స.

పటికుటియోవ ఓసక్కీతి తథాగతాభిముఖోయేవ పిట్ఠిమేహి పాదేహి అవసక్కి. అలక్ఖికోతి ఏత్థ న లక్ఖేతీతి అలక్ఖికో; న జానాతీతి అత్థో, అహం పాపకమ్మం కరోమీతి న జానాతి. న లక్ఖితబ్బోతి వా అలక్ఖికో; న పస్సితబ్బోతి అత్థో.

౩౪౩. తికభోజనన్తి ఏత్థ తీహి జనేహి భుఞ్జితబ్బభోజనం. తం పఞ్ఞాపేస్సామీతి తం అనుజానిస్సామి. గణభోజనే పన యథాధమ్మో కారేతబ్బోతి. పఞ్చవత్థుయాచనకథా సఙ్ఘాదిసేసవణ్ణనాయం వుత్తా. కప్పన్తి ఆయుకప్పం. బ్రహ్మం పుఞ్ఞన్తి సేట్ఠం పుఞ్ఞం. కప్పం సగ్గమ్హీతి ఆయుకప్పమేవ.

పకాసనీయకమ్మాదికథా నిట్ఠితా.

సఙ్ఘభేదకకథా

౩౪౪. అథ ఖో దేవదత్తో సఙ్ఘం భిన్దిత్వాతి సో కిర ఏవం సలాకం గాహేత్వా తత్థేవ ఆవేణికం ఉపోసథం కత్వా గతో, తేనేతం వుత్తం.

౩౪౫. పిట్ఠి మే ఆగిలాయతీతి చిరనిసజ్జాయ వేదనాభిభూతా బాధతి. తమహం ఆయమిస్సామీతి తం అహం పసారేస్సామి. ఆదేసనాపాటిహారియానుసాసనీ నామ ‘‘ఏవమ్పి తే మనో, తథాపి తే మనో’’తి ఏవం పరస్స చిత్తం జానిత్వా తదనురూపా ధమ్మదేసనా.

౩౪౬. మమానుకుబ్బన్తి మమానుకిరియం కురుమానో. కపణోతి దుక్ఖితో. మహావరాహస్సాతి మహానాగస్స. మహిం వికుబ్బతోతి పథవిం పదాలేన్తస్స. భిసం ఘసమానస్సాతి భిసం ఖాదన్తస్స. నదీసు జగ్గతోతి ఏత్థ సో కిర హత్థినాగో సాయన్హసమయం తం నదినామకం పోక్ఖరణిం ఓగాహేత్వా కిలన్తో సబ్బరత్తిం వీతినామేసి, జాలికం కరోతి, తేన వుత్తం ‘‘నదీసు జగ్గతో’’తి.

౩౪౭. సుతాతి సోతా. అసన్దిద్ధో చ అక్ఖాతీతి నిస్సన్దేహో హుత్వా అక్ఖాతి అనుసన్ధివసేన యోజేత్వా యోజేత్వా.

౩౫౦. అపాయే నిబ్బత్తిస్సతీతి ఆపాయికో. ఏవం నేరయికో. కప్పం ఠస్సతీతి కప్పట్ఠో. ఇదాని బుద్ధసహస్సేనాపి తికిచ్ఛితుం న సక్కాతి అతేకిచ్ఛో.

మా జాతు కోచి లోకస్మిన్తి మా కదాచిపి కోచి సత్తో లోకస్మిం. ఉదపజ్జథాతి ఉపపజ్జథ. జలంవ యససా అట్ఠాతి యససా జలన్తో వియ ఠితో. దేవదత్తోతి మే సుతన్తి ‘‘ఈదిసో దేవదత్తో’’తి భగవతా సుతమ్పి అత్థి, తదేవ గహేత్వా ఇదం వుత్తం. సో పమాదమనుచిణ్ణోతి ఏత్థ పమాదం అనుచినాతీతి అనుచిణ్ణో, పమాదో అప్పహీనోతి అత్థో. ఆసజ్జ నన్తి పాపకేన చిత్తేన పత్వా, విసోసేత్వాతి వా అత్థో. అవీచినిరయం పత్తోతి ఇదం పన ఆసీసాయం అతీతవచనం. భేస్మాతి భయానకో.

సఙ్ఘభేదకకథా నిట్ఠితా.

ఉపాలిపఞ్హాకథా

౩౫౧. ఏకతో ఉపాలి ఏకోతి ధమ్మవాదిపక్ఖే ఏకో. ఏకతో ద్వేతి అధమ్మవాదిపక్ఖే ద్వే. చతుత్థో అనుస్సావేతీతి సఙ్ఘం భిన్దిస్సామీతి అధమ్మవాదిచతుత్థో హుత్వా అనుస్సావేతి; అనునయన్తో సావేతి ‘‘న తుమ్హాకంయేవ నరకభయం అత్థి, అమ్హాకమ్పి అత్థి, న అమ్హాకం అవీచిమగ్గో పిహితో, న మయం అకుసలా న భాయామ. యది హి అయం అధమ్మో అవినయో అసత్థుసాసనం వా భవేయ్య, న మయం గణ్హేయ్యామా’’తిఆదినా నయేన ‘‘అధమ్మం ధమ్మో’’తి ఏవం అట్ఠారస భేదకరవత్థూని బోధేతీతి అత్థో. సలాకం గాహేతీతి ఏవం అనుస్సావేత్వా పన ‘‘ఇదం గణ్హథ, ఇదం రోచేథా’’తి వదన్తో సలాకం గాహేతి.

ఏకతో ఉపాలి ద్వే హోన్తీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం ఖో ఉపాలి సఙ్ఘరాజి చేవ హోతి సఙ్ఘభేదో చాతి ఏవం హోతి; న పన ఏత్తావతా సఙ్ఘో భిన్నో హోతి.

భిక్ఖు ఖో ఉపాలి పకతత్తో సమానసంవాసకో సమానసీమాయం ఠితో సఙ్ఘం భిన్దతీతి ఏత్థ సియా ఏవం ‘‘దేవదత్తో కథం పకతత్తో’’తి. కథం తావ న పకతత్తో, రఞ్ఞో ఘాతాపితత్తా రుహిరుప్పాదస్స చ కతత్తాతి? తత్థ వదామ – ఆణత్తియా తావ విరద్ధత్తా రఞ్ఞో ఘాతాపనం నత్థి. ‘‘తేన హి త్వం, కుమార, పితరం హన్త్వా రాజా హోహి, అహం భగవన్తం హన్త్వా బుద్ధో భవిస్సామీ’’తి ఏవఞ్హి తస్స ఆణత్తి. కుమారో పన రాజా హుత్వా పచ్ఛా పితరం మారేసి; ఏవం తావ ఆణత్తియా విరద్ధత్తా రఞ్ఞో ఘాతాపనం నత్థి. రుహిరుప్పాదే పన కతమత్తేయేవ రుహిరుప్పాదపచ్చయా భగవతా అభబ్బతా న వుత్తా, న చ సక్కా భగవతో వచనం వినాయేవ తస్స అభబ్బతా ఆరోపేతుం.

‘‘రుహిరుప్పాదకో, భిక్ఖవే, అనుపసమ్పన్నో న ఉపసమ్పాదేతబ్బో, ఉపసమ్పన్నో నాసేతబ్బో’’తి –

ఇదం పన భగవతా సఙ్ఘభేదతో పచ్ఛా వుత్తం, తస్మా పకతత్తేనేవ తేన సఙ్ఘో భిన్నోతి.

అధమ్మం ధమ్మోతి దీపేన్తీతిఆదీసు అట్ఠారససు భేదకరవత్థూసు సుత్తన్తపరియాయేన తావ దస కుసలకమ్మపథా ధమ్మో, దస అకుసలకమ్మపథా అధమ్మో. తథా చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా ధమ్మో నామ; తయో సతిపట్ఠానా, తయో సమ్మప్పధానా, తయో ఇద్ధిపాదా, ఛ ఇన్ద్రియాని, ఛ బలాని, అట్ఠ బోజ్ఝఙ్గా, నవఙ్గికో మగ్గోతి చ చత్తారో ఉపాదానా, పఞ్చ నీవరణా, సత్త అనుసయా, అట్ఠ మిచ్ఛత్తాతి చ అయం అధమ్మో.

తత్థ యంకిఞ్చి ఏకం అధమ్మకోట్ఠాసం గహేత్వా ‘‘ఇమం అధమ్మం ధమ్మోతి కరిస్సామ; ఏవం అమ్హాకం ఆచరియకులం నిస్సాయ నియ్యానికం భవిస్సతి, మయఞ్చ లోకే పాకటా భవిస్సామా’’తి తం అధమ్మం ‘‘ధమ్మో అయ’’న్తి కథయన్తా అధమ్మం ధమ్మోతి దీపేన్తి నామ. తథేవ ధమ్మకోట్ఠాసేసు చ ఏకం గహేత్వా అయం అధమ్మోతి కథేన్తా ధమ్మం అధమ్మోతి దీపేన్తి నామ. వినయపరియాయేన పన భూతేన వత్థునా చోదేత్వా సారేత్వా యథాపటిఞ్ఞాయ కాతబ్బం కమ్మం ధమ్మో నామ, అభూతేన వత్థునా అచోదేత్వా అసారేత్వా అపటిఞ్ఞాయ కాతబ్బం కమ్మం అధమ్మో నామ.

సుత్తన్తపరియాయేన రాగవినయో దోసవినయో మోహవినయో సంవరో పహానం పటిసఙ్ఖాతి అయం వినయో నామ, రాగాదీనం అవినయో అసంవరో అప్పహానం అప్పటిసఙ్ఖాతి అయం అవినయో నామ. వినయపరియాయేన వత్థుసమ్పత్తి ఞత్తిసమ్పత్తి అనుస్సావనసమ్పత్తి సీమాసమ్పత్తి పరిసాసమ్పత్తీతి అయం వినయో నామ, వత్థువిపత్తి…పే… పరిసావిపత్తీతి అయం అవినయో నామ.

సుత్తన్తపరియాయేన చత్తారో సతిపట్ఠానా… అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి ఇదం భాసితం లపితం తథాగతేన; తయో సతిపట్ఠానా, తయో సమ్మప్పధానా, తయో ఇద్ధిపాదా, ఛ ఇన్ద్రియాని, ఛ బలాని, అట్ఠ బోజ్ఝఙ్గా, నవఙ్గికో మగ్గోతి ఇదం అభాసితం అలపితం తథాగతేన. వినయపరియాయేన చత్తారో పారాజికా, తేరస సఙ్ఘాదిసేసా, ద్వే అనియతా, తింస నిస్సగ్గియా పాచిత్తియాతి ఇదం భాసితం లపితం తథాగతేన; తయో పారాజికా, చుద్దస సఙ్ఘాదిసేసా, తయో అనియతా, ఏకత్తింస నిస్సగ్గియా పాచిత్తియాతి ఇదం అభాసితం అలపితం తథాగతేన.

సుత్తన్తపరియాయేన దేవసికం ఫలసమాపత్తిసమాపజ్జనం, మహాకరుణాసమాపత్తిసమాపజ్జనం, బుద్ధచక్ఖునా లోకవోలోకనం, అట్ఠుప్పత్తివసేన సుత్తన్తదేసనా, జాతకకథాతి ఇదం ఆచిణ్ణం; న దేవసికం ఫలసమాపత్తిసమాపజ్జనం…పే… న జాతకకథాతి ఇదం అనాచిణ్ణం. వినయపరియాయేన నిమన్తితస్స వస్సావాసం వసిత్వా అపలోకేత్వా చారియపక్కమనం, పవారేత్వా చారియపక్కమనం, ఆగన్తుకేహి సద్ధిం పఠమం పటిసన్థారకరణన్తి ఇదం ఆచిణ్ణం; తస్సేవ ఆచిణ్ణస్స అకరణం అనాచిణ్ణం నామ.

సుత్తన్తపరియాయేన చత్తారో సతిపట్ఠానా…పే… అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి ఇదం పఞ్ఞత్తం నామ; తయో సతిపట్ఠానా…పే… నవఙ్గికో మగ్గోతి ఇదం అపఞ్ఞత్తం నామ. వినయపరియాయేన చత్తారో పారాజికా…పే… తింస నిస్సగ్గియా పాచిత్తియాతి ఇదం పఞ్ఞత్తం నామ; తయో పారాజికా…పే… ఏకత్తింస నిస్సగ్గియా పాచిత్తియాతి ఇదం అపఞ్ఞత్తం నామ.

‘‘అనాపత్తి అజానన్తస్స, అథేయ్యచిత్తస్స, న మరణాధిప్పాయస్స, అనుల్లపనాధిప్పాయస్స, న మోచనాధిప్పాయస్సా’’తి తత్థ తత్థ వుత్తా అనాపత్తి అనాపత్తి నామ. ‘‘జానన్తస్స, థేయ్యచిత్తస్సా’’తిఆదినా నయేన వుత్తా ఆపత్తి ఆపత్తి నామ. పఞ్చాపత్తిక్ఖన్ధా లహుకాపత్తి నామ, ద్వే ఆపత్తిక్ఖన్ధా గరుకాపత్తి నామ. ఛ ఆపత్తిక్ఖన్ధా సావసేసాపత్తి నామ, ఏకో పారాజికాపత్తిక్ఖన్ధో అనవసేసాపత్తి నామ. ద్వే ఆపత్తిక్ఖన్ధా దుట్ఠుల్లాపత్తి నామ, పఞ్చాపత్తిక్ఖన్ధా అదుట్ఠుల్లాపత్తి నామ.

పురిమనయేనేవ పనేత్థ వుత్తప్పకారం ధమ్మం ‘‘అధమ్మో అయ’’న్తి కథయన్తా ‘‘ధమ్మం అధమ్మో’’తి దీపేన్తి నామ. అవినయం ‘‘వినయో అయ’’న్తి…పే… అదుట్ఠుల్లాపత్తిం ‘‘దుట్ఠుల్లాపత్తి అయ’’న్తి కథయన్తా ‘‘అదుట్ఠుల్లాపత్తిం దుట్ఠుల్లాపత్తీ’’తి దీపేన్తి నామ. ఏవం ‘‘అధమ్మం ధమ్మో’’తి వా…పే… ‘‘అదుట్ఠుల్లాపత్తిం దుట్ఠుల్లాపత్తీ’’తి వా దీపేత్వా పక్ఖం లభిత్వా చతున్నం సఙ్ఘకమ్మానం అఞ్ఞతరం సఙ్ఘకమ్మం ఏకసీమాయం విసుం కరోన్తేహి సఙ్ఘో భిన్నో నామ హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘తే ఇమేహి అట్ఠారసహి వత్థూహి అపకస్సన్తీ’’తిఆది.

తత్థ అపకస్సన్తీతి పరిసం ఆకడ్ఢన్తి, విజటేన్తి, ఏకమన్తం ఉస్సారేన్తి చ. అవపకాసన్తీతి అతి వియ పకాసేన్తి యథా విసంసట్ఠావ హోన్తి, ఏవం కరోన్తి. ఆవేనిన్తి విసుం. ఏత్తావతా ఖో ఉపాలి సఙ్ఘో భిన్నో హోతీతి ఏవం అట్ఠారససు భేదకరవత్థూసు యంకిఞ్చి ఏకమ్పి వత్థుం దీపేత్వా తేన తేన కారణేన ‘‘ఇమం గణ్హథ, ఇమం రోచేథా’’తి సఞ్ఞాపేత్వా సలాకం గాహాపేత్వా విసుం సఙ్ఘకమ్మే కతే సఙ్ఘో భిన్నో హోతి. పరివారే పన ‘‘పఞ్చహి ఉపాలి ఆకారేహి సఙ్ఘో భిజ్జతీ’’తిఆది వుత్తం, తస్స ఇమినా ఇధ వుత్తేన సఙ్ఘభేదలక్ఖణేన అత్థతో నానాకరణం నత్థి. తం పనస్స నానాకరణాభావం తత్థేవ పకాసయిస్సామ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

ఉపాలిపఞ్హాకథా నిట్ఠితా.

సఙ్ఘభేదకక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.