నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స
వినయపిటకే
చూళవగ్గ-అట్ఠకథా
౧. కమ్మక్ఖన్ధకం
తజ్జనీయకమ్మకథా
౧. చూళవగ్గస్స పఠమే కమ్మక్ఖన్ధకే తావ పణ్డుకలోహితకాతి పణ్డుకో చేవ లోహితకో చాతి ఛబ్బగ్గియేసు ద్వే జనా; తేసం నిస్సితకాపి పణ్డుకలోహితకాత్వేవ పఞ్ఞాయన్తి. బలవాబలవం పటిమన్తేథాతి సుట్ఠుబలవం పటివదథ. అలమత్థతరాతి సమత్థతరా.
తజ్జనీయకమ్మకథా నిట్ఠితా.
అధమ్మకమ్మద్వాదసకకథా
౪. అసమ్ముఖా కతన్తిఆదీసు సఙ్ఘధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖానం వినా కతం, చుదితకం అప్పటిపుచ్ఛిత్వా కతం, తస్సేవ అప్పటిఞ్ఞాయ కతం. అదేసనాగామినియాతి పారాజికాపత్తియా వా సఙ్ఘాదిసేసాపత్తియా వా. ఏత్థ పురిమకేసు తీసు తికేసు నవ పదా అధమ్మేనకతం వగ్గేనకతన్తి ఇమేహి సద్ధిం ఏకేకం గహేత్వా నవ తికా వుత్తా. ఏవం సబ్బేపి ద్వాదస తికా హోన్తి. పటిపక్ఖవసేన సుక్కపక్ఖేసుపి ఏతేయేవ ద్వాదస తికా వుత్తా.
౬. అననులోమికేహి గిహిసంసగ్గేహీతి పబ్బజితానం అననుచ్ఛవికేహి సహసోకితాదీహి గిహిసంసగ్గేహి.
తిణ్ణం, భిక్ఖవే, భిక్ఖూనన్తిఆది ఏకేకేనాపి అఙ్గేన తజ్జనీయకమ్మం కాతుం వట్టతీతి దస్సనత్థం వుత్తం. తజ్జనీయస్స హి విసేసేన భణ్డనకారకత్తం అఙ్గం, నియస్సస్స అభిణ్హాపత్తికత్తం, పబ్బాజనీయస్స కులదూసకత్తం వుత్తం. ఇమేసు పన తీసు అఙ్గేసు యేన కేనచి సబ్బానిపి కాతుం వట్టతి. యది ఏవం యం చమ్పేయ్యక్ఖన్ధకే వుత్తం – ‘‘తజ్జనీయకమ్మారహస్స నియస్సకమ్మం కరోతి…పే… ఉపసమ్పదారహం అబ్భేతి; ఏవం ఖో ఉపాలి అధమ్మకమ్మం హోతి అవినయకమ్మం, ఏవఞ్చ పన సఙ్ఘో సాతిసారో హోతీ’’తి ఇదం విరుజ్ఝతీతి. ఇదఞ్చ న విరుజ్ఝతి. కస్మా? వచనత్థనానత్తతో, ‘‘తజ్జనీయకమ్మారహస్సా’’తి ఇమస్స హి వచనస్స కమ్మసన్నిట్ఠానం అత్థో. ‘‘తిణ్ణం, భిక్ఖవే’’తిఆదివచనస్స అఙ్గసమ్భవో, తస్మా యదా సఙ్ఘేన సన్నిపతిత్వా ‘‘ఇదం నామ ఇమస్స భిక్ఖునో కమ్మం కరోమా’’తి సన్నిట్ఠానం కతం హోతి, తదా కమ్మారహో నామ హోతి. తస్స ఇమినా లక్ఖణేన తజ్జనీయాదికమ్మారహస్స నియస్సకమ్మాదికరణం అధమ్మకమ్మఞ్చేవ అవినయకమ్మఞ్చాతి వేదితబ్బం. యస్స పన భణ్డనకారకాదీసు అఙ్గేసు అఞ్ఞతరం అఙ్గం అత్థి, తస్స ఆకఙ్ఖమానో సఙ్ఘో యథానుఞ్ఞాతేసు అఙ్గేసు చ కమ్మేసు చ యేన కేనచి అఙ్గేన యంకిఞ్చి కమ్మం వవత్థపేత్వా తం భిక్ఖుం కమ్మారహం కత్వా కమ్మం కరేయ్య. అయమేత్థ వినిచ్ఛయో. ఏవం పుబ్బేనాపరం సమేతి.
తత్థ కిఞ్చాపి తజ్జనీయకమ్మే భణ్డనకారకవసేన కమ్మవాచా వుత్తా, అథ ఖో బాలస్స అబ్యత్తస్స ఆపత్తిబహులస్స తజ్జనీయకమ్మం కరోన్తేన బాలఅబ్యత్తవసేనేవ కమ్మవాచా కాతబ్బా. ఏవఞ్హి భూతేన వత్థునా కతం కమ్మం హోతి, న చ అఞ్ఞస్స కమ్మస్స వత్థునా. కస్మా? యస్మా ఇదమ్పి అనుఞ్ఞాతన్తి. ఏస నయో సబ్బత్థ. అట్ఠారస సమ్మావత్తనవత్థూని పారివాసికక్ఖన్ధకే వణ్ణయిస్సామ.
అధమ్మకమ్మద్వాదసకకథా నిట్ఠితా.
నప్పటిప్పస్సమ్భేతబ్బఅట్ఠారసకాదికథా
౮. లోమం పాతేన్తీతి పన్నలోమా హోన్తి; భిక్ఖూ అనువత్తన్తీతి అత్థో. నేత్థారం వత్తన్తీతి నిత్థరన్తానం ఏతన్తి నేత్థారం; యేన సక్కా నిస్సారణా నిత్థరితుం, తం అట్ఠారసవిధం సమ్మావత్తనం వత్తన్తీతి అత్థో. కిత్తకం కాలం వత్తం పూరేతబ్బన్తి? దస వా పఞ్చ వా దివసాని. ఇమస్మిఞ్హి కమ్మక్ఖన్ధకే ఏత్తకేన వత్తం పూరితమేవ హోతి.
నప్పటిప్పస్సమ్భేతబ్బఅట్ఠారసకాదికథా నిట్ఠితా.
నియస్సకమ్మకథా
౧౧. సేయ్యసకవత్థుస్మిం – అపిస్సు భిక్ఖూ పకతాతి అపిస్సు భిక్ఖూ నిచ్చం బ్యావటా హోన్తి. సేసం తజ్జనీయే వుత్తసదిసమేవ.
నియస్సకమ్మకథా నిట్ఠితా.
పబ్బాజనీయకమ్మకథా
౨౧. అస్సజిపునబ్బసుకవత్థు సఙ్ఘాదిసేసవణ్ణనాయం వుత్తం.
౨౭. కాయికేన దవేనాతిఆదీసు పనేత్థ కాయికో దవో నామ కాయకీళా వుచ్చతి. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. కాయికో అనాచారో నామ కాయద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదవీతిక్కమో వుచ్చతి. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. కాయికం ఉపఘాతికం నామ కాయద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదస్స అసిక్ఖనభావేన ఉపహననం వుచ్చతి; నాసనం వినాసనన్తి అత్థో. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. కాయికో మిచ్ఛాజీవో నామ పటిక్ఖిత్తవేజ్జకమ్మాదివసేన తేలపచనఅరిట్ఠపచనాదీని. వాచసికో మిచ్ఛాజీవో నామ గిహీనం సాసనసమ్పటిచ్ఛనారోచనాదీని. కాయికవాచసికో నామ తదుభయం. సేసం తజ్జనీయే వుత్తనయమేవ.
పబ్బాజనీయకమ్మకథా నిట్ఠితా.
పటిసారణీయకమ్మకథా
౩౩. సుధమ్మవత్థుస్మిం పన – అనపలోకేత్వాతి న ఆపుచ్ఛిత్వా. ఏతదవోచాతి కిం తే గహపతి థేరానం పటియత్తన్తి సబ్బం వివరాపేత్వా దిస్వా ఏతం అవోచ. ఏకా చ ఖో ఇధ నత్థి యదిదం తిలసంగుళికాతి యా అయం తిలసక్ఖలికా నామ వుచ్చతి, సా నత్థీతి అత్థో. తస్స కిర గహపతినో వంసే ఆదిమ్హి ఏకో పూవియో అహోసి. తేన నం థేరో జాతియా ఖుంసేతుకామో ఏవమాహ. యదేవ కిఞ్చీతి ఏవం బహుం బుద్ధవచనం రతనం పహాయ కిఞ్చిదేవ తిలసంగుళికావచనం భాసితం. కుక్కుటపోతకఉదాహరణేన ఇదం దస్సేతి ‘‘యథా సో నేవ కాకవస్సితం న కుక్కుటవస్సితం అకాసి, ఏవం తయాపి నేవ భిక్ఖువచనం న గిహివచనం వుత్త’’న్తి.
పటిసారణీయకమ్మకథా నిట్ఠితా.
అధమ్మకమ్మాదిద్వాదసకకథా
౩౭. అసమ్ముఖా కతన్తిఆదయో తికా వుత్తప్పకారా ఏవ.
౩౯. అఙ్గసమన్నాగమో పురిమేహి అసదిసో. తత్థ యథా లాభం న లభన్తి; ఏవం పరిసక్కన్తో పరక్కమన్తో అలాభాయ పరిసక్కతి నామ. ఏస నయో అనత్థాదీసు. తత్థ అనత్థోతి అత్థభఙ్గో. అనావాసోతి తస్మిం ఠానే అవసనం. గిహీనం బుద్ధస్స అవణ్ణన్తి గిహీనం సన్తికే బుద్ధస్స అవణ్ణం భాసతి. ధమ్మికం పటిస్సవం న సచ్చాపేతీతి యథా సచ్చో హోతి, ఏవం న కరోతి; వస్సావాసం పటిస్సుణిత్వా న గచ్ఛతి, అఞ్ఞం వా ఏవరూపం కరోతి. పఞ్చన్నం భిక్ఖవేతిఆది ఏకఙ్గేనపి కమ్మారహభావదస్సనత్థం వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థఞ్చేవ, తజ్జనీయే చ వుత్తనయమేవ.
అధమ్మకమ్మాదిద్వాదసకకథా నిట్ఠితా.
ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖేపనీయకమ్మకథా
౪౬. ఛన్నవత్థుస్మిం – ఆవాసపరమ్పరఞ్చ భిక్ఖవే సంసథాతి సబ్బావాసేసు ఆరోచేథ.
౫౦. భణ్డనకారకోతిఆదీసు భణ్డనాదిపచ్చయా ఆపన్నం ఆపత్తిం రోపేత్వా తస్సా అదస్సనేయేవ కమ్మం కాతబ్బం. తికా వుత్తప్పకారా ఏవ.
౫౧. సమ్మావత్తనాయం పనేత్థ తేచత్తాలీస వత్తాని. తత్థ న అనుద్ధంసేతబ్బోతి న చోదేతబ్బో. న భిక్ఖు భిక్ఖూహీతి అఞ్ఞో భిక్ఖు అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి న భిన్దితబ్బో. న గిహిద్ధజోతి ఓదాతవత్థాని అచ్ఛిన్నదసపుప్ఫదసాని చ న ధారేతబ్బాని. న తిత్థియద్ధజోతి కుసచీరాదీని న ధారేతబ్బాని. న ఆసాదేతబ్బోతి న అపసాదేతబ్బో. అన్తో వా బహి వాతి విహారస్స అన్తో వా బహి వా. న తిత్థియాదిపదత్తయం ఉత్తానమేవ. సేసం సబ్బం పారివాసికక్ఖన్ధకే వణ్ణయిస్సామ. సేసం తజ్జనీయే వుత్తనయమేవ. ఆపత్తియా అప్పటికమ్మే ఉక్ఖేపనీయకమ్మం ఇమినా సదిసమేవ.
౬౫. అరిట్ఠవత్థు ఖుద్దకవణ్ణనాయం వుత్తం. ‘‘భణ్డనకారకో’’తిఆదీసు యం దిట్ఠిం నిస్సాయ భణ్డనాదీని కరోతి, తస్సా అప్పటినిస్సగ్గేయేవ కమ్మం కాతబ్బం. సేసం తజ్జనీయే వుత్తనయమేవ. సమ్మావత్తనాయమ్పి హి ఇధ తేచత్తాలీసంయేవ వత్తానీతి.
ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖేపనీయకమ్మకథా నిట్ఠితా.
కమ్మక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పారివాసికక్ఖన్ధకం
పారివాసికవత్తకథా
౭౫. పారివాసికక్ఖన్ధకే – పారివాసికాతి పరివాసం పరివసన్తా. తత్థ చతుబ్బిధో పరివాసో – అప్పటిచ్ఛన్నపరివాసో, పటిచ్ఛన్నపరివాసో, సుద్ధన్తపరివాసో, సమోధానపరివాసోతి. తేసు ‘‘యో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞోపి అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఆకఙ్ఖతి పబ్బజ్జం, ఆకఙ్ఖతి ఉపసమ్పదం, తస్స చత్తారో మాసే పరివాసో దాతబ్బో’’తి (మహావ. ౮౬) ఏవం మహాఖన్ధకే వుత్తో తిత్థియపరివాసో అప్పటిచ్ఛన్నపరివాసో నామ. తత్థ యం వత్తబ్బం తం వుత్తమేవ. అయం పన ఇధ అనధిప్పేతో. సేసా తయో యేన సఙ్ఘాదిసేసాపత్తి ఆపన్నా చేవ హోతి పటిచ్ఛాదితా చ, తస్స దాతబ్బా. తేసు యం వత్తబ్బం తం సముచ్చయక్ఖన్ధకే వక్ఖామ. ఏతే పన ఇధ అధిప్పేతా. తస్మా ఏతేసు యంకిఞ్చి పరివాసం పరివసన్తా ‘‘పారివాసికా’’తి వేదితబ్బా.
పకతత్తానం భిక్ఖూనన్తి ఠపేత్వా నవకతరం పారివాసికం అవసేసానం అన్తమసో మూలాయపటికస్సనారహాదీనమ్పి. అభివాదనపచ్చుట్ఠానన్తి యం తే అభివాదనాదిం కరోన్తి, తం సాదియన్తి, సమ్పటిచ్ఛన్తి; న పటిక్ఖిపన్తీతి అత్థో. తత్థ సామీచికమ్మన్తి ఠపేత్వా అభివాదనాదీని అఞ్ఞస్స అనుచ్ఛవికస్స బీజనవాతదానాదినో ఆభిసమాచారికస్సేతం అధివచనం. ఆసనాభిహారన్తి ఆసనస్స అభిహరణం, ఆసనం గహేత్వా అభిగమనం పఞ్ఞాపనమేవ వా. సేయ్యాభిహారేపి ఏసేవ నయో. పాదోదకన్తి పాదధోవనఉదకం. పాదపీఠన్తి ధోతపాదట్ఠపనకం. పాదకథలికన్తి అధోతపాదట్ఠపనకం పాదఘంసనం వా. ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి సద్ధివిహారికానమ్పి సాదియన్తస్స దుక్కటమేవ, తస్మా తే వత్తబ్బా – ‘‘అహం వినయకమ్మం కరోమి, మయ్హం వత్తం మా కరోథ, మా మం గామప్పవేసనం ఆపుచ్ఛథా’’తి. సచే సద్ధాపబ్బజితా కులపుత్తా ‘‘తుమ్హే, భన్తే, తుమ్హాకం వినయకమ్మం కరోథా’’తి వత్వా వత్తం కరోన్తి, గామప్పవేసనమ్పి ఆపుచ్ఛన్తియేవ, వారితకాలతో పట్ఠాయ అనాపత్తి. మిథు యథావుడ్ఢన్తి పారివాసికభిక్ఖూనం అఞ్ఞమఞ్ఞం యో యో వుడ్ఢో తేన తేన నవకతరస్స సాదితుం.
పఞ్చ యథావుడ్ఢన్తి పకతత్తేహిపి సద్ధిం వుడ్ఢపటిపాటియా ఏవ. తస్మా పాతిమోక్ఖే ఉద్దిస్సమానే హత్థపాసే నిసీదితుం వట్టతి. మహాపచ్చరియం పన ‘‘పాళియా అనిసీదిత్వా పాళిం విహాయ హత్థపాసం అముఞ్చన్తేన నిసీదితబ్బ’’న్తి వుత్తం. పారిసుద్ధిఉపోసథే కరీయమానే సఙ్ఘనవకట్ఠానే నిసీదిత్వా తత్థేవ నిసిన్నేన అత్తనో పాళియా పారిసుద్ధిఉపోసథో కాతబ్బో. పవారణాయపి సఙ్ఘనవకట్ఠానే నిసీదిత్వా తత్థేవ నిసిన్నేన అత్తనో పాళియా పవారేతబ్బం. సఙ్ఘేన ఘణ్టిం పహరిత్వా భాజీయమానం వస్సికసాటికమ్పి అత్తనో పత్తట్ఠానే గహేతుం వట్టతి.
ఓణోజనన్తి విస్సజ్జనం వుచ్చతి. సచే హి పారివాసికస్స ద్వే తీణి ఉద్దేసభత్తాదీని పాపుణన్తి, అఞ్ఞా చస్స పుగ్గలికభత్తపచ్చాసా హోతి, తాని పటిపాటియా గహేత్వా ‘‘భన్తే, హేట్ఠా గాహేథ, అజ్జ మయ్హం భత్తపచ్చాసా అత్థి, స్వే గణ్హిస్సామీ’’తి వత్వా విస్సజ్జేతబ్బాని. ఏవం తాని పునదివసేసు గణ్హితుం లభతి. పునదివసే సబ్బపఠమం ఏతస్స దాతబ్బన్తి కురున్దియం వుత్తం. యది పన న గణ్హాతి న విస్సజ్జేతి, పునదివసే న లభతి, ఇదం ఓణోజనం నామ పారివాసికస్సేవ ఓదిస్స అనుఞ్ఞాతం. కస్మా? తస్స హి సఙ్ఘనవకట్ఠానే నిసిన్నస్స భత్తగ్గే యాగుఖజ్జకాదీని పాపుణన్తి వా న వా, తస్మా సో ‘‘భిక్ఖాహారేన మా కిలమిత్థా’’తి ఇదమస్స సఙ్గహకరణత్థాయ ఓదిస్స అనుఞ్ఞాతం.
భత్తన్తి ఆగతాగతేహి వుడ్ఢపటిపాటియా గహేత్వా గన్తబ్బం విహారే సఙ్ఘస్స చతుస్సాలభత్తం, ఏతం యథావుడ్ఢం లభతి. పాళియా పన గన్తుం వా ఠాతుం వా న లభతి, తస్మా పాళితో ఓసక్కిత్వా హత్థపాసే ఠితేన హత్థం పసారేత్వా యథా సేనో నిపతిత్వా గణ్హాతి, ఏవం గణ్హితబ్బం. ఆరామికసమణుద్దేసేహి ఆహరాపేతుం న లభతి. సచే సయమేవ ఆహరన్తి, వట్టతి. రఞ్ఞో మహాపేళభత్తేపి ఏసేవ నయో. చతుస్సాలభత్తే పన సచే ఓణోజనం కత్తుకామో హోతి, అత్తనో అత్థాయ ఉక్ఖిత్తే పిణ్డే ‘‘అజ్జ మే భత్తం అత్థి, స్వే గణ్హిస్సామీ’’తి వత్తబ్బం. పునదివసే ద్వే పిణ్డే లభతీతి మహాపచ్చరియం వుత్తం. ఉద్దేసభత్తాదీనిపి పాళితో ఓసక్కిత్వావ గహేతబ్బాని. యత్థ పన నిసీదాపేత్వా పరివిసన్తి, తత్థ సామణేరానం జేట్ఠకేన భిక్ఖూనం సఙ్ఘనవకేన హుత్వా నిసీదితబ్బం.
౭౬. ఇదాని యా అయం సమ్మావత్తనా వుత్తా, తత్థ న ఉపసమ్పాదేతబ్బన్తి ఉపజ్ఝాయేన హుత్వా న ఉపసమ్పాదేతబ్బం; వత్తం నిక్ఖిపిత్వా పన ఉపసమ్పాదేతుం వట్టతి. ఆచరియేన హుత్వాపి కమ్మవాచా న సావేతబ్బా, అఞ్ఞస్మిం అసతి వత్తం నిక్ఖిపిత్వా సావేతుం వట్టతి. న నిస్సయోతి ఆగన్తుకానం నిస్సయో న దాతబ్బో. యేహిపి పకతియావ నిస్సయో గహితో, తే వత్తబ్బా – ‘‘అహం వినయకమ్మం కరోమి, అసుకత్థేరస్స నామ సన్తికే నిస్సయం గణ్హథ, మయ్హం వత్తం మా కరోథ, మా మం గామప్పవేసనం ఆపుచ్ఛథా’’తి. సచే ఏవం వుత్తేపి కరోన్తియేవ, వారితకాలతో పట్ఠాయ కరోన్తేసుపి అనాపత్తి.
న సామణేరోతి అఞ్ఞో సామణేరో న గహేతబ్బో. ఉపజ్ఝం దత్వా గహితసామణేరాపి వత్తబ్బా – ‘‘అహం వినయకమ్మం కరోమి, మయ్హం వత్తం మా కరోథ, మా మం గామప్పవేసనం ఆపుచ్ఛథా’’తి. సచే ఏవం వుత్తేపి కరోన్తియేవ, వారితకాలతో పట్ఠాయ కరోన్తేసుపి అనాపత్తి. భిక్ఖునోవాదకసమ్ముతి నామ ఆధిపచ్చట్ఠానభూతాతి పటిక్ఖిత్తా, తస్మా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స వత్తబ్బం – ‘‘భన్తే, అహం వినయకమ్మం కరోమి, భిక్ఖునోవాదకం జానాథా’’తి, పటిబలస్స వా భిక్ఖుస్స భారో కాతబ్బో. ఆగతా భిక్ఖునియో ‘‘సఙ్ఘసన్తికం గచ్ఛథ, సఙ్ఘో వో ఓవాదదాయకం జానిస్సతీ’’తి వా ‘‘అహం వినయకమ్మం కరోమి, అసుకభిక్ఖుస్స నామ సన్తికం గచ్ఛథ, సో వో ఓవాదం దస్సతీ’’తి వా వత్తబ్బా.
సా ఆపత్తీతి సుక్కవిస్సట్ఠియా పరివాసే దిన్నే సుక్కవిస్సట్ఠి నాపజ్జితబ్బా. అఞ్ఞా వా తాదిసికాతి కాయసంసగ్గాదిగరుకాపత్తి. తతో వా పాపిట్ఠతరాతి పారాజికాపత్తి; సత్తసు హి ఆపత్తీసు దుబ్భాసితాపత్తి పాపిట్ఠా; దుక్కటాపత్తి పాపిట్ఠతరా; దుక్కటాపత్తి పాపిట్ఠా, పాటిదేసనీయాపత్తి పాపిట్ఠతరాతి ఏవం పాచిత్తియథుల్లచ్చయసఙ్ఘాదిసేసపారాజికాపత్తీసు నయో నేతబ్బో. తాసం వత్థూసుపి దుబ్భాసితవత్థు పాపిట్ఠం, దుక్కటవత్థు పాపిట్ఠతరన్తి పురిమనయేనేవ భేదో వేదితబ్బో. పణ్ణత్తివజ్జసిక్ఖాపదే పన వత్థుపి ఆపత్తిపి పాపిట్ఠా. లోకవజ్జే ఉభయమ్పి పాపిట్ఠతరం.
కమ్మన్తి పరివాసకమ్మవాచా వుచ్చతి. తం కమ్మం ‘‘అకతం దుక్కట’’న్తిఆదీహి వా ‘‘కిం ఇదం కమ్మం నామ కసికమ్మం గోరక్ఖకమ్మ’’న్తిఆదీహి వా వచనేహి న గరహితబ్బం. కమ్మికాతి యేహి భిక్ఖూహి కమ్మం కతం, తే వుచ్చన్తి, తే ‘‘బాలా అబ్యత్తా’’తిఆదీహి వచనేహి న గరహితబ్బా. న సవచనీయం కాతబ్బన్తి పలిబోధత్థాయ వా పక్కోసనత్థాయ వా సవచనీయం న కాతబ్బం, పలిబోధత్థాయ హి కరోన్తో ‘‘అహం ఆయస్మన్తం ఇమస్మిం వత్థుస్మిం సవచనీయం కరోమి, ఇమమ్హా ఆవాసా ఏకపదమ్పి మా పక్కామి, యావ న తం అధికరణం వూపసన్తం హోతీ’’తి ఏవం కరోతి. పక్కోసనత్థాయ కరోన్తో ‘‘అహం తే సవచనీయం కరోమి, ఏహి మయా సద్ధిం వినయధరానం సమ్ముఖీభావం గచ్ఛామా’’తి ఏవం కరోతి; తదుభయమ్పి న కాతబ్బం.
న అనువాదోతి విహారే జేట్ఠకట్ఠానం న కాతబ్బం. పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన వా ధమ్మజ్ఝేసకేన వా న భవితబ్బం. నాపి తేరససు సమ్ముతీసు ఏకసమ్ముతివసేనాపి ఇస్సరియకమ్మం కాతబ్బం. న ఓకాసోతి ‘‘కరోతు మే ఆయస్మా ఓకాసం, అహం తం వత్తుకామో’’తి ఏవం పకతత్తస్స ఓకాసో న కారేతబ్బో, వత్థునా వా ఆపత్తియా వా న చోదేతబ్బో, ‘‘అయం పుబ్బే తే దోసో’’తి న సారేతబ్బో. న భిక్ఖూహి సమ్పయోజేతబ్బన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం యోజేత్వా కలహో న కారేతబ్బో.
పురతోతి సఙ్ఘత్థేరేన హుత్వా పురతో న గన్తబ్బం, ద్వాదసహత్థం ఉపచారం ముఞ్చిత్వా ఏకకేన గన్తబ్బం. నిసీదనేపి ఏసేవ నయో. ఆసనపరియన్తోతి భత్తగ్గాదీసు సఙ్ఘనవకాసనం వుచ్చతి; స్వాస్స దాతబ్బో, తత్థ నిసీదితబ్బం. సేయ్యాపరియన్తోతి సేయ్యానం పరియన్తో, సబ్బలామకం మఞ్చపీఠం. అయఞ్హి వస్సగ్గేన అత్తనో పత్తట్ఠానే సేయ్యం గహేతుం న లభతి. సబ్బభిక్ఖూహి విచినిత్వా గహితావసేసా మఙ్కులగూథభరితా వేత్తలతాదివినద్ధా లామకసేయ్యా అస్స దాతబ్బా. విహారపరియన్తోతి యథా చ సేయ్యా, ఏవం వసనఆవాసోపి వస్సగ్గేన అత్తనో పత్తట్ఠానే తస్స న వట్టతి. సబ్బభిక్ఖూహి విచినిత్వా గహితావసేసా పన రజోహతభూమి జతుకమూసికభరితా పణ్ణసాలా అస్స దాతబ్బా. సచే పకతత్తా సబ్బే రుక్ఖమూలికా అబ్భోకాసికా చ హోన్తి, ఛన్నం న ఉపేన్తి, సబ్బేపి ఏతేహి విస్సట్ఠావాసా నామ హోన్తి. తేసు యం ఇచ్ఛతి, తం లభతి. వస్సూపనాయికదివసే పచ్చయం ఏకపస్సే ఠత్వా వస్సగ్గేన గణ్హితుం లభతి. సేనాసనం న లభతి, నిబద్ధవస్సావాసికం సేనాసనం గణ్హితుకామేన వత్తం నిక్ఖిపిత్వా గహేతబ్బం.
తేన చ సో సాదితబ్బోతి యం అస్స ఆసనాదిపరియన్తం భిక్ఖూ దేన్తి, సో ఏవ సాదితబ్బో. పురేసమణేన వా పచ్ఛాసమణేన వాతి ఞాతిపవారితట్ఠానే ‘‘ఏత్తకే భిక్ఖూ గహేత్వా ఆగచ్ఛథా’’తి నిమన్తితేన ‘‘భన్తే, అసుకం నామ కులం భిక్ఖూ నిమన్తేసి, ఏథ తత్థ గచ్ఛామా’’తి ఏవం సంవిధాయ భిక్ఖూ పురేసమణే వా పచ్ఛాసమణే వా కత్వా న గన్తబ్బం. ‘‘భన్తే, అసుకస్మిం నామ గామే మనుస్సా భిక్ఖూనం ఆగమనం ఇచ్ఛన్తి, సాధు వతస్స సచే తేసం సఙ్గహం కరేయ్యాథా’’తి ఏవం పన పరియాయేన కథేతుం వట్టతి.
న ఆరఞ్ఞికఙ్గన్తి ఆగతాగతానం ఆరోచేతుం హరాయమానేన ఆరఞ్ఞికధుతఙ్గం న సమాదాతబ్బం. యేనాపి పకతియా సమాదిన్నం, తేన దుతియం భిక్ఖుం గహేత్వా అరఞ్ఞే అరుణం ఉట్ఠాపేతబ్బం, న చ ఏకకేన వత్థబ్బం. తథా భత్తగ్గాదీసు ఆసనపరియన్తే నిసజ్జాయ హరాయమానేన పిణ్డపాతికధుతఙ్గమ్పి న సమాదాతబ్బం. యో పన పకతియావ పిణ్డపాతికో తస్స పటిసేధో నత్థి.
న చ తప్పచ్చయాతి ‘‘నీహటభత్తో హుత్వా విహారేయేవ నిసీదిత్వా భుఞ్జన్తో రత్తియో గణయిస్సామి, గచ్ఛతో మే భిక్ఖుం దిస్వా అనారోచేన్తస్స రత్తిచ్ఛేదో సియా’’తి ఇమినా కారణేన పిణ్డపాతో న నీహరాపేతబ్బో. మా మం జానింసూతి ‘‘మా మం ఏకభిక్ఖుపి జానాతూ’’తి చ ఇమినా అజ్ఝాసయేన విహారే సామణేరేహి పచాపేత్వా భుఞ్జితుమ్పి న లభతి. గామం పిణ్డాయ పవిసితబ్బమేవ. గిలానస్స పన నవకమ్మఆచరియుపజ్ఝాయకిచ్చాదిపసుతస్స వా విహారేయేవ అచ్ఛితుం వట్టతి. సచేపి గామే అనేకసతా భిక్ఖూ విచరన్తి, న సక్కా హోతి ఆరోచేతుం, గామకావాసం గన్త్వా సభాగట్ఠానే వసితుం వట్టతి.
ఆగన్తుకేనాతి కఞ్చి విహారం గతేన తత్థ భిక్ఖూనం ఆరోచేతబ్బం. సచే సబ్బే ఏకట్ఠానే ఠితే పస్సతి, ఏకట్ఠానే ఠితేనేవ ఆరోచేతబ్బం. అథ రుక్ఖమూలాదీసు విసుం విసుం ఠితా హోన్తి, తత్థ తత్థ గన్త్వా ఆరోచేతబ్బం. సఞ్చిచ్చ అనారోచేన్తస్స రత్తిచ్ఛేదో చ హోతి, వత్తభేదే చ దుక్కటం. అథ విచినన్తో ఏకచ్చే న పస్సతి, రత్తిచ్ఛేదోవ హోతి, న వత్తభేదదుక్కటం.
ఆగన్తుకస్సాతి అత్తనో వసనవిహారం ఆగతస్సాపి ఏకస్స వా బహూనం వా వుత్తనయేనేవ ఆరోచేతబ్బం. రత్తిచ్ఛేదవత్తభేదాపి చేత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. సచే ఆగన్తుకా ముహుత్తం విస్సమిత్వా వా అవిస్సమిత్వా ఏవ వా విహారమజ్ఝేన గచ్ఛన్తి, తేసమ్పి ఆరోచేతబ్బం. సచే తస్స అజానన్తస్సేవ గచ్ఛన్తి, అయఞ్చ పన గతకాలే జానాతి, గన్త్వా ఆరోచేతబ్బం. సమ్పాపుణితుం అసక్కోన్తస్స రత్తిచ్ఛేదోవ హోతి, న వత్తభేదదుక్కటం. యేపి అన్తోవిహారం అప్పవిసిత్వా ఉపచారసీమం ఓక్కమిత్వా గచ్ఛన్తి, అయఞ్చ నేసం ఛత్తసద్దం వా ఉక్కాసితసద్దం వా ఖిపితసద్దం వా సుత్వావ ఆగన్తుకభావం జానాతి, గన్త్వా ఆరోచేతబ్బం. గతకాలే జానన్తేనపి అనుబన్ధిత్వా ఆరోచేతబ్బమేవ. సమ్పాపుణితుం అసక్కోన్తస్స రత్తిచ్ఛేదోవ హోతి, న వత్తభేదదుక్కటం. యోపి రత్తింయేవ ఆగన్త్వా రత్తింయేవ గచ్ఛతి, సోపిస్స రత్తిచ్ఛేదం కరోతి, అఞ్ఞాతత్తా పన వత్తభేదదుక్కటం నత్థి. సచే అజానిత్వావ అబ్భానం కరోతి, అకతమేవ హోతీతి కురున్దియం వుత్తం. తస్మా అధికా రత్తియో గహేత్వా కాతబ్బం, అయం అపణ్ణకపటిపదా.
నదీఆదీసు నావాయ గచ్ఛన్తమ్పి పరతీరే ఠితమ్పి ఆకాసేన గచ్ఛన్తమ్పి పబ్బతతలఅరఞ్ఞాదీసు దూరే ఠితమ్పి భిక్ఖుం దిస్వా సచే ‘‘భిక్ఖూ’’తి వవత్థానం అత్థి, నావాదీహి వా గన్త్వా మహాసద్దం కత్వా వా వేగేన అనుబన్ధిత్వా వా ఆరోచేతబ్బం, అనారోచేన్తస్స రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదదుక్కటఞ్చ. సచే వాయమన్తోపి సమ్పాపుణితుం వా సావేతుం వా న సక్కోతి, రత్తిచ్ఛేదోవ హోతి, న వత్తభేదదుక్కటం. సఙ్ఘసేనాభయత్థేరో పన విసయావిసయేన కథేతి – ‘‘విసయే కిర అనారోచేన్తస్స రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదదుక్కటఞ్చ హోతి, అవిసయే పన ఉభయమ్పి నత్థీ’’తి. కరవీకతిస్సత్థేరో ‘‘సమణో అయన్తి వవత్థానమేవ పమాణం, సచేపి అవిసయో హోతి, వత్తభేదదుక్కటమేవ నత్థి, రత్తిచ్ఛేదో పన హోతియేవా’’తి ఆహ.
ఉపోసథేతి ‘‘ఉపోసథం సమ్పాపుణిస్సామా’’తి ఆగన్తుకా భిక్ఖూ ఆగచ్ఛన్తి, ఇద్ధియా గచ్ఛన్తాపి ఉపోసథభావం ఞత్వా ఓతరిత్వా ఉపోసథం కరోన్తి, తస్మా ఆగన్తుకసోధనత్థం ఉపోసథదివసే ఆరోచేతబ్బం. పవారణాయపి ఏసేవ నయో. గిలానోతి గన్తుం అసమత్థో. దూతేనాతి ఏత్థ అనుపసమ్పన్నం పేసేతుం న వట్టతి, భిక్ఖుం పేసేత్వా ఆరోచాపేతబ్బం.
అభిక్ఖుకో ఆవాసోతి సుఞ్ఞవిహారో; యత్థ ఏకోపి భిక్ఖు నత్థి, తత్థ వాసత్థాయ న గన్తబ్బం. న హి తత్థ వుత్థరత్తియో గణనూపికా హోన్తి, పకతత్తేన పన సద్ధిం వట్టతి. దసవిధన్తరాయే పన సచేపి రత్తియో గణనూపికా న హోన్తి, అన్తరాయతో పరిముచ్చనత్థాయ గన్తబ్బమేవ. తేన వుత్తం – ‘‘అఞ్ఞత్ర అన్తరాయా’’తి. నానాసంవాసకేహి సద్ధిం వినయకమ్మం కాతుం న వట్టతి. తేసం అనారోచనేపి రత్తిచ్ఛేదో నత్థి, అభిక్ఖుకావాససదిసమేవ హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘యత్థస్సు భిక్ఖూ నానాసంవాసకా’’తి. సేసం ఉపోసథక్ఖన్ధకే వుత్తనయమేవ.
౮౧. ఏకచ్ఛన్నే ఆవాసేతిఆదీసు ఆవాసో నామ వసనత్థాయ కతసేనాసనం. అనావాసో నామ చేతియఘరం బోధిఘరం సమ్ముఞ్జనిఅట్టకో దారుఅట్టకో పానీయమాళో వచ్చకుటి ద్వారకోట్ఠకోతి ఏవమాది. తతియపదేన తదుభయమ్పి గహితం. ఏతేసు యత్థ కత్థచి ఏకచ్ఛన్నే ఛదనతో ఉదకపతనట్ఠానపరిచ్ఛిన్నే ఓకాసే ఉక్ఖిత్తకో వసితుం న లభతి. ‘‘పారివాసికో పన అన్తోఆవాసేయేవ న లభతీ’’తి మహాపచ్చరియం వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాయం పన ‘‘అవిసేసేన ఉదకపాతేన వారిత’’న్తి వుత్తం. కురున్దియం ‘‘ఏతేసు ఏత్తకేసు పఞ్చవణ్ణచ్ఛదనబద్ధట్ఠానేసు పారివాసికస్స చ ఉక్ఖిత్తకస్స చ పకతత్తేన సద్ధిం ఉదకపాతేన వారిత’’న్తి వుత్తం. తస్మా నానూపచారేపి ఏకచ్ఛన్నే న వట్టతి. సచే పనేత్థ తదహుపసమ్పన్నేపి పకతత్తే పఠమం పవిసిత్వా నిపన్నే సట్ఠివస్సోపి పారివాసికో పచ్ఛా పవిసిత్వా జానన్తో నిపజ్జతి, రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదదుక్కటఞ్చ. అజానన్తస్స రత్తిచ్ఛేదోవ న వత్తభేదదుక్కటం. సచే పన తస్మిం పఠమం నిపన్నే పచ్ఛా పకతత్తో పవిసిత్వా నిపజ్జతి, పారివాసికో చ జానాతి, రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదదుక్కటఞ్చ. నో చే జానాతి, రత్తిచ్ఛేదోవ న వత్తభేదదుక్కటం.
వుట్ఠాతబ్బం నిమన్తేతబ్బోతి తదహుపసమ్పన్నమ్పి దిస్వా వుట్ఠాతబ్బమేవ; వుట్ఠాయ చ ‘‘అహం ఇమినా సుఖనిసిన్నో వుట్ఠాపితో’’తి పరమ్ముఖేన న గన్తబ్బం, ‘‘ఇదం ఆచరియ-ఆసనం, ఏత్థ నిసీదథా’’తి ఏవం నిమన్తేతబ్బోయేవ. నవకేన పన ‘‘మహాథేరం ఓబద్ధం కరోమీ’’తి పారివాసికత్థేరస్స సన్తికం న గన్తబ్బం. ఏకాసనేతి సమానవస్సికాసనే మఞ్చే వా పీఠే వా. న ఛమాయం నిసిన్నేతి పకతత్తే భూమియం నిసిన్నే ఇతరేన అన్తమసో తిణసన్థారేపి ఉచ్చతరే వాలికాతలేపి వా న నిసీదితబ్బం, ద్వాదసహత్థం పన ఉపచారం ముఞ్చిత్వా నిసీదితుం వట్టతి. ఏకచఙ్కమేతి సహాయేన వియ సద్ధిం చఙ్కమన్తో ఏకస్మిం చఙ్కమే.
ఛమాయం చఙ్కమన్తన్తి ఛమాయం చఙ్కమన్తే, అయమేవ వా పాఠో. అయం పనేత్థ అత్థో – అకతపరిచ్ఛేదాయ భూమియా చఙ్కమన్తే పరిచ్ఛేదం కత్వా వాలికం ఆకిరిత్వా ఆలమ్బనం యోజేత్వా కతచఙ్కమే నీచేపి న చఙ్కమితబ్బం, కో పన వాదో ఇట్ఠకాచయసమ్పన్నే వేదికాపరిక్ఖిత్తేతి! సచే పన పాకారపరిక్ఖిత్తో హోతి ద్వారకోట్ఠకయుత్తో పబ్బతన్తరవనన్తరగుమ్బన్తరేసు వా సుప్పటిచ్ఛన్నో, తాదిసే చఙ్కమే చఙ్కమితుం వట్టతి. అప్పటిచ్ఛన్నేపి ఉపచారం ముఞ్చిత్వా వట్టతి.
వుడ్ఢతరేనాతి ఏత్థ సచే వుడ్ఢతరే పారివాసికే పఠమం నిపన్నే ఇతరో జానన్తో పచ్ఛా నిపజ్జతి, రత్తిచ్ఛేదో చస్స హోతి వత్తభేదే చ దుక్కటం. వుడ్ఢతరస్స పన రత్తిచ్ఛేదోవ న వత్తభేదదుక్కటం. అజానిత్వా నిపజ్జతి, ద్విన్నమ్పి వత్తభేదో నత్థి, రత్తిచ్ఛేదో పన హోతి. అథ నవకపారివాసికే పఠమం నిపన్నే వుడ్ఢతరో పచ్ఛా నిపజ్జతి, నవకో చ జానాతి, రత్తి చస్స ఛిజ్జతి, వత్తభేదే చ దుక్కటం హోతి. వుడ్ఢతరస్స రత్తిచ్ఛేదోవ న వత్తభేదో. నో చే జానాతి, ద్విన్నమ్పి వత్తభేదో నత్థి, రత్తిచ్ఛేదో పన హోతి. సచే ద్వేపి అపచ్ఛాపురిమం నిపజ్జన్తి, వుడ్ఢతరస్స రత్తిచ్ఛేదోవ ఇతరస్స వత్తభేదోపీతి కురున్దియం వుత్తం. ద్వే పారివాసికా సమవస్సా, ఏకో పఠమం నిపన్నో, ఏకో జానన్తోవ పచ్ఛా నిపజ్జతి, రత్తి చ ఛిజ్జతి, వత్తభేదే చ దుక్కటం. పఠమం నిపన్నస్స రత్తిచ్ఛేదోవ న వత్తభేదో. సచే పచ్ఛా నిపజ్జన్తోపి న జానాతి, ద్విన్నమ్పి వత్తభేదో నత్థి, రత్తిచ్ఛేదో పన హోతి. సచే ద్వేపి అపచ్ఛాపురిమం నిపజ్జన్తి, ద్విన్నమ్పి రత్తిచ్ఛేదోయేవ, న వత్తభేదో. సచే హి ద్వే పారివాసికా ఏకతో వసేయ్యుం, తే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అజ్ఝాచారం ఞత్వా అగారవా వా విప్పటిసారినో వా హుత్వా పాపిట్ఠతరం వా ఆపత్తిం ఆపజ్జేయ్యుం విబ్భమేయ్యుం వా, తస్మా నేసం సహసేయ్యా సబ్బప్పకారేన పటిక్ఖిత్తా. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. మూలాయపటికస్సనారహాదయో చేత్థ పారివాసికానం పకతత్తట్ఠానే ఠితాతి వేదితబ్బా.
పారివాసికచతుత్థో చే, భిక్ఖవే, పరివాసన్తి ఏత్థ పారివాసికం చతుత్థం కత్వా అఞ్ఞస్స పరివాసదానాదీని కాతుం న వట్టతి. ఏతేస్వేవాయం గణపూరకో న హోతి, సేససఙ్ఘకమ్మేసు హోతి. గణే పన అప్పహోన్తే వత్తం నిక్ఖిపాపేత్వా గణపూరకో కాతబ్బోతి.
౮౩. ఇమం పన వత్తకథం సుత్వా వినయధరఉపాలిత్థేరస్స రహోగతస్స ఏవం పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘భగవతా బహు పారివాసికవత్తం పఞ్ఞత్తం, కతిహి ను ఖో ఏత్థ కారణేహి రత్తిచ్ఛేదో హోతీ’’తి! సో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా తమత్థం పుచ్ఛి. భగవా చస్స బ్యాకాసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో ఆయస్మా ఉపాలి…పే… రత్తిచ్ఛేదా’’తి. తత్థ సహవాసోతి య్వాయం పకతత్తేన భిక్ఖునా సద్ధిం ఏకచ్ఛన్నేతిఆదినా నయేన వుత్తో ఏకతో వాసో. విప్పవాసోతి ఏకకస్సేవ వాసో. అనారోచనాతి ఆగన్తుకాదీనం అనారోచనా. ఏతేసు తీసు ఏకేకేన కారణేన రత్తిచ్ఛేదో హోతి.
౮౪. న సక్కోన్తీతి సఙ్ఘస్స మహన్తతాయ తత్థ తత్థ గన్త్వా సబ్బేసం ఆరోచేతుం అసక్కోన్తా సోధేతుం న సక్కోన్తి. పరివాసం నిక్ఖిపామి, వత్తం నిక్ఖిపామీతి ఇమేసు ద్వీసు పదేసు ఏకేనాపి నిక్ఖిత్తోవ హోతి పరివాసో; ద్వీహి సునిక్ఖిత్తోయేవ. సమాదానేపి ఏసేవ నయో. ఏవం వత్తం సమాదియిత్వా పరివుత్థపరివాసస్స మానత్తం గణ్హతో పున వత్తసమాదానకిచ్చం నత్థి, సమాదిన్నవత్తోయేవ హేస తస్మాస్స ఛారత్తం మానత్తం దాతబ్బం, చిణ్ణమానత్తో అబ్భేతబ్బో. ఏవం అనాపత్తికో హుత్వా సుద్ధన్తే పతిట్ఠితో తిస్సో సిక్ఖా పూరేత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతీతి.
పారివాసికవత్తకథా నిట్ఠితా.
మూలాయపటికస్సనారహవత్తకథా
౮౬. మూలాయపటికస్సనారహా భిక్ఖూ సాదియన్తి పకతత్తానన్తి ఠపేత్వా నవకతరం మూలాయపటికస్సనారహం అవసేసానం అన్తమసో పారివాసికాదీనమ్పి. ఇమేసఞ్హి పారివాసికమూలాయపటికస్సనారహమానత్తారహమానత్తాచారికబ్భానారహానం పఞ్చన్నం ఠపేత్వా అత్తనో అత్తనో నవకతరం, సేసా సబ్బే పకతత్తా ఏవ. కస్మా? మిథు యథావుడ్ఢం అభివాదనాదీనం అనుఞ్ఞాతత్తా. తేన వుత్తం – ‘‘అవసేసానం అన్తమసో పారివాసికాదీనమ్పీ’’తి. మూలాయపటికస్సనారహాదిలక్ఖణం పన నేసం పరతో ఆవిభవిస్సతి. సేసమేత్థ ఇతో పరేసు చ మానత్తారహాదివత్తేసు పారివాసికవత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౮౭. మూలాయపటికస్సనారహచతుత్థో చేతిఆదీసుపి యథేవ పారివాసికో; ఏవం ఏతేపి ఏతేసు వినయకమ్మేసు గణపూరకా న హోన్తి, సేససఙ్ఘకమ్మేసు హోన్తి.
మూలాయపటికస్సనారహవత్తకథా నిట్ఠితా.
మానత్తచారికవత్తకథా
౯౦. మానత్తచారికస్స వత్తేసు ‘‘దేవసికం ఆరోచేతబ్బ’’న్తి విసేసో.
౯౨. రత్తిచ్ఛేదేసు ఊనే గణేతి ఏత్థ గణోతి చత్తారో వా అతిరేకా వా; తస్మా సచేపి తీహి భిక్ఖూహి సద్ధిం వసతి, రత్తిచ్ఛేదో హోతియేవ. మానత్తనిక్ఖేపసమాదానేసు వుత్తసదిసోవ వినిచ్ఛయో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
మానత్తచారికవత్తకథా నిట్ఠితా.
పారివాసికక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. సముచ్చయక్ఖన్ధకం
సుక్కవిస్సట్ఠికథా
౯౭. సముచ్చయక్ఖన్ధకే – ఛారత్తం మానత్తన్తి ఏత్థ చతుబ్బిధం మానత్తం – అప్పటిచ్ఛన్నమానత్తం, పటిచ్ఛన్నమానత్తం, పక్ఖమానత్తం, సమోధానమానత్తన్తి. తత్థ అప్పటిచ్ఛన్నమానత్తం నామ – యం అప్పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా పరివాసం అదత్వా కేవలం ఆపత్తిం ఆపన్నభావేనేవ మానత్తారహస్స మానత్తం దియ్యతి. పటిచ్ఛన్నమానత్తం నామ – యం పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా పరివుత్థపరివాసస్స దియ్యతి. పక్ఖమానత్తం నామ – యం పటిచ్ఛన్నాయ వా అప్పటిచ్ఛన్నాయ వా ఆపత్తియా అద్ధమాసం భిక్ఖునీనం దియ్యతి. సమోధానమానత్తం నామ – యం ఓధాయ ఏకతో కత్వా దియ్యతి. తేసు ఇదం ‘‘అప్పటిచ్ఛన్నాయ ఛారత్తం మానత్త’’న్తి వచనతో ‘‘అప్పటిచ్ఛన్నమానత్త’’న్తి వేదితబ్బం. తం దేన్తేన సచే ఏకం ఆపత్తిం ఆపన్నో హోతి, ఇధ వుత్తనయేన దాతబ్బం. సచే ద్వే వా తిస్సో వా తతుత్తరిం వా ఆపన్నో, యథేవ ‘‘ఏకం ఆపత్తి’’న్తి వుత్తం; ఏవం ‘‘ద్వే ఆపత్తియో, తిస్సో ఆపత్తియో’’తి వత్తబ్బం. తతుత్తరి పన సచేపి సతం వా సహస్సం వా హోతి, ‘‘సమ్బహులా’’తి వత్తబ్బం. నానావత్థుకాయోపి ఏకతో కత్వా దాతబ్బా, తాసం దానవిధిం పరివాసదానే కథయిస్సామ.
ఏవం ఆపత్తివసేన కమ్మవాచం కత్వా దిన్నే మానత్తే ‘‘ఏవమేతం ధారయామీ’’తి కమ్మవాచాపరియోసానే మాళకసీమాయమేవ ‘‘మానత్తం సమాదియామి, వత్తం సమాదియామీ’’తి వుత్తనయేన వత్తం సమాదాతబ్బం. వత్తం సమాదియిత్వా తత్థేవ సఙ్ఘస్స ఆరోచేతబ్బం, ఆరోచేన్తేన చ ఏవం ఆరోచేతబ్బం –
‘‘అహం, భన్తే, ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిం సఞ్చేతనికం సుక్కవిస్సట్ఠిం అప్పటిచ్ఛన్నం, సోహం సఙ్ఘం ఏకిస్సా ఆపత్తియా సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిస్సట్ఠియా అప్పటిచ్ఛన్నాయ ఛారత్తం మానత్తం యాచిం, తస్స మే సఙ్ఘో ఏకిస్సా ఆపత్తియా సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిస్సట్ఠియా అప్పటిచ్ఛన్నాయ ఛారత్తం మానత్తం అదాసి. సోహం మానత్తం చరామి, వేదయామహం, భన్తే ‘వేదయతీ’తి మం సఙ్ఘో ధారేతూ’’తి.
ఇమఞ్చ పన అత్థం గహేత్వా యాయ కాయచి భాసాయ ఆరోచేతుం వట్టతియేవ. ఆరోచేత్వా సచే నిక్ఖిపితుకామో, వుత్తనయేనేవ సఙ్ఘమజ్ఝే నిక్ఖిపితబ్బం. మాళకతో భిక్ఖూసు నిక్ఖన్తేసు ఏకస్సపి సన్తికే నిక్ఖిపితుం వట్టతి. మాళకతో నిక్ఖమిత్వా సతిం పటిలభన్తేన సహగచ్ఛన్తస్స సన్తికే నిక్ఖిపితబ్బం. సచే సోపి పక్కన్తో, అఞ్ఞస్స యస్స మాళకే నారోచితం, తస్స ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బం. ఆరోచేన్తేన పన అవసానే ‘‘వేదయతీతి మం ఆయస్మా ధారేతూ’’తి వత్తబ్బం. ద్విన్నం ఆరోచేన్తేన ‘‘ఆయస్మన్తా ధారేన్తూ’’తి, తిణ్ణం ఆరోచేన్తేన ‘‘ఆయస్మన్తో ధారేన్తూ’’తి వత్తబ్బం. నిక్ఖిత్తకాలతో పట్ఠాయ పకతత్తట్ఠానే తిట్ఠతి.
సచే అప్పభిక్ఖుకో విహారో హోతి, సభాగా భిక్ఖూ వసన్తి, వత్తం అనిక్ఖిపిత్వా అన్తోవిహారేయేవ రత్తియో గణేతబ్బా. అథ న సక్కా సోధేతుం, వుత్తనయేనేవ వత్తం నిక్ఖిపిత్వా పచ్చూససమయే చతూహి పఞ్చహి వా భిక్ఖూహి సద్ధిం పరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపతో, అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపారహట్ఠానతో ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వా మహామగ్గతో ఓక్కమ్మ గుమ్బేన వా వతియా వా పటిచ్ఛన్నట్ఠానే నిసీదితబ్బం. అన్తోఅరుణేయేవ వుత్తనయేన వత్తం సమాదియిత్వా ఆరోచేతబ్బం. సచే అఞ్ఞో కోచి భిక్ఖు కేనచిదేవ కరణీయేన తం ఠానం ఆగచ్ఛతి, సచే ఏస తం పస్సతి, సద్దం వాస్స సుణాతి, ఆరోచేతబ్బం. అనారోచేన్తస్స రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదో చ.
అథ ద్వాదసహత్థం ఉపచారం ఓక్కమిత్వా అజానన్తస్సేవ గచ్ఛతి, రత్తిచ్ఛేదో హోతి ఏవ, వత్తభేదో పన నత్థి. ఆరోచితకాలతో పట్ఠాయ చ ఏకం భిక్ఖుం ఠపేత్వా సేసేహి సతి కరణీయే గన్తుమ్పి వట్టతి. అరుణే ఉట్ఠితే తస్స భిక్ఖుస్స సన్తికే వత్తం నిక్ఖిపితబ్బం. సచే సోపి కేనచి కమ్మేన పురేఅరుణేయేవ గచ్ఛతి, అఞ్ఞం విహారతో నిక్ఖన్తం వా ఆగన్తుకం వా యం పఠమం పస్సతి, తస్స సన్తికే ఆరోచేత్వా వత్తం నిక్ఖిపితబ్బం. అయఞ్చ యస్మా గణస్స ఆరోచేత్వా భిక్ఖూనఞ్చ అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వావ వసి, తేనస్స ఊనే గణే చరణదోసో వా విప్పవాసో వా న హోతి. సచే న కఞ్చి పస్సతి, విహారం గన్త్వా అత్తనా సద్ధిం గతభిక్ఖూసు ఏకస్స సన్తికే నిక్ఖిపితబ్బన్తి మహాసుమత్థేరో ఆహ. మహాపదుమత్థేరో పన ‘‘యం పఠమం పస్సతి, తస్స ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బం; అయం నిక్ఖిత్తవత్తస్స పరిహారో’’తి ఆహ.
ఏవం ఛారత్తం మానత్తం అఖణ్డం చరిత్వా యత్థ సియా వీసతిగణో భిక్ఖుసఙ్ఘో, తత్థ సో భిక్ఖు అబ్భేతబ్బో. అబ్భేన్తేహి చ పఠమం అబ్భానారహో కాతబ్బో. అయఞ్హి నిక్ఖిత్తవత్తత్తా పకతత్తట్ఠానే ఠితో, పకతత్తస్స చ అబ్భానం కాతుం న వట్టతి, తస్మా వత్తం సమాదాపేతబ్బో. వత్తే సమాదిన్నే అబ్భానారహో హోతి. తేనాపి వత్తం సమాదియిత్వా ఆరోచేత్వా అబ్భానం యాచితబ్బం. అనిక్ఖిత్తవత్తస్స పున వత్తసమాదానకిచ్చం నత్థి. సో హి ఛారత్తాతిక్కమేనేవ అబ్భానారహో హోతి, తస్మా సో అబ్భేతబ్బో. తత్ర య్వాయం ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, అబ్భేతబ్బో’’తి పాళియంయేవ అబ్భానవిధి వుత్తో, అయఞ్చ ఏకాపత్తివసేన వుత్తో. సచే పన ద్వే తిస్సో సమ్బహులా వా ఏకవత్థుకా వా నానావత్థుకా వా ఆపత్తియో హోన్తి, తాసం వసేన కమ్మవాచా కాతబ్బా. ఏవం అప్పటిచ్ఛన్నమానత్తం దాతబ్బం. పటిచ్ఛన్నమానత్తం పన యస్మా పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా పరివుత్థపరివాసస్స దాతబ్బం హోతి, తస్మా నం పరివాసకథాయంయేవ కథయిస్సామ.
పరివాసకథా
౧౦౨. ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సఙ్ఘో ఉదాయిస్స భిక్ఖునో ఏకిస్సా ఆపత్తియా సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిస్సట్ఠియా ఏకాహపటిచ్ఛన్నాయ ఏకాహపరివాసం దేతూ’’తిఆదినా నయేన పాళియం అనేకేహి ఆకారేహి పరివాసో చ మానత్తఞ్చ వుత్తం. తస్స యస్మా ఆగతాగతట్ఠానే వినిచ్ఛయో వుచ్చమానో పాళి వియ అతివిత్థారం ఆపజ్జతి, న చ సక్కా హోతి సుఖేన పరిగ్గహేతుం, తస్మా నం సమోధానేత్వా ఇధేవ దస్సయిస్సామ.
అయఞ్హి ఇధ అధిప్పేతో పరివాసో నామ – పటిచ్ఛన్నపరివాసో, సుద్ధన్తపరివాసో, సమోధానపరివాసోతి తివిధో హోతి. తత్థ పటిచ్ఛన్నపరివాసో తావ యథాపటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా దాతబ్బో. కస్సచి హి ఏకాహపటిచ్ఛన్నా ఆపత్తి హోతి యథా అయం ఉదాయిత్థేరస్స, కస్సచి ద్వీహాదిపటిచ్ఛన్నా యథా పరతో ఆగతా ఉదాయిత్థేరస్సేవ, కస్సచి ఏకా ఆపత్తి హోతి యథా అయం, కస్సచి ద్వే తిస్సో తతుత్తరి వా యథా పరతో ఆగతా, తస్మా పటిచ్ఛన్నపరివాసం దేన్తేన పఠమం తావ పటిచ్ఛన్నభావో జానితబ్బో.
అయఞ్హి ఆపత్తి నామ దసహాకారేహి పటిచ్ఛన్నా హోతి. తత్థాయం మాతికా – ఆపత్తి చ హోతి ఆపత్తిసఞ్ఞీ చ, పకతత్తో చ హోతి పకతత్తసఞ్ఞీ చ, అనన్తరాయికో చ హోతి అనన్తరాయికసఞ్ఞీ చ, పహు చ హోతి పహుసఞ్ఞీ చ, ఛాదేతుకామో చ హోతి ఛాదేతి చాతి.
తత్థ ఆపత్తి చ హోతి ఆపత్తిసఞ్ఞీ చాతి యం ఆపన్నో, సా ఆపత్తియేవ హోతి. సోపి చ తత్థ ఆపత్తిసఞ్ఞీయేవ. ఇతి జానన్తో ఛాదేతి, ఛన్నావ హోతి. అథ పనాయం తత్థ అనాపత్తిసఞ్ఞీ, అచ్ఛన్నా హోతి, అనాపత్తి పన ఆపత్తిసఞ్ఞాయపి అనాపత్తిసఞ్ఞాయపి ఛాదేన్తేనాపి అచ్ఛాదితావ హోతి. లహుకం వా గరుకాతి గరుకం వా లహుకాతి ఛాదేతి, అలజ్జిపక్ఖే తిట్ఠతి, ఆపత్తి పన అచ్ఛన్నా హోతి. గరుకం లహుకాతి మఞ్ఞమానో దేసేతి, నేవ దేసితా హోతి, న ఛన్నా. గరుకం గరుకాతి ఞత్వా ఛాదేతి, ఛన్నా హోతి. గరుకలహుకభావం న జానాతి, ఆపత్తిం ఛాదేమీతి ఛాదేతి, ఛన్నావ హోతి.
పకతత్తోతి తివిధం ఉక్ఖేపనీయకమ్మం అకతో – సో చే పకతత్తసఞ్ఞీ హుత్వా ఛాదేతి, ఛన్నా హోతి. అథ ‘‘మయ్హం సఙ్ఘేన కమ్మం కత’’న్తి అపకతత్తసఞ్ఞీ హుత్వా ఛాదేతి, అచ్ఛన్నా హోతి. అపకతత్తేన పకతత్తసఞ్ఞినా వా అపకతత్తసఞ్ఞినా వా ఛాదితాపి అచ్ఛన్నావ హోతి. వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘ఆపజ్జతి గరుకం సావసేసం,
ఛాదేతి అనాదరియం పటిచ్చ;
న భిక్ఖునీ నో చ ఫుసేయ్య వజ్జం,
పఞ్హా మేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి. (పరి. ౪౮౧);
అయఞ్హి పఞ్హో ఉక్ఖిత్తకేన కథితో.
అనన్తరాయికోతి యస్స దససు అన్తరాయేసు ఏకోపి నత్థి, సో చే అనన్తరాయికసఞ్ఞీ హుత్వా ఛాదేతి, ఛన్నా హోతి. సచేపి సో భీరుకజాతికతాయ అన్ధకారే అమనుస్సచణ్డమిగభయేన అన్తరాయికసఞ్ఞీ హుత్వా ఛాదేతి, అచ్ఛన్నావ హోతి. యస్స హి పబ్బతవిహారే వసన్తస్స కన్దరం వా నదిం వా అతిక్కమిత్వా ఆరోచేతబ్బం హోతి, అన్తరామగ్గే చ చణ్డవాళఅమనుస్సాదిభయం అత్థి, మగ్గే అజగరా నిపజ్జన్తి, నదీ పూరా హోతి, ఏకస్మిం పన సతియేవ అన్తరాయే అన్తరాయికసఞ్ఞీ హుత్వా ఛాదేతి, అచ్ఛన్నావ హోతి. అన్తరాయికస్స పన అన్తరాయికసఞ్ఞాయ వా అనన్తరాయికసఞ్ఞాయ వా ఛాదయతో అచ్ఛన్నావ హోతి.
పహూతి యో సక్కోతి భిక్ఖునో సన్తికం గన్తుఞ్చేవ ఆరోచేతుఞ్చ; సో చే పహుసఞ్ఞీ హుత్వా ఛాదేతి, ఛన్నా హోతి. సచస్స ముఖే అప్పమత్తకో గణ్డో వా హోతి, హనుకవాతో వా విజ్ఝతి, దన్తో వా రుజ్జతి, భిక్ఖా వా మన్దా లద్ధా హోతి, తావతకేన పన నేవ వత్తుం న సక్కోతి న గన్తుం; అపిచ ఖో న సక్కోమీతి సఞ్ఞీ హోతి, అయం పహు హుత్వా అప్పహుసఞ్ఞీ నామ. ఇమినా ఛాదితాపి అచ్ఛాదితా. అప్పహునా పన వత్తుం వా గన్తుం వా అసమత్థేన పహుసఞ్ఞినా వా అప్పహుసఞ్ఞినా వా ఛాదితా హోతు, అచ్ఛాదితావ.
ఛాదేతుకామో చ హోతి ఛాదేతి చాతి ఇదం ఉత్తానత్థమేవ. సచే పన ఛాదేస్సామీతి ధురనిక్ఖేపం కత్వా పురేభత్తే వా పచ్ఛాభత్తే వా పఠమయామాదీసు వా లజ్జిధమ్మం ఓక్కమిత్వా అన్తోఅరుణేయేవ ఆరోచేతి, అయం ఛాదేతుకామో న ఛాదేతి నామ.
యస్స పన అభిక్ఖుకే ఠానే వసన్తస్స ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా సభాగస్స భిక్ఖునో ఆగమనం ఆగమేన్తస్స సభాగసన్తికం వా గచ్ఛన్తస్స అద్ధమాసోపి మాసోపి అతిక్కమతి, అయం న ఛాదేతుకామో ఛాదేతి నామ, అయమ్పి అచ్ఛన్నావ హోతి.
యో పన ఆపన్నమత్తోవ అగ్గిం అక్కన్తపురిసో వియ సహసా అపక్కమిత్వా సభాగట్ఠానం గన్త్వా ఆవి కరోతి, అయం న ఛాదేతుకామోవ న ఛాదేతి నామ. సచే పన సభాగం దిస్వాపి ‘‘అయం మే ఉపజ్ఝాయో వా ఆచరియో వా’’తి లజ్జాయ నారోచేతి, ఛన్నావ హోతి ఆపత్తి. ఉపజ్ఝాయాదిభావో హి ఇధ అప్పమాణం అవేరిసభాగమత్తమేవ పమాణం, తస్మా అవేరిసభాగస్స సన్తికే ఆరోచేతబ్బా.
యో పన విసభాగో హోతి సుత్వా పకాసేతుకామో, ఏవరూపస్స ఉపజ్ఝాయస్సాపి సన్తికే న ఆరోచేతబ్బా. తత్థ పురేభత్తం వా ఆపత్తిం ఆపన్నో హోతు పచ్ఛాభత్తం వా, దివా వా రత్తిం వా యావ అరుణం న ఉగ్గచ్ఛతి తావ ఆరోచేతబ్బం. ఉద్ధస్తే అరుణే పటిచ్ఛన్నా హోతి, పటిచ్ఛాదనపచ్చయా చ దుక్కటం ఆపజ్జతి. సభాగసఙ్ఘాదిసేసం ఆపన్నస్స పన సన్తికే ఆవి కాతుం న వట్టతి. సచే ఆవి కరోతి, ఆపత్తి ఆవికతా హోతి, దుక్కటా పన న ముచ్చతి, తస్మా సుద్ధస్స సన్తికే ఆవికాతబ్బా. ఆవికరోన్తో చ ‘‘తుయ్హం సన్తికే ఏకం ఆపత్తిం ఆవికరోమీ’’తి వా ‘‘ఆచిక్ఖామీ’’తి వా ‘‘ఆరోచేమీ’’తి వా ‘‘మమ ఏకం ఆపత్తిం ఆపన్నభావం జానాహీ’’తి వా వదతు, ‘‘ఏకం గరుకాపత్తిం ఆవికరోమీ’’తిఆదినా వా నయేన వదతు, సబ్బేహిపి ఆకారేహి అప్పటిచ్ఛన్నావ హోతీతి కురున్దియం వుత్తం. సచే పన లహుకాపత్తిం ఆవికరోమీతిఆదినా నయేన వదతి, పటిచ్ఛన్నా హోతి, వత్థుం ఆరోచేతి, ఆపత్తిం ఆరోచేతి, ఉభయం ఆరోచేతి, తివిధేనాపి ఆరోచితావ హోతి. ఇతి ఇమాని దస కారణాని ఉపలక్ఖేత్వా పటిచ్ఛన్నపరివాసం దేన్తేన పఠమమేవ పటిచ్ఛన్నభావో జానితబ్బో.
తతో పటిచ్ఛన్నదివసే చ ఆపత్తియో చ సల్లక్ఖేత్వా సచే ఏకాహపటిచ్ఛన్నా హోతి – ‘‘అహం, భన్తే, ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిం సఞ్చేతనికం సుక్కవిస్సట్ఠిం ఏకాహపటిచ్ఛన్న’’న్తి ఏవం యాచాపేత్వా ఇధ వుత్తనయేనేవ కమ్మవాచం వత్వా పరివాసో దాతబ్బో. అథ ద్వీహతీహాదిపటిచ్ఛన్నా హోతి, ద్వీహపటిచ్ఛన్నం తీహపటిచ్ఛన్నం చతూహపటిచ్ఛన్నం పఞ్చాహపటిచ్ఛన్నం ఛాహపటిచ్ఛన్నం సత్తాహపటిచ్ఛన్నం అట్ఠాహపటిచ్ఛన్నం నవాహపటిచ్ఛన్నం దసాహపటిచ్ఛన్నం ఏకాదసాహపటిచ్ఛన్నం ద్వాదసాహపఅచ్ఛన్నం తేరసాహపటిచ్ఛన్నం చుద్దసాహపటిచ్ఛన్నన్తి ఏవం యావ చుద్దస దివసాని దివసవసేన యోజనా కాతబ్బా. పఞ్చదస దివసాని పటిచ్ఛన్నాయ పక్ఖపటిచ్ఛన్నన్తి వత్వా యోజనా కాతబ్బా. తతో యావ ఏకూనతింసతిమో దివసో, తావ అతిరేకపక్ఖపటిచ్ఛన్నన్తి.
తతో మాసపటిచ్ఛన్నం అతిరేకమాసపటిచ్ఛన్నం ద్వేమాసపటిచ్ఛన్నం అతిరేకద్వేమాసపటిచ్ఛన్నం తేమాసపటిచ్ఛన్నం అతిరేకతేమాసపటిచ్ఛన్నం చతుమాసపటిచ్ఛన్నం అతిరేకచతుమాసపటిచ్ఛన్నం పఞ్చమాసపటిచ్ఛన్నం అతిరేకపఞ్చమాసపటిచ్ఛన్నం ఛమాసపటిచ్ఛన్నం అతిరేకఛమాసపటిచ్ఛన్నం సత్తమాసపటిచ్ఛన్నం అతిరేకసత్తమాసపటిచ్ఛన్నం అట్ఠమాసపటిచ్ఛన్నం అతిరేకఅట్ఠమాసపటిచ్ఛన్నం నవమాసపటిచ్ఛన్నం అతిరేకనవమాసపటిచ్ఛన్నం దసమాసపటిచ్ఛన్నం అతిరేకదసమాసపటిచ్ఛన్నం ఏకాదసమాసపటిచ్ఛన్నం అతిరేకఏకాదసమాసపటిచ్ఛన్నన్తి ఏవం యోజనా కాతబ్బా. సంవచ్ఛరే పరిపుణ్ణే ఏకసంవచ్ఛరపటిచ్ఛన్నన్తి. తతో పరం అతిరేకఏకసంవచ్ఛర… ద్వేసంవచ్ఛర… అతిరేకద్వేసంవచ్ఛర… తిసంవచ్ఛర… అతిరకేతిసంవచ్ఛర… చతుసంవచ్ఛర… అతిరేకచతుసంవచ్ఛర… పఞ్చసంవచ్ఛర… అతిరేకపఞ్చసంవచ్ఛరపటిచ్ఛన్నన్తి ఏవం యావ సట్ఠిసంవచ్ఛర… అతిరేకసట్ఠిసంవచ్ఛరపటిచ్ఛన్నన్తి వా తతో వా భియ్యోపి వత్వా యోజనా కాతబ్బా.
సచే పన ద్వే తిస్సో తతుత్తరి వా ఆపత్తియో హోన్తి, యథా ఇధ ఏకం ఆపత్తిన్తి వుత్తం; ఏవం ద్వే ఆపత్తియో తిస్సో ఆపత్తియోతి వత్తబ్బం. తతో పరం పన సతం వా హోతు సహస్సం వా, సమ్బహులాతి వత్తుం వట్టతి. నానావత్థుకాసుపి ‘‘అహం, భన్తే, సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం – ఏకం సుక్కవిస్సట్ఠిం, ఏకం కాయసంసగ్గం, ఏకం దుట్ఠుల్లవాచం, ఏకం అత్తకామం, ఏకం సఞ్చరిత్తం, ఏకాహపటిచ్ఛన్నాయో’’తి ఏవం గణనవసేన వా ‘‘అహం, భన్తే, సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం నానావత్థుకాయో ఏకాహపటిచ్ఛన్నాయో’’తి ఏవం వత్థుకిత్తనవసేన వా, ‘‘అహం, భన్తే, సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం ఏకాహపటిచ్ఛన్నాయో’’తి ఏవం నామమత్తవసేన వా యోజనా కాతబ్బా.
తత్థ నామం దువిధం – సజాతిసాధారణఞ్చ సబ్బసాధారణఞ్చ. తత్థ సఙ్ఘాదిసేసోతి సజాతిసాధారణం, ఆపత్తీతి సబ్బసాధారణం; తస్మా ‘‘సమ్బహులా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం ఏకాహపటిచ్ఛన్నాయో’’తి ఏవం సబ్బసాధారణనామవసేనపి వత్తుం వట్టతి. ఇదఞ్హి సబ్బమ్పి పరివాసాదికం వినయకమ్మం వత్థువసేన గోత్తవసేన నామవసేన ఆపత్తివసేన చ కాతుం వట్టతియేవ.
తత్థ ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠీ’’తి వత్థు చేవ గోత్తఞ్చ. ‘‘సఙ్ఘాదిసేసో’’తి నామఞ్చేవ ఆపత్తి చ. ‘‘కాయసంసగ్గో’’తి వత్థు చేవ గోత్తఞ్చ. ‘‘సఙ్ఘాదిసేసో’’తి నామఞ్చేవ ఆపత్తి చ, తత్థ ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠిం కాయసంసగ్గ’’న్తిఆదినా వచనేనాపి ‘‘నానావత్థుకాయో’’తి వచనేనాపి వత్థు చేవ గోత్తఞ్చ గహితం హోతి. ‘‘సఙ్ఘాదిసేసో’’తి వచనేనాపి ‘‘ఆపత్తియో’’తి వచనేనాపి నామఞ్చేవ ఆపత్తి చ గహితా హోతి. ఇధ పన ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిం సఞ్చేతనికం ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠి’’న్తి నామమ్పి వత్థుగోత్తానిపి గహితానేవ. యథా చ ఇధ ‘‘అయం ఉదాయి భిక్ఖూ’’తి వుత్తం; ఏవం యో యో ఆపన్నో హోతి, తస్స తస్స నామం గహేత్వా ‘‘అయం ఇత్థన్నామో భిక్ఖూ’’తి కమ్మవాచా కాతబ్బా.
కమ్మవాచాపరియోసానే చ తేన భిక్ఖునా మాళకసీమాయమేవ ‘‘పరివాసం సమాదియామి, వత్తం సమాదియామీ’’తి వుత్తనయేనేవ వత్తం సమాదాతబ్బం. సమాదియిత్వా తత్థేవ సఙ్ఘస్స ఆరోచేతబ్బం, ఆరోచేన్తేన చ ఏవం ఆరోచేతబ్బం –
‘‘అహం, భన్తే, ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిం సఞ్చేతనికం సుక్కవిస్సట్ఠిం ఏకాహపటిచ్ఛన్నం, సోహం సఙ్ఘం ఏకిస్సా ఆపత్తియా సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిస్సట్ఠియా ఏకాహపటిచ్ఛన్నాయ ఏకాహపరివాసం యాచిం, తస్స మే సఙ్ఘో ఏకిస్సా ఆపత్తియా సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిస్సట్ఠియా ఏకాహపటిచ్ఛన్నాయ ఏకాహపరివాసం అదాసి, సోహం పరివసామి – ‘వేదయామహం, భన్తే, వేదయతీ’తి మం సఙ్ఘో ధారేతూ’’తి.
ఇమఞ్చ పనత్థం గహేత్వా యాయ కాయచి భాసాయ ఆరోచేతుం వట్టతియేవ. ఆరోచేత్వా సచే నిక్ఖిపితుకామో, వుత్తనయేనేవ సఙ్ఘమజ్ఝే నిక్ఖిపితబ్బం. మాళకతో భిక్ఖూసు నిక్ఖన్తేసు ఏకస్సాపి సన్తికే నిక్ఖిపితుం వట్టతి. మాళకతో నిక్ఖమిత్వా సతిం పటిలభన్తేన సహగచ్ఛన్తస్స సన్తికే నిక్ఖిపితబ్బం. సచే సోపి పక్కన్తో, అఞ్ఞస్స యస్స మాళకే నారోచితం, తస్స ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బం. ఆరోచేన్తేన చ అవసానే ‘‘వేదయతీతి మం ఆయస్మా ధారేతూ’’తి వత్తబ్బం. ద్విన్నం ఆరోచేన్తేన ‘‘ఆయస్మన్తా ధారేన్తూ’’తి, తిణ్ణం ఆరోచేన్తేన ‘‘ఆయస్మన్తో ధారేన్తూ’’తి వత్తబ్బం. నిక్ఖిత్తకాలతో పట్ఠాయ పకతత్తట్ఠానే తిట్ఠతి.
సచే అప్పభిక్ఖుకో విహారో హోతి, సభాగా భిక్ఖూ వసన్తి, వత్తం అనిక్ఖిపిత్వా విహారేయేవ రత్తిపరిగ్గహో కాతబ్బో. అథ న సక్కా సోధేతుం, వుత్తనయేనేవ వత్తం నిక్ఖిపిత్వా పచ్చూససమయే ఏకేన భిక్ఖునా సద్ధిం మానత్తవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ ఉపచారసీమం అతిక్కమిత్వా మహామగ్గా ఓక్కమ్మ పటిచ్ఛన్నే ఠానే నిసీదిత్వా అన్తోఅరుణేయేవ వుత్తనయేనేవ వత్తం సమాదియిత్వా తస్స భిక్ఖునో పరివాసో ఆరోచేతబ్బో. ఆరోచేన్తేన సచే నవకతరో హోతి, ‘‘ఆవుసో’’తి వత్తబ్బం. సచే వుడ్ఢతరో, ‘‘భన్తే’’తి వత్తబ్బం. సచే అఞ్ఞో కోచి భిక్ఖు కేనచిదేవ కరణీయేన తం ఠానం ఆగచ్ఛతి, సచే ఏస తం పస్సతి, సద్దం వాస్స సుణాతి, ఆరోచేతబ్బం; అనారోచేన్తస్స రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదో చ. అథ ద్వాదసహత్థం ఉపచారం ఓక్కమిత్వా అజానన్తస్సేవ గచ్ఛతి, రత్తిచ్ఛేదోయేవ హోతి, వత్తభేదో పన నత్థి.
ఉగ్గతే అరుణే వత్తం నిక్ఖిపితబ్బం. సచే సో భిక్ఖు కేనచిదేవ కరణీయేన పక్కన్తో హోతి, యం అఞ్ఞం సబ్బపఠమం పస్సతి, తస్స ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బం. సచే పన కఞ్చి న పస్సతి, విహారం గన్త్వా అత్తనా సద్ధిం గతభిక్ఖుస్స సన్తికే నిక్ఖిపితబ్బన్తి మహాసుమత్థేరో ఆహ. మహాపదుమత్థేరో పన ‘‘యం పఠమం పస్సతి, తస్స ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బం, అయం నిక్ఖిత్తవత్తస్స పరిహారో’’తి ఆహ.
ఏవం యత్తకాని దివసాని ఆపత్తి పటిచ్ఛన్నా హోతి, తత్తకాని తతో అధికతరాని వా కుక్కుచ్చవినోదనత్థాయ పరివసిత్వా సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా వత్తం సమాదియిత్వా మానత్తం యాచితబ్బం. అయఞ్హి వత్తే సమాదిన్నే ఏవ మానత్తారహో హోతి నిక్ఖిత్తవత్తేన పరివుత్థత్తా. అనిక్ఖిత్తవత్తస్స పన పున సమాదానకిచ్చం నత్థి, సో హి పటిచ్ఛన్నదివసాతిక్కమేనేవ మానత్తారహో హోతి, తస్మా తస్స మానత్తం దాతబ్బమేవ. ఇదం పటిచ్ఛన్నమానత్తం నామ. తం దేన్తేన సచే ఏకాపత్తి హోతి, పాళియం వుత్తనయేనేవ దాతబ్బం. అథ ద్వే వా తిస్సో వా ‘‘సోహం పరివుత్థపరివాసో సఙ్ఘం ద్విన్నం ఆపత్తీనం తిస్సన్నం ఆపత్తీనం ఏకాహపటిచ్ఛన్నానం ఛారత్తం మానత్తం యాచామీ’’తి పరివాసే వుత్తనయేనేవ ఆపత్తియో చ దివసే చ సల్లక్ఖేత్వా యోజనా కాతబ్బా.
అప్పటిచ్ఛన్నాపత్తిం పటిచ్ఛన్నాపత్తియా సమోధానేత్వాపి దాతుం వట్టతి. కథం? పటిచ్ఛన్నాయ ఏకాహపరివాసం వసిత్వా –
‘‘అహం, భన్తే, ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిం సఞ్చేతనికం సుక్కవిస్సట్ఠిం ఏకాహపటిచ్ఛన్నం, సోహం సఙ్ఘం ఏకిస్సా ఆపత్తియా సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిస్సట్ఠియా ఏకాహపటిచ్ఛన్నాయ ఏకాహపరివాసం యాచిం, తస్స మే సఙ్ఘో ఏకిస్సా ఆపత్తియా సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిస్సట్ఠియా ఏకాహపటిచ్ఛన్నాయ ఏకాహపరివాసం అదాసి, సోహం పరివుత్థపరివాసో. అహం, భన్తే, ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిం సఞ్చేతనికం సుక్కవిస్సట్ఠిం అప్పటిచ్ఛన్నం. సోహం, భన్తే, సఙ్ఘం తాసం ఆపత్తీనం సఞ్చేతనికానం సుక్కవిస్సట్ఠీనం పటిచ్ఛన్నాయ చ అప్పటిచ్ఛన్నాయ చ ఛారత్తం మానత్తం యాచామీ’’తి.
అథస్స తదనురూపం కమ్మవాచం కత్వా మానత్తం దాతబ్బం. సచే పటిచ్ఛన్నా ద్వే, అప్పటిచ్ఛన్నా ఏకా ‘‘పటిచ్ఛన్నానఞ్చ అప్పటిచ్ఛన్నాయ చా’’తి వత్తబ్బం. అథ పటిచ్ఛన్నా ఏకా, అప్పటిచ్ఛన్నా ద్వే, ‘‘పటిచ్ఛన్నాయ చ అప్పటిచ్ఛన్నానఞ్చా’’తి వత్తబ్బం. సచే పటిచ్ఛన్నాపి ద్వే, అప్పటిచ్ఛన్నాపి ద్వే, ‘‘పటిచ్ఛన్నానఞ్చ అప్పటిచ్ఛన్నానఞ్చా’’తి వత్తబ్బం. సబ్బత్థ అనురూపం కమ్మవాచం కత్వా మానత్తం దాతబ్బం. చిణ్ణమానత్తస్స చ తదనురూపమేవ కమ్మవాచం కత్వా అబ్భానం కాతబ్బం. ఇధ పన ఏకాపత్తివసేన వుత్తం. ఇతి యం పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా పరివాసావసానే మానత్తం దియ్యతి, ఇదం పటిచ్ఛన్నమానత్తం నామ. ఏవమేత్థ ఏకేనేవ యోజనాముఖేన పటిచ్ఛన్నపరివాసో చ పటిచ్ఛన్నమానత్తఞ్చ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. పక్ఖమానత్తం సమోధానమానత్తఞ్చ అవసేసపరివాసకథావసానే కథయిస్సామ.
సుద్ధన్తపరివాసో సమోధానపరివాసోతి హి ద్వే పరివాసా అవసేసా. తత్థ ‘‘సుద్ధన్తపరివాసో’’ నామ పరతో అధమ్మికమానత్తచారావసానే ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖు సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపన్నో హోతి, ఆపత్తిపరియన్తం న జానాతి, రత్తిపరియన్తం న జానాతీ’’తి ఇమస్మిం వత్థుస్మిం అనుఞ్ఞాతపరివాసో. సో దువిధో – చూళసుద్ధన్తో, మహాసుద్ధన్తోతి. దువిధోపి చేస రత్తిపరిచ్ఛేదం సకలం వా ఏకచ్చం వా అజానన్తస్స చ అస్సరన్తస్స చ తత్థ వేమతికస్స చ దాతబ్బో. ఆపత్తిపరియన్తం పన ఏత్తకా అహం ఆపత్తియో ఆపన్నోతి జానాతు వా మా వా, అకారణమేతం.
తత్థ యో ఉపసమ్పదతో పట్ఠాయ అనులోమక్కమేన వా ఆరోచితదివసతో పట్ఠాయ పటిలోమక్కమేన వా ‘‘అసుకఞ్చ అసుకఞ్చ దివసం వా పక్ఖం వా మాసం వా సంవచ్ఛరం వా తవ సుద్ధభావం జానాసీ’’తి పుచ్ఛియమానో ‘‘ఆమ, భన్తే, జానామి, ఏత్తకం నామ కాలం అహం సుద్ధో’’తి వదతి, తస్స దిన్నో సుద్ధన్తపరివాసో ‘‘చూళసుద్ధన్తో’’తి వుచ్చతి.
తం గహేత్వా పరివసన్తేన యత్తకం కాలం అత్తనో సుద్ధిం జానాతి, తత్తకం అపనేత్వా అవసేసం మాసం వా ద్వేమాసం వా పరివసితబ్బం. సచే మాసమత్తం అసుద్ధోమ్హీతి సల్లక్ఖేత్వా అగ్గహేసి పరివసన్తో చ పున అఞ్ఞం మాసం సరతి, తమ్పి మాసం పరివసితబ్బమేవ. పున పరివాసదానకిచ్చం నత్థి. అథ ద్వేమాసం అసుద్ధోమ్హీతి సల్లక్ఖేత్వా అగ్గహేసి, పరివసన్తో చ మాసమత్తమేవాహం అసుద్ధోమ్హీతి సన్నిట్ఠానం కరోతి, మాసమేవ పరివసితబ్బం. పున పరివాసదానకిచ్చం నత్థి. అయఞ్హి సుద్ధన్తపరివాసో నామ ఉద్ధమ్పి ఆరోహతి, హేట్ఠాపి ఓరోహతి, ఇదమస్స లక్ఖణం. అఞ్ఞస్మిం పన ఆపత్తివుట్ఠానే ఇదం లక్ఖణం – యో అప్పటిచ్ఛన్నం ఆపత్తిం పటిచ్ఛన్నాతి వినయకమ్మం కరోతి, తస్స ఆపత్తి వుట్ఠాతి. యో పటిచ్ఛన్నం అప్పటిచ్ఛన్నాతి వినయకమ్మం కరోతి, తస్స న వుట్ఠాతి. అచిరపటిచ్ఛన్నం చిరపటిచ్ఛన్నాతి కరోన్తస్సాపి వుట్ఠాతి. చిరపటిచ్ఛన్నం అచిరపటిచ్ఛన్నాతి కరోన్తస్స న వుట్ఠాతి. ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా సమ్బహులాతి కరోన్తస్సాపి వుట్ఠాతి, ఏకం వినా సమ్బహులానం అభావతో. సమ్బహులా పన ఆపజ్జిత్వా ఏకం ఆపజ్జిన్తి కరోన్తస్స న వుట్ఠాతి.
యో పన యథావుత్తేన అనులోమపటిలోమనయేన పుచ్ఛియమానోపి రత్తిపరియన్తం న జానాతి నేవ సరతి వేమతికో వా హోతి, తస్స దిన్నో సుద్ధన్తపరివాసో ‘‘మహాసుద్ధన్తో’’తి వుచ్చతి. తం గహేత్వా గహితదివసతో పట్ఠాయ యావ ఉపసమ్పదదివసో, తావ రత్తియో గణేత్వా పరివసితబ్బం. అయం ఉద్ధం నారోహతి, హేట్ఠా పన ఓరోహతి. తస్మా సచే పరివసన్తో రత్తిపరిచ్ఛేదే సన్నిట్ఠానం కరోతి, మాసో వా సంవచ్ఛరో వా మయ్హం ఆపన్నస్సాతి మాసం వా సంవచ్ఛరం వా పరివసితబ్బం. పరివాసయాచనదానలక్ఖణం పనేత్థ పరతో పాళియం ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బం. కమ్మవాచాపరియోసానే వత్తసమాదానమానత్తఅబ్భానాని వుత్తనయానేవ. అయం సుద్ధన్తపరివాసో నామ.
‘‘సమోధానపరివాసో’’ నామ తివిధో హోతి – ఓధానసమోధానో, అగ్ఘసమోధానో, మిస్సకసమోధానోతి. తత్థ ‘‘ఓధానసమోధానో’’ నామ – అన్తరాపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పటిచ్ఛాదేన్తస్స పరివుత్థదివసే ఓధునిత్వా మక్ఖేత్వా పురిమాయ ఆపత్తియా మూలదివసపరిచ్ఛేదే పచ్ఛా ఆపన్నం ఆపత్తిం సమోదహిత్వా దాతబ్బపరివాసో వుచ్చతి. సో పరతో ‘‘తేన హి భిక్ఖవే సఙ్ఘో ఉదాయిం భిక్ఖుం అన్తరా ఏకిస్సా ఆపత్తియా సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిస్సట్ఠియా పఞ్చాహపటిచ్ఛన్నాయ మూలాయ పటికస్సిత్వా పురిమాయ ఆపత్తియా సమోధానపరివాసం దేతూ’’తి ఇతో పట్ఠాయ విత్థారతో పాళియంయేవ ఆగతో.
అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో – యో పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా పరివాసం గహేత్వా పరివసన్తో వా మానత్తారహో వా మానత్తం చరన్తో వా అబ్భానారహో వా అఞ్ఞం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పురిమాయ ఆపత్తియా సమా వా ఊనతరా వా రత్తియో పటిచ్ఛాదేతి, తస్స మూలాయపటికస్సనేన తే పరివుత్థదివసే చ మానత్తచిణ్ణదివసే చ సబ్బే ఓధునిత్వా అదివసే కత్వా పచ్ఛా ఆపన్నాపత్తిం మూలాపత్తియం సమోధాయ పరివాసో దాతబ్బో. తేన సచే మూలాపత్తి పక్ఖపటిచ్ఛన్నా, అన్తరాపత్తి ఊనకపక్ఖపటిచ్ఛన్నా, పున పక్ఖమేవ పరివాసో పరివసితబ్బో. అథాపి అన్తరాపత్తి పక్ఖపటిచ్ఛన్నావ పక్ఖమేవ పరివసితబ్బం. ఏతేనుపాయేన యావ సట్ఠివస్సపటిచ్ఛన్నా మూలాపత్తి, తావ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. సట్ఠివస్సాని పరివసిత్వా మానత్తారహో హుత్వాపి హి ఏకదివసం అన్తరాపత్తిం పటిచ్ఛాదేత్వా పునపి సట్ఠివస్సాని పరివాసారహో హోతి.
సచే పన అన్తరాపత్తి మూలాపత్తితో అతిరేకపటిచ్ఛన్నా హోతి, తత్థ ‘‘కిం కాతబ్బ’’న్తి వుత్తే మహాసుమత్థేరో ఆహ – ‘‘అతేకిచ్ఛో అయం పుగ్గలో, అతేకిచ్ఛో నామ ఆవికారాపేత్వా విస్సజ్జేతబ్బో’’తి. మహాపదుమత్థేరో పనాహ – ‘‘కస్మా అతేకిచ్ఛో నామ, నను అయం సముచ్చయక్ఖన్ధకో నామ బుద్ధానం ఠితకాలసదిసో, ఆపత్తి నామ పటిచ్ఛన్నా వా హోతు అప్పటిచ్ఛన్నా వా సమకఊనతరఅతిరేకపటిచ్ఛన్నా వా వినయధరస్స కమ్మవాచం యోజేతుం సమత్థభావోయేవేత్థ పమాణం, తస్మా యా అతిరేకపటిచ్ఛన్నా హోతి, తం మూలాపత్తిం కత్వా తత్థ ఇతరం సమోధాయ పరివాసో దాతబ్బో’’తి. అయం ‘‘ఓధానసమోధానో’’ నామ.
‘‘అగ్ఘసమోధానో’’ నామ సమ్బహులాసు ఆపత్తీసు యా ఏకా వా ద్వే వా తిస్సో వా సమ్బహులా వా ఆపత్తియో సబ్బచిరపటిచ్ఛన్నాయో, తాసం అగ్ఘేన సమోధాయ తాసం రత్తిపరిచ్ఛేదవసేన అవసేసానం ఊనతరపటిచ్ఛన్నానం ఆపత్తీనం పరివాసో దియ్యతి. అయం వుచ్చతి అగ్ఘసమోధానో. సోపి పరతో ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖు సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపన్నో హోతి, ఏకా ఆపత్తి ఏకాహపటిచ్ఛన్నా ఏకా ఆపత్తి ద్వీహపటిచ్ఛన్నా’’తిఆదినా నయేన పాళియం ఆగతోయేవ.
యస్స పన సతం ఆపత్తియో దసాహపటిచ్ఛన్నా, అపరమ్పి సతం ఆపత్తియో దసాహపటిచ్ఛన్నాతి ఏవం దసక్ఖత్తుం కత్వా ఆపత్తిసహస్సం దివససతపటిచ్ఛన్నం హోతి, తేన కిం కాతబ్బన్తి? సబ్బం సమోదహిత్వా దస దివసే పరివసితబ్బం. ఏవం ఏకేనేవ దసాహేన దివససతమ్పి పరివసితమేవ హోతి. వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘దససతం రత్తిసతం, ఆపత్తియో ఛాదయిత్వాన;
దస రత్తియో వసిత్వాన, ముచ్చేయ్య పారివాసికో’’తి. (పరి. ౪౭౭);
అయం అగ్ఘసమోధానో నామ.
‘‘మిస్సకసమోధానో’’ నామ – యో నానావత్థుకా ఆపత్తియో ఏకతో కత్వా దియ్యతి. తత్రాయం నయో –
‘‘అహం, భన్తే, సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం ఏకం సుక్కవిస్సట్ఠిం, ఏకం కాయసంసగ్గం, ఏకం దుట్ఠుల్లవాచం, ఏకం అత్తకామం, ఏకం సఞ్చరిత్తం, ఏకం కుటికారం, ఏకం విహారకారం, ఏకం దుట్ఠదోసం, ఏకం అఞ్ఞభాగియం, ఏకం సఙ్ఘభేదం, ఏకం భేదానువత్తకం, ఏకం దుబ్బచం, ఏకం కులదూసకం, సోహం, భన్తే, సఙ్ఘం తాసం ఆపత్తీనం సమోధానపరివాసం యాచామీ’’తి –
తిక్ఖత్తుం యాచాపేత్వా తదనురూపాయ కమ్మవాచాయ పరివాసో దాతబ్బో.
ఏత్థ చ సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం నానావత్థుకాయోతిపి సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిన్తిపి ఏవం పుబ్బే వుత్తనయేన వత్థువసేనపి గోత్తవసేనపి నామవసేనపి ఆపత్తివసేనపి యోజేత్వా కమ్మవాచం కాతుం వట్టతియేవాతి అయం మిస్సకసమోధానో. సబ్బపరివాసకమ్మవాచావసానే పన నిక్ఖిత్తానిక్ఖిత్తవత్తాదికథా పురిమనయేనేవ వేదితబ్బాతి.
పరివాసకథా నిట్ఠితా.
ఇదాని యం వుత్తం ‘‘పక్ఖమానత్తఞ్చ సమోధానమానత్తఞ్చ అవసేసపరివాసకథావసానే కథయిస్సామా’’తి, తస్సోకాసో సమ్పత్తో, తస్మా వుచ్చతి – ‘‘పక్ఖమానత్త’’న్తి భిక్ఖునియా దాతబ్బమానత్తం. తం పన పటిచ్ఛన్నాయపి అప్పటిచ్ఛన్నాయపి ఆపత్తియా అడ్ఢమాసమేవ దాతబ్బం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘గరుధమ్మం అజ్ఝాపన్నాయ భిక్ఖునియా ఉభతోసఙ్ఘే పక్ఖమానత్తం చరితబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౪౦౩). తం పన భిక్ఖునీహి అత్తనో సీమం సోధేత్వా విహారసీమాయ వా విహారసీమం సోధేతుం అసక్కోన్తీహి ఖణ్డసీమాయ వా సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన చతువగ్గగణం సన్నిపాతాపేత్వా దాతబ్బం. సచే ఏకా ఆపత్తి హోతి ఏకిస్సా వసేన, సచే ద్వే వా తిస్సో వా సమ్బహులా వా ఏకవత్థుకా వా నానావత్థుకా వా తాసం తాసం వసేన వత్థుగోత్తనామఆపత్తీసు యం యం ఇచ్ఛతి తం తం ఆదాయ యోజనా కాతబ్బా.
తత్రిదం ఏకాపత్తివసేన ముఖమత్తదస్సనం, తాయ ఆపన్నాయ భిక్ఖునియా భిక్ఖునిసఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా వుడ్ఢానం భిక్ఖునీనం పాదే వన్దిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ఏవమస్స వచనీయో – ‘‘అహం, అయ్యే, ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిం గామన్తరం, సాహం, అయ్యే, ఏకిస్సా ఆపత్తియా గామన్తరాయ పక్ఖమానత్తం యాచామీ’’తి.
ఏవం తిక్ఖత్తుం యాచాపేత్వా బ్యత్తాయ భిక్ఖునియా పటిబలాయ సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బో –
‘‘సుణాతు మే అయ్యే సఙ్ఘో, అయం ఇత్థన్నామా భిక్ఖునీ ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జి గామన్తరం, సా సఙ్ఘం ఏకిస్సా ఆపత్తియా గామన్తరాయ పక్ఖమానత్తం యాచతి, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఇత్థన్నామాయ భిక్ఖునియా ఏకిస్సా ఆపత్తియా గామన్తరాయ పక్ఖమానత్తం దదేయ్య, ఏసా ఞత్తి.
‘‘సుణాతు మే అయ్యే సఙ్ఘో, అయం…పే… దుతియమ్పి… తతియమ్పి ఏతమత్థం వదామి. సుణాతు మే అయ్యే సఙ్ఘో…పే… దేతి… దిన్నం సఙ్ఘేన ఇత్థన్నామాయ భిక్ఖునియా ఏకిస్సా ఆపత్తియా గామన్తరాయ పక్ఖమానత్తం, ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ; ఏవమేతం ధారయామీ’’తి.
కమ్మవాచాపరియోసానే వత్తం సమాదియిత్వా భిక్ఖుమానత్తకథాయ వుత్తనయేనేవ సఙ్ఘస్స ఆరోచేత్వా నిక్ఖిత్తవత్తం వసితుకామాయ తత్థేవ సఙ్ఘమజ్ఝే వా పక్కన్తాసు భిక్ఖునీసు ఏకభిక్ఖునియా వా దుతియికాయ వా సన్తికే వుత్తనయేనేవ నిక్ఖిపితబ్బం. అఞ్ఞిస్సా పన ఆగన్తుకాయ సన్తికే ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బం. నిక్ఖిత్తకాలతో పట్ఠాయ పకతత్తట్ఠానే తిట్ఠతి. పున సమాదియిత్వా అరుణం ఉట్ఠాపేన్తియా పన భిక్ఖునీనంయేవ సన్తికే వసితుం న లభతి. ‘‘ఉభతోసఙ్ఘే పక్ఖమానత్తం చరితబ్బ’’న్తి హి వుత్తం. తస్మా అస్సా ఆచరియుపజ్ఝాయాహి విహారం గన్త్వా సఙ్గాహకపక్ఖే ఠితో ఏకో మహాథేరో వా ధమ్మకథికో వా భిక్ఖు వత్తబ్బో – ‘‘ఏకిస్సా భిక్ఖునియా వినయకమ్మం కత్తబ్బమత్థి, తత్ర నో అయ్యా, చత్తారో భిక్ఖూ పేసేథా’’తి. సఙ్గహం అకాతుం న లబ్భతి, పేసేస్సామీతి వత్తబ్బం. చతూహి పకతత్తభిక్ఖునీహి మానత్తచారినిం భిక్ఖునిం గహేత్వా అన్తోఅరుణేయేవ నిక్ఖమిత్వా గామూపచారతో ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వా మగ్గా ఓక్కమ్మ గుమ్బవతిఆదీహి పటిచ్ఛన్నట్ఠానే నిసీదితబ్బం. విహారూపచారతోపి ద్వే లేడ్డుపాతా అతిక్కమితబ్బా చతూహి పకతత్తభిక్ఖూహిపి తత్థ గన్తబ్బం. గన్త్వా పన భిక్ఖునీహి సద్ధిం న ఏకట్ఠానే నిసీదితబ్బం, పటిక్కమిత్వా అవిదూరట్ఠానే నిసీదితబ్బం. కురున్దిమహాపచ్చరీసు పన ‘‘భిక్ఖునీహిపి బ్యత్తం ఏకం వా ద్వే వా ఉపాసికాయో భిక్ఖూహిపి ఏకం వా ద్వే వా ఉపాసకే అత్తరక్ఖణత్థాయ గహేత్వా గన్తబ్బ’’న్తి వుత్తం. కురున్దియంయేవ చ భిక్ఖునుపస్సయస్స చ విహారస్స చ ఉపచారం ముఞ్చితుం వట్టతీ’’తి వుత్తం, గామస్సాతి న వుత్తం.
ఏవం నిసిన్నేసు పన భిక్ఖూసు చ భిక్ఖునీసు చ తాయ భిక్ఖునియా ‘‘మానత్తం సమాదియామి, వత్తం సమాదియామీ’’తి వత్తం సమాదియిత్వా భిక్ఖునీసఙ్ఘస్స తావ ఏవం ఆరోచేతబ్బం –
‘‘అహం, అయ్యే, ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిం గామన్తరం, సాహం సఙ్ఘం ఏకిస్సా ఆపత్తియా గామన్తరాయ పక్ఖమానత్తం యాచిం, తస్స మే సఙ్ఘో ఏకిస్సా ఆపత్తియా గామన్తరాయ పక్ఖమానత్తం అదాసి, సాహం పక్ఖమానత్తం చరామి, ‘వేదయామహం, అయ్యే, వేదయతీ’తి మం సఙ్ఘో ధారేతూ’’తి.
తతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సన్తికం గన్త్వా ఏవం ఆరోచేతబ్బం – ‘‘అహం, అయ్యా, ఏకం ఆపత్తిం ఆపజ్జిం …పే… వేదయామహం, అయ్యా, వేదయతీతి మం సఙ్ఘో ధారేతూ’’తి. ఇధాపి యాయ కాయచి భాసాయ ఆరోచేతుం వట్టతి.
ఆరోచేత్వా చ భిక్ఖునిసఙ్ఘస్సేవ సన్తికే నిసీదితబ్బం, ఆరోచితకాలతో పట్ఠాయ భిక్ఖూనం గన్తుం వట్టతి. సచే సాసఙ్కం హోతి, భిక్ఖునియో తత్థేవ ఠానం పచ్చాసీసన్తి, ఠాతబ్బం. సచే అఞ్ఞో భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా తం ఠానం ఏతి, పస్సన్తియా ఆరోచేతబ్బం. నో చే ఆరోచేతి, రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదదుక్కటఞ్చ. సచే అజానన్తియా ఏవ ఉపచారం ఓక్కమిత్వా గచ్ఛతి, రత్తిచ్ఛేదోవ హోతి, న వత్తభేదదుక్కటం. సచే భిక్ఖునియో ఉపజ్ఝాయాదీనం వత్తకరణత్థం పగేవ గన్తుకామా హోన్తి, రత్తివిప్పవాసగణఓహీయనగామన్తరాపత్తిరక్ఖణత్థం ఏకం భిక్ఖునిం ఠపేత్వా గన్తబ్బం. తాయ అరుణే ఉట్ఠితే తస్సా సన్తికే వత్తం నిక్ఖిపితబ్బం. ఏతేనుపాయేన అఖణ్డా పఞ్చదస రత్తియో మానత్తం చరితబ్బం.
అనిక్ఖిత్తవత్తాయ పన పారివాసికక్ఖన్ధకే వుత్తనయేనేవ సమ్మా వత్తితబ్బం. అయం పన విసేసో – ‘‘ఆగన్తుకస్స ఆరోచేతబ్బ’’న్తి ఏత్థ యత్తకా పురేభత్తం వా పచ్ఛాభత్తం వా తం గామం భిక్ఖూ వా భిక్ఖునియో వా ఆగచ్ఛన్తి, సబ్బేసం ఆరోచేతబ్బం. అనారోచేన్తియా రత్తిచ్ఛేదో చ వత్తభేదదుక్కటఞ్చ. సచేపి రత్తిం కోచి భిక్ఖు తం గామూపచారం ఓక్కమిత్వా గచ్ఛతి, రత్తిచ్ఛేదో హోతియేవ, అజాననపచ్చయా పన వత్తభేదతో ముచ్చతి. కురున్దిఆదీసు పన అనిక్ఖిత్తవత్తభిక్ఖూనం వుత్తనయేనేవ కథేతబ్బన్తి వుత్తం. తం పారివాసికవత్తాదీనం ఉపచారసీమాయ పరిచ్ఛిన్నత్తా యుత్తతరం దిస్సతి. ఉపోసథే ఆరోచేతబ్బం, పవారణాయ ఆరోచేతబ్బం, చతున్నం భిక్ఖూనఞ్చ భిక్ఖునీనఞ్చ దేవసికం ఆరోచేతబ్బం. సచే భిక్ఖూనం తస్మిం గామే భిక్ఖాచారో సమ్పజ్జతి, తత్థేవ గన్తబ్బం. నో చే సమ్పజ్జతి, అఞ్ఞత్ర చరిత్వాపి తత్ర ఆగన్త్వా అత్తానం దస్సేత్వా గన్తబ్బం. బహిగామే వా సఙ్కేతట్ఠానం కాతబ్బం – ‘‘అసుకస్మిం నామ ఠానే అమ్హే పస్సిస్ససీ’’తి. తాయ సఙ్కేతట్ఠానం గన్త్వా ఆరోచేతబ్బం. సఙ్కేతట్ఠానే అదిస్వా విహారం గన్త్వా ఆరోచేతబ్బం. విహారే సబ్బభిక్ఖూనం ఆరోచేతబ్బం. సచే సబ్బేసం సక్కా న హోతి ఆరోచేతుం, బహిఉపచారసీమాయ ఠత్వా భిక్ఖునియో పేసేతబ్బా. తాహి ఆనీతానం చతున్నం భిక్ఖూనం ఆరోచేతబ్బం. సచే విహారో దూరో హోతి సాసఙ్కో, ఉపాసకే చ ఉపాసికాయో చ గహేత్వా గన్తబ్బం. సచే పన అయం ఏకా వసతి, రత్తివిప్పవాసం ఆపజ్జతి, తస్మాస్సా ఏకా పకతత్తా భిక్ఖునీ సమ్మన్నిత్వా దాతబ్బా ఏకచ్ఛన్నే వసనత్థాయ.
ఏవం అఖణ్డం మానత్తం చరిత్వా వీసతిగణే భిక్ఖునిసఙ్ఘే వుత్తనయేనేవ అబ్భానం కాతబ్బం. సచే మానత్తం చరమానా అన్తరాపత్తిం ఆపజ్జతి, మూలాయ పటికస్సిత్వా తస్సా ఆపత్తియా మానత్తం దాతబ్బన్తి కురున్దియం వుత్తం. ఇదం ‘‘పక్ఖమానత్తం’’ నామ.
‘‘సమోధానమానత్తం’’ పన తివిధం హోతి – ఓధానసమోధానం, అగ్ఘసమోధానం, మిస్సకసమోధానన్తి. తత్థ యదేతం పరతో ఉదాయిత్థేరస్స పఞ్చాహపటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా పరివాసం పరివసన్తస్స పరివాసే చ మానత్తారహట్ఠానే చ అన్తరాపత్తిం ఆపజ్జిత్వా మూలాయపటికస్సితస్స ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సఙ్ఘో ఉదాయిస్స భిక్ఖునో తిస్సన్నం ఆపత్తీనం ఛారత్తం మానత్తం దేతూ’’తి మానత్తం అనుఞ్ఞాతం, ఇదం ‘‘ఓధానసమోధానం’’ నామ. ఇదఞ్హి పునప్పునం మూలాయపటికస్సనేన పరివుత్థదివసే ఓధునిత్వా పురిమాపత్తీహి సద్ధిం సమోధాయ దిన్నం, తస్మా ఓధానసమోధానన్తి వుచ్చతి. కురున్దియం పన ‘‘సమోధానపరివాసం వుత్థస్స దాతబ్బం మానత్తం సమోధానమానత్త’’న్తి వుత్తం. తమ్పి తేన పరియాయేన యుజ్జతి.
అగ్ఘసమోధానం పన మిస్సకసమోధానఞ్చ అగ్ఘసమోధానమిస్సకసమోధానపరివాసావసానే దాతబ్బమానత్తమేవ వుచ్చతి, తం పరివాసకమ్మవాచానుసారేన యోజేత్వా దాతబ్బం. ఏత్తావతా యం వుత్తం ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సఙ్ఘో ఉదాయిస్స భిక్ఖునో ఏకిస్సా ఆపత్తియా సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిస్సట్ఠియా ఏకాహపటిచ్ఛన్నాయ ఏకాహపరివాసం దేతూతిఆదినా నయేన పాళియం అనేకేహి ఆకారేహి పరివాసో చ మానత్తఞ్చ వుత్తం, తస్స యస్మా ఆగతాగతఠానే వినిచ్ఛయో వుచ్చమానో పాళి వియ అతివిత్థారం ఆపజ్జతి, న చ సక్కా హోతి సుఖేన పరిగ్గహేతుం, తస్మా నం సమోధానేత్వా ఇధేవ దస్సేస్సామా’’తి, తదిదం అత్థతో సమ్పాదితం హోతి.
పటిచ్ఛన్నపరివాసకథా
౧౦౨. ఇదాని యా తావ అయం పటిచ్ఛన్నాయ ఏకిస్సా ఆపత్తియా వసేన పాళి వుత్తా, సా ఉత్తానత్థావ.
౧౦౮. తతో పరం ద్వీహతీహచతూహపఞ్చాహపటిచ్ఛన్నానం వసేన పాళిం వత్వా పఞ్చాహపటిచ్ఛన్నాయ పరివాసతో పట్ఠాయ అన్తరాపత్తి దస్సితా. యస్మా పన తం ఆపత్తిం ఆపన్నో మూలాయపటికస్సనారహో నామ హోతి, తస్మాస్స తత్థ మూలాయపటికస్సనం అనుఞ్ఞాతం. సచే పన నిక్ఖిత్తవత్తో ఆపజ్జతి, మూలాయపటికస్సనారహో న హోతి. కస్మా? యస్మా న సో పరివసన్తో ఆపన్నో, పకతత్తట్ఠానే ఠితో ఆపన్నో, తస్మా తస్సా ఆపత్తియా విసుం మానత్తం చరితబ్బం. సచే పటిచ్ఛన్నా హోతి పరివాసోపి వసితబ్బో. యఞ్చేతం మూలాయపటికస్సనం వుత్తం, తస్మిమ్పి కతే పరివుత్థదివసా మక్ఖితా హోన్తి. ఇతి పరివాసే అన్తరాపత్తిం దస్సేత్వా పున మానత్తారహస్స అన్తరాపత్తిం దస్సేత్వా మూలాయపటికస్సనం వుత్తం, తస్మిమ్పి కతే పరివుత్థదివసా మక్ఖితావ హోన్తి. తతో పరివుత్థపరివాసస్స తాసం తిస్సన్నమ్పి ఆపత్తీనం సమోధానమానత్తం దస్సితం. తతో మానత్తచారికస్స అన్తరాపత్తిం దస్సేత్వా మూలాయపటికస్సనం వుత్తం. తస్మిం పన పటికస్సనే కతే మానత్తచిణ్ణదివసాపి పరివుత్థదివసాపి మక్ఖితావ హోన్తి. తతో అబ్భానారహస్స అన్తరాపత్తిం దస్సేత్వా మూలాయపటికస్సనం వుత్తం. తస్మిమ్పి కతే సబ్బే తే మక్ఖితావ హోన్తి. తతో పరం సబ్బా అన్తరాపత్తియో యోజేత్వా అబ్భానకమ్మం దస్సితం. ఏవం పటిచ్ఛన్నవారే ఏకాహపటిచ్ఛన్నాదివసేన పఞ్చ, అన్తరాపత్తివసేన చతస్సోతి నవ కమ్మవాచా దస్సితా హోన్తి.
పటిచ్ఛన్నపరివాసకథా నిట్ఠితా.