౬. సేనాసనక్ఖన్ధకం
విహారానుజాననకథా
౨౯౪. సేనాసనక్ఖన్ధకే – అపఞ్ఞత్తం హోతీతి అననుఞ్ఞాతం హోతి. విహారో నామ అడ్ఢయోగాదిముత్తకో అవసేసావాసో. అడ్ఢయోగోతి సుపణ్ణవఙ్కగేహం. పాసాదోతి దీఘపాసాదో. హమ్మియన్తి ఉపరిఆకాసతలే పతిట్ఠితకూటాగారో పాసాదోయేవ. గుహాతి ఇట్ఠకాగుహా సిలాగుహా దారుగుహా పంసుగుహా. ఆగతానాగతస్స చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్సాతి ఆగతస్స చ అనాగతస్స చ చతూసు దిసాసు అప్పటిహతచారస్స చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స.
౨౯౫. అనుమోదనగాథాసు – సీతం ఉణ్హన్తి ఉతువిసభాగవసేన వుత్తం. సిసిరే చాపి వుట్ఠియోతి ఏత్థ సిసిరోతి సమ్ఫుసితకవాతో వుచ్చతి. వుట్ఠియోతి ఉజుకమేఘవుట్ఠియో ఏవ. ఏతాని సబ్బాని పటిహన్తీతి ఇమినావ పదేన యోజేతబ్బాని.
పటిహఞ్ఞతీతి విహారేన పటిహఞ్ఞతి. లేణత్థన్తి నిలీయనత్థం. సుఖత్థన్తి సీతాదిపరిస్సయాభావేన సుఖవిహారత్థం. ఝాయితుఞ్చ విపస్సితున్తి ఇదమ్పి పదద్వయం ‘‘సుఖత్థఞ్చా’’తి ఇమినావ పదేన యోజేతబ్బం. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – సుఖత్థఞ్చ విహారదానం, కతమం సుఖత్థం? ఝాయితుం విపస్సితుఞ్చ యం సుఖం, తదత్థం. అథ వా పరపదేనపి యోజేతబ్బం – ఝాయితుఞ్చ విపస్సితుఞ్చ విహారదానం; ఇధ ఝాయిస్సన్తి విపస్సిస్సన్తీతి దదతో విహారదానం సఙ్ఘస్స అగ్గం బుద్ధేన వణ్ణితం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సో చ సబ్బదదో హోతి, యో దదాతి ఉపస్సయ’’న్తి (సం. ని. ౧.౪౨).
యస్మా చ అగ్గం వణ్ణితం, ‘‘తస్మా హి పణ్డితో పోసో’’తి గాథా. వాసయేత్థ బహుస్సుతేతి ఏత్థ విహారే పరియత్తిబహుస్సుతే చ పటివేధబహుస్సుతే చ వాసేయ్య. తేసం అన్నఞ్చాతి యం తేసం అనుచ్ఛవికం అన్నఞ్చ పానఞ్చ వత్థాని చ మఞ్చపీఠాదిసేనాసనాని చ, తం సబ్బం తేసు ఉజుభూతేసు అకుటిలచిత్తేసు. దదేయ్యాతి నిదహేయ్య. తఞ్చ ఖో విప్పసన్నేన చేతసా న చిత్తప్పసాదం విరాధేత్వా, ఏవం విప్పసన్నచిత్తస్స హి తే తస్స ధమ్మం దేసేన్తి…పే… పరినిబ్బాతి అనాసవోతి.
౨౯౬. ఆవిఞ్ఛనచ్ఛిద్దం ఆవిఞ్ఛనరజ్జున్తి ఏత్థ రజ్జు నామ సచేపి దీపినఙ్గుట్ఠేన కతా హోతి, వట్టతియేవ; న కాచి న వట్టతి. తీణి తాళానీతి తిస్సో కుఞ్చికాయో. యన్తకం సూచికన్తి ఏత్థ యం యం జానాతి తం తం యన్తకం, తస్స వివరణసూచికఞ్చ కాతుం వట్టతి. వేదికావాతపానం నామ చేతియే వేదికాసదిసం. జాలవాతపానం నామ జాలకబద్ధం. సలాకవాతపానం నామ థమ్భకవాతపానం. చక్కలికన్తి ఏత్థ చోళకపాదపుఞ్ఛనం బన్ధితుం అనుజానామీతి అత్థో. వాతపానభిసీతి వాతపానప్పమాణేన భిసిం కత్వా బన్ధితుం అనుజానామీతి అత్థో. మిడ్ఢిన్తి మిడ్ఢకం. బిదలమఞ్చకన్తి వేత్తమఞ్చం; వేళువిలీవేహి వా వీతం.
౨౯౭. ఆసన్దికోతి చతురస్సపీఠం వుచ్చతి. ఉచ్చకమ్పి ఆసన్దికన్తి వచనతో ఏకతోభాగేన దీఘపీఠమేవ హి అట్ఠఙ్గులపాదకం వట్టతి, చతురస్సఆసన్దికో పన పమాణాతిక్కన్తోపి వట్టతీతి వేదితబ్బో. సత్తఙ్గో నామ తీసు దిసాసు అపస్సయం కత్వా కతమఞ్చో, అయమ్పి పమాణాతిక్కన్తో వట్టతి. భద్దపీఠన్తి వేత్తమయం పీఠం వుచ్చతి. పీఠికాతి పిలోతికాబద్ధపీఠమేవ. ఏళకపాదపీఠం నామ దారుపట్టికాయ ఉపరి పాదే ఠపేత్వా భోజనఫలకం వియ కతపీఠం వుచ్చతి. ఆమలకవట్టికపీఠం నామ ఆమలకాకారేన యోజితం బహుపాదకపీఠం. ఇమాని తావ పాళియం ఆగతపీఠాని. దారుమయం పన సబ్బం పీఠం వట్టతీతి అయమేత్థ వినిచ్ఛయో. కోచ్ఛన్తి ఉసిరమయం వా ముఞ్జపబ్బజమయం వా.
అట్ఠఙ్గులపరమం మఞ్చపటిపాదకన్తి ఏత్థ మనుస్సానం పమాణఙ్గులమేవ అట్ఠఙ్గులం. చిమిలికా నామ పరికమ్మకతాయ భూమియా ఛవిసంరక్ఖణత్థాయ అత్థరణం వుచ్చతి. రుక్ఖతూలన్తి సిమ్బలిరుక్ఖాదీనం యేసం కేసఞ్చి రుక్ఖానం తూలం. లతాతూలన్తి ఖీరవల్లిఆదీనం యాసం కాసఞ్చి వల్లీనం తూలం. పోటకితూలన్తి పోటకితిణాదీనం యేసం కేసఞ్చి తిణజాతికానం అన్తమసో ఉచ్ఛునళాదీనమ్పి తూలం. ఏతేహి తీహి సబ్బభూతగామా సఙ్గహితా హోన్తి. రుక్ఖవల్లితిణజాతియో హి ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞో భూతగామో నామ నత్థి, తస్మా యస్స కస్సచి భూతగామస్స తూలం బిమ్బోహనే వట్టతి, భిసిం పన పాపుణిత్వా సబ్బమ్పేతం అకప్పియతూలన్తి వుచ్చతి. న కేవలఞ్చ బిమ్బోహనే ఏతం తూలమేవ, హంసమోరాదీనం సబ్బసకుణానం సీహాదీనం సబ్బచతుప్పదానఞ్చ లోమమ్పి వట్టతి. పియఙ్గుపుప్ఫబకుళపుప్ఫాది పన యంకిఞ్చి పుప్ఫం న వట్టతి. తమాలపత్తం సుద్ధమేవ న వట్టతి, మిస్సకం పన వట్టతి. భిసీనం అనుఞ్ఞాతం పఞ్చవిధం ఉణ్ణాదితూలమ్పి వట్టతి.
అద్ధకాయికానీతి ఉపడ్ఢకాయప్పమాణాని, యేసు కటితో పట్ఠాయ యావ సీసం ఉపదహన్తి. సీసప్పమాణం నామ యస్స విత్థారతో తీసు కణ్ణేసు ద్విన్నం కణ్ణానం అన్తరం మినీయమానం విదత్థి చేవ చతురఙ్గులఞ్చ హోతి, మజ్ఝట్ఠానం ముట్ఠిరతనం హోతి. దీఘతో పన దియడ్ఢరతనం వా ద్విరతనం వాతి కురున్దియం వుత్తం. అయం సీసప్పమాణస్స ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో. ఇతో ఉద్ధం న వట్టతి, హేట్ఠా పన వట్టతి. అగిలానస్స సీసుపధానఞ్చ పాదుపధానఞ్చాతి ద్వయమేవ వట్టతి. గిలానస్స బిమ్బోహనాని సన్థరిత్వా ఉపరి పచ్చత్థరణం కత్వా నిపజ్జితుమ్పి వట్టతి. ‘‘యాని పన భిసీనం అనుఞ్ఞాతాని పఞ్చ కప్పియతూలాని, తేహి బిమ్బోహనం మహన్తమ్పి వట్టతీ’’తి ఫుస్సదేవత్థేరో ఆహ. వినయధరఉపతిస్సత్థేరో పన ‘‘బిమ్బోహనం కరిస్సామీ’తి కప్పియతూలం వా అకప్పియతూలం వా పక్ఖిపిత్వా కరోన్తస్స పమాణమేవ వట్టతీ’’తి ఆహ.
పఞ్చ భిసియోతి పఞ్చహి ఉణ్ణాదీహి పూరితభిసియో. తూలగణనాయ హి ఏతాసం గణనా వుత్తా. తత్థ ఉణ్ణగ్గహణేన న కేవలం ఏళకలోమమేవ గహితం, ఠపేత్వా మనుస్సలోమం యంకిఞ్చి కప్పియాకప్పియమంసజాతీనం పక్ఖిచతుప్పదానం లోమం, సబ్బం ఇధ ఉణ్ణగ్గహణేనేవ గహితం. తస్మా ఛన్నం చీవరానం ఛన్నం అనులోమచీవరానఞ్చ అఞ్ఞతరేన భిసిచ్ఛవిం కత్వా తం సబ్బం పక్ఖిపిత్వా భిసిం కాతుం వట్టతి. ఏళకలోమాని పన అపక్ఖిపిత్వా కమ్బలమేవ చతుగ్గుణం వా పఞ్చగుణం వా పక్ఖిపిత్వా కతాపి ఉణ్ణభిసిసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి.
చోళభిసిఆదీసు యంకిఞ్చి నవచోళం వా పురాణచోళం వా సంహరిత్వా వా అన్తో పక్ఖిపిత్వా వా కతా చోళభిసి, యంకిఞ్చి వాకం పక్ఖిపిత్వా కతా వాకభిసి, యంకిఞ్చి తిణం పక్ఖిపిత్వా కతా తిణభిసి, అఞ్ఞత్ర సుద్ధతమాలపత్తం యంకిఞ్చి పణ్ణం పక్ఖిపిత్వా కతా పణ్ణభిసీతి వేదితబ్బా. తమాలపత్తం పన అఞ్ఞేన మిస్సమేవ వట్టతి, సుద్ధం న వట్టతి. భిసియా పమాణనియమో నత్థి, మఞ్చభిసి పీఠభిసి భూమత్థరణభిసి చఙ్కమనభిసి పాదపుఞ్ఛనభిసీతి ఏతాసం అనురూపతో సల్లక్ఖేత్వా అత్తనో రుచివసేన పమాణం కాతబ్బం. యం పనేతం ఉణ్ణాదిపఞ్చవిధతూలమ్పి భిసియం వట్టతి, తం ‘‘మసూరకేపి వట్టతీ’’తి కురున్దియం వుత్తం. ఏతేన మసూరకం పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి సిద్ధం హోతి.
మఞ్చభిసిం పీఠే సన్థరన్తీతి మఞ్చభిసిం పీఠే అత్థరన్తి; అత్థరణత్థాయ హరన్తీతి యుజ్జతి. ఉల్లోకం అకరిత్వాతి హేట్ఠా చిమిలికం అదత్వా. ఫోసితున్తి రజనేన వా హలిద్దియా వా ఉపరి ఫుసితాని దాతుం. భత్తికమ్మన్తి భిసిచ్ఛవియా ఉపరి భత్తికమ్మం. హత్థభత్తిన్తి పఞ్చఙ్గులిభత్తిం.
౨౯౮. ఇక్కాసన్తి రుక్ఖనియ్యాసం వా సిలేసం వా. పిట్ఠమద్దన్తి పిట్ఠఖలిం. కుణ్డకమత్తికన్తి కుణ్డకమిస్సకమత్తికం. సాసపకుట్టన్తి సాసపపిట్ఠం. సిత్థతేలకన్తి విలీనమధుసిత్థకం. అచ్చుస్సన్నం హోతీతి బిన్దు బిన్దు హుత్వా తిట్ఠతి. పచ్చుద్ధరితున్తి పుఞ్ఛితుం. గణ్డుమత్తికన్తి గణ్డుప్పాదగూథమత్తికం. కసావన్తి ఆమలకహరీతకానం కసావం.
౨౯౯. న భిక్ఖవే పటిభానచిత్తన్తి ఏత్థ న కేవలం ఇత్థిపురిసరూపమేవ, తిరచ్ఛానరూపమ్పి అన్తమసో గణ్డుప్పాదరూపమ్పి భిక్ఖునో సయం కాతుం వా ‘‘కరోహీ’’తి వత్తుం వా న వట్టతి, ‘‘ఉపాసక ద్వారపాలం కరోహీ’’తి వత్తుమ్పి న లబ్భతి. జాతకపకరణఅసదిసదానాదీని పన పసాదనీయాని నిబ్బిదాపటిసంయుత్తాని వా వత్థూని పరేహి కారాపేతుం లబ్భతి. మాలాకమ్మాదీని సయమ్పి కాతుం లబ్భతి.
౩౦౦. అళకమన్దాతి ఏకఙ్గణా మనుస్సాభికిణ్ణా. తయో గబ్భేతి ఏత్థ సివికాగబ్భోతి చతురస్సగబ్భో. నాళికాగబ్భోతి విత్థారతో దిగుణతిగుణాయామో దీఘగబ్భో. హమ్మియగబ్భోతి ఆకాసతలే కూటాగారగబ్భో వా ముణ్డచ్ఛదనగబ్భో వా.
కలఙ్కపాదకన్తి రుక్ఖం విజ్ఝిత్వా తత్థ ఖాణుకే ఆకోటేత్వా కతం, తం ఆహరిమం భిత్తిపాదం జిణ్ణకుట్టపాదస్స ఉపత్థమ్భనత్థం భూమియం పతిట్ఠాపేతుం అనుజానామీతి అత్థో. పరిత్తాణకిటికన్తి వస్సపరిత్తాణత్థం కిటికం. ఉద్దసుధన్తి వచ్ఛకగోమయేన చేవ ఛారికాయ చ సద్ధిం మద్దితమత్తికం.
ఆళిన్దో నామ పముఖం వుచ్చతి. పఘనం నామ యం నిక్ఖమన్తా చ పవిసన్తా చ పాదేహి హనన్తి, తస్స విహారద్వారే ఉభతో కుట్టం నీహరిత్వా కతపదేసస్సేతం అధివచనం, ‘‘పఘాన’’న్తిపి వుచ్చతి. పకుట్టన్తి మజ్ఝే గబ్భస్స సమన్తా పరియాగారో వుచ్చతి. ‘‘పకుట’’న్తిపి పాఠో. ఓసారకన్తి అనాళిన్దకే విహారే వంసం దత్వా తతో దణ్డకే ఓసారేత్వా కతఛదనపముఖం. సంసారణకిటికో నామ చక్కలయుత్తో కిటికో.
౩౦౧. పానీయభాజనన్తి పివన్తానం పానీయదానభాజనం. ఉళుఙ్కో చ థాలకఞ్చ పానీయసఙ్ఖస్స అనులోమాని.
౩౦౩. అపేసీతి దీఘదారుమ్హి ఖాణుకే పవేసేత్వా కణ్టకసాఖాహి వినన్ధిత్వా కతం ద్వారథకనకం. పలిఘోతి గామద్వారేసు వియ చక్కయుత్తం ద్వారథకనకం.
౩౦౫. అస్సతరీహి యుత్తా రథా అస్సతరీరథా. ఆముత్తమణికుణ్డలాతి ఆముత్తమణికుణ్డలాని.
పరినిబ్బుతోతి కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. సీతిభూతోతి కిలేసాతపాభావేన సీతిభూతో. నిరూపధీతి కిలేసుపధిఅభావేన నిరూపధీతి వుచ్చతి.
సబ్బా ఆసత్తియో ఛేత్వాతి రూపాదీసు వా విసయేసు సబ్బభవేసు వా పత్థనాయో ఛిన్దిత్వా. హదయే దరన్తి చిత్తే కిలేసదరథం వినేత్వా. వేయ్యాయికన్తి వయకరణం వుచ్చతి.
౩౦౭. ఆదేయ్యవాచోతి తస్స వచనం బహూ జనా ఆదియితబ్బం సోతబ్బం మఞ్ఞన్తీతి అత్థో. ఆరామే అకంసూతి యే సధనా, తే అత్తనో ధనేన అకంసు. యే మన్దధనా చేవ అధనా చ, తేసం ధనం అదాసి. ఇతి సో సతసహస్సకహాపణే సతసహస్సగ్ఘనకఞ్చ భణ్డం దత్వా పఞ్చచత్తాలీసయోజనికే అద్ధానే యోజనే యోజనే విహారపతిట్ఠానం కత్వా సావత్థిం అగమాసి.
కోటిసన్థరం సన్థరాపేసీతి కహాపణకోటియా కహాపణకోటిం పటిపాదేత్వా సన్థరి. యే తత్థ రుక్ఖా వా పోక్ఖరణియో వా తేసం పరిక్ఖేపప్పమాణం గహేత్వా అఞ్ఞస్మిం ఠానే సన్థరిత్వా అదాసి. ఏవమస్స అట్ఠారసకోటికం నిధానం పరిక్ఖయం అగమాసి.
కుమారస్స ఏతదహోసీతి గహపతినో ఏవం బహుధనం చజన్తస్సాపి ముఖస్స విప్పసన్నాకారం దిస్వా ఏతం అహోసి. కోట్ఠకం మాపేసీతి సత్తభూమికం ద్వారకోట్ఠకపాసాదం మాపేసి.
అథ ఖో అనాథపిణ్డికో గహపతి జేతవనే విహారే కారాపేసి…పే… మణ్డపే కారాపేసీతి అపరాహిపి అట్ఠారసహి కోటీహి ఏతే విహారాదయో కారాపేసి అట్ఠకరీసప్పమాణాయ భూమియా. విపస్సిస్స హి భగవతో పునబ్బసుమిత్తో గహపతి యోజనప్పమాణం భూమిం సువణ్ణిట్ఠకాసన్థరేన కిణిత్వా విహారం కారాపేసి. సిఖిస్స పన సిరివడ్ఢో గహపతి తిగావుతప్పమాణం సువణ్ణయట్ఠిసన్థరేన, వేస్సభుస్స సోత్థిజో గహపతి అడ్ఢయోజనప్పమాణం సువణ్ణఫాలసన్థరేన, కకుసన్ధస్స పన అచ్చుతో గహపతి గావుతప్పమాణం సువణ్ణహత్థిపదసన్థరేన, కోణాగమనస్స ఉగ్గో గహపతి అడ్ఢగావుతప్పమాణం సువణ్ణిట్ఠకాసన్థరేన, కస్సపస్స సుమఙ్గలో గహపతి వీసతిఉసభప్పమాణం సువణ్ణకచ్ఛపసన్థరేన, అమ్హాకం భగవతో సుదత్తో గహపతి అట్ఠకరీసప్పమాణం భూమిం కహాపణసన్థరేన కిణిత్వా విహారం కారాపేసీతి; ఏవం అనుపుబ్బేన పరిహాయన్తి సమ్పత్తియోతి అలమేవ సబ్బసమ్పత్తీసు విరజ్జితుం అలం విముచ్చితున్తి.
౩౦౮. ఖణ్డన్తి భిన్నోకాసో. ఫుల్లన్తి ఫలితోకాసో. పటిసఙ్ఖరిస్సతీతి పాకతికం కరిస్సతి. లద్ధనవకమ్మేన పన భిక్ఖునా వాసిఫరసునిఖాదనాదీని గహేత్వా సయం న కాతబ్బం, కతాకతం జానితబ్బం.
౩౧౦. పిట్ఠితో పిట్ఠితో గన్త్వాతి థేరో కిర గిలానే పటిజగ్గన్తో జిణ్ణే వుడ్ఢే సఙ్గణ్హన్తో సబ్బపచ్ఛతో ఆగచ్ఛతి. ఇదమస్స చారిత్తం. తేన వుత్తం – ‘‘పిట్ఠితో పిట్ఠితో గన్త్వా’’తి. అగ్గాసనన్తి థేరాసనం. అగ్గోదకన్తి దక్ఖిణోదకం. అగ్గపిణ్డన్తి సఙ్ఘత్థేరపిణ్డం. అన్తరా సత్థీనం కరిత్వాతి చతున్నం పాదానం అన్తరే కరిత్వా.
౩౧౫. పతిట్ఠాపేసీతి అట్ఠారసకోటిపరిచ్చాగం కత్వా పతిట్ఠాపేసి. ఏవం సబ్బాపి చతుపణ్ణాసకోటియో పరిచ్చజి.
విహారానుజాననకథా నిట్ఠితా.
ఆసనప్పటిబాహనాదికథా
౩౧౬. విప్పకతభోజనోతి అన్తరఘరే వా విహారే వా అరఞ్ఞే వా యత్థ కత్థచి భుఞ్జమానో భిక్ఖు అనిట్ఠితే భోజనే న వుట్ఠాపేతబ్బో. అన్తరఘరే పచ్ఛా ఆగతేన భిక్ఖం గహేత్వా గన్తబ్బం. సచే మనుస్సా వా భిక్ఖూ వా ‘‘పవిసథా’’తి వదన్తి, ‘‘మయి పవిసన్తే భిక్ఖూ ఉట్ఠహిస్సన్తీ’’తి వత్తబ్బం. ‘‘ఏథ, భన్తే, ఆసనం అత్థీ’’తి వుత్తేన పన పవిసితబ్బం. సచే కోచి కిఞ్చి న వదతి, ఆసనసాలం గన్త్వా అతిసమీపం అగన్త్వా సభాగట్ఠానే ఠాతబ్బం. ఓకాసే కతే ‘‘పవిసథా’’తి వుత్తేన పన పవిసితబ్బం. సచే పన యం ఆసనం తస్స పాపుణాతి, తత్థ అభుఞ్జన్తో భిక్ఖు నిసిన్నో హోతి, తం ఉట్ఠాపేతుం వట్టతి. యాగుఖజ్జకాదీసు పన యంకిఞ్చి పివిత్వా వా ఖాదిత్వా వా యావ అఞ్ఞో ఆగచ్ఛతి, తావ నిసిన్నం రిత్తహత్థమ్పి వుట్ఠాపేతుం న వట్టతి. విప్పకతభోజనోయేవ హి సో హోతి.
సచే వుట్ఠాపేతీతి సచే ఆపత్తిం అతిక్కమిత్వాపి వుట్ఠాపేతియేవ. పవారితో చ హోతీతి యం సో వుట్ఠాపేతి, అయఞ్చ భిక్ఖు పవారితో చ హోతి, తేన వత్తబ్బో – ‘‘గచ్ఛ ఉదకం ఆహరాహీ’’తి. వుడ్ఢతరఞ్హి భిక్ఖుం ఆణాపేతుం ఇదమేవ ఏకం ఠానన్తి. సచే సో ఉదకమ్పి న ఆహరతి, తతో యఞ్చ నవకతరేన కత్తబ్బం, తం దస్సేన్తో ‘‘సాధుకం సిత్థానీ’’తిఆదిమాహ.
గిలానస్స పతిరూపం సేయ్యన్తి ఏత్థ యో కాసభగన్దరాతిసారాదీహి గిలానో హోతి, ఖేళమల్లకవచ్చకపాలాదీని ఠపేతబ్బాని హోన్తి. కుట్ఠి వా హోతి, సేనాసనం దూసేతి; ఏవరూపస్స హేట్ఠాపాసాదపణ్ణసాలాదీసు అఞ్ఞతరం ఏకమన్తం సేనాసనం దాతబ్బం. యస్మిం వసన్తే సేనాసనం న దుస్సతి, తస్స వరసేయ్యాపి దాతబ్బావ. యోపి సినేహపానవిరేచననత్థుకమ్మాదీసు యంకిఞ్చి భేసజ్జం కరోతి, సబ్బో సో గిలానోయేవ, తస్సాపి సల్లక్ఖేత్వా పతిరూపం సేనాసనం దాతబ్బం. లేసకప్పేనాతి అప్పకేన సీసాబాధాదిమత్తేన. భిక్ఖూ గణేత్వాతి ‘‘ఏత్తకా నామ భిక్ఖూ’’తి విహారే భిక్ఖూనం పరిచ్ఛేదం ఞత్వా.
ఆసనప్పటిబాహనాదికథా నిట్ఠితా.
సేనాసనగ్గాహకథా
౩౧౮. సేయ్యాతి మఞ్చట్ఠానాని వుచ్చన్తి. సేయ్యగ్గేనాతి సేయ్యాపరిచ్ఛేదేన, వస్సూపనాయికదివసే కాలం ఘోసేత్వా ఏకమఞ్చట్ఠానం ఏకస్స భిక్ఖునో గాహేతుం అనుజానామీతి అత్థో. సేయ్యగ్గేన గాహేన్తాతి సేయ్యాపరిచ్ఛేదేన గాహియమానా. సేయ్యా ఉస్సారయింసూతి మఞ్చట్ఠానాని అతిరేకాని అహేసుం. విహారగ్గాదీసుపి ఏసేవ నయో. అనుభాగన్తి పున అపరమ్పి భాగం దాతుం. అతిమన్దేసు హి భిక్ఖూసు ఏకేకస్స భిక్ఖునో ద్వే తీణి పరివేణాని దాతబ్బాని. న అకామా దాతబ్బోతి అనిచ్ఛాయ న దాతబ్బో. తత్థ వస్సూపనాయికదివసే గహితే అనుభాగే పచ్ఛా ఆగతానం న అత్తనో అరుచియా సో అనుభాగో దాతబ్బో. సచే పన యేన గహితో, సో చ అత్తనో రుచియా తం అనుభాగం వా పఠమభాగం వా దేతి, వట్టతి.
నిస్సీమే ఠితస్సాతి ఉపచారసీమతో బహి ఠితస్స. అన్తో ఉపచారసీమాయ పన దూరే ఠితస్సాపి లబ్భతియేవ. సేనాసనం గహేత్వాతి వస్సూపనాయికదివసే గహేత్వా. సబ్బకాలం పటిబాహన్తీతి చతుమాసచ్చయేన ఉతుకాలేపి పటిబాహన్తి. తీసు సేనాసనగ్గాహేసు పురిమకో చ పచ్ఛిమకో చాతి ఇమే ద్వే గాహా థావరా.
అన్తరాముత్తకే అయం వినిచ్ఛయో – ఏకస్మిం విహారే మహాలాభసేనాసనం హోతి. సేనాసనసామికా వస్సూపగతం భిక్ఖుం సబ్బపచ్చయేహి సక్కచ్చం ఉపట్ఠహిత్వా పవారేత్వా గమనకాలే బహుం సమణపరిక్ఖారం దేన్తి. మహాథేరా దూరతోపి ఆగన్త్వా వస్సూపనాయికదివసే తం గహేత్వా ఫాసుం వసిత్వా వుత్థవస్సా లాభం గణ్హిత్వా పక్కమన్తి. ఆవాసికా ‘‘మయం ఏత్థుప్పన్నం లాభం న లభామ, నిచ్చం ఆగన్తుకమహాథేరావ లభన్తి, తేయేవ నం ఆగన్త్వా పటిజగ్గిస్సన్తీ’’తి పలుజ్జన్తమ్పి న ఓలోకేన్తి. భగవా తస్స పటిజగ్గనత్థం ‘‘అపరజ్జుగతాయ పవారణాయ ఆయతిం వస్సావాసత్థాయ అన్తరాముత్తకో గాహేతబ్బో’’తి ఆహ.
తం గాహేన్తేన సఙ్ఘత్థేరో వత్తబ్బో – ‘‘భన్తే అన్తరాముత్తకసేనాసనం గణ్హథా’’తి. సచే గణ్హాతి, దాతబ్బం; నో చే ఏతేనేవ ఉపాయేన అనుథేరం ఆదిం కత్వా యో గణ్హాతి, తస్స అన్తమసో సామణేరస్సాపి దాతబ్బం. తేన తం సేనాసనం అట్ఠమాసే పటిజగ్గితబ్బం. ఛదనభిత్తిభూమీసు యం కిఞ్చి ఖణ్డం వా ఫుల్లం వా హోతి, తం సబ్బం పటిసఙ్ఖరితబ్బం. ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీహి దివసం ఖేపేత్వా రత్తిం తత్థ వసితుమ్పి వట్టతి. రత్తిం పరివేణే వసిత్వా తత్థ దివసం ఖేపేతుమ్పి వట్టతి. రత్తిన్దివం తత్థేవ వసితుమ్పి వట్టతి. ఉతుకాలే ఆగతానం వుడ్ఢానం న పటిబాహితబ్బం. వస్సూపనాయికదివసే పన సమ్పత్తే సచే సఙ్ఘత్థేరో ‘‘మయ్హం ఇదం సేనాసనం దేథా’’తి వదతి, న లభతి. ‘‘భన్తే, ఇదం అన్తరాముత్తకం గహేత్వా అట్ఠమాసే ఏకేన భిక్ఖునా పటిజగ్గిత’’న్తి వత్వా న దాతబ్బం. అట్ఠమాసే పటిజగ్గకభిక్ఖుస్సేవ గహితం హోతి.
యస్మిం పన సేనాసనే ఏకసంవచ్ఛరే ద్విక్ఖత్తుం పచ్చయే దేన్తి ఛమాసచ్చయేన ఛమాసచ్చయేన, తం అన్తరాముత్తకం న గాహేతబ్బం. యస్మిం వా తిక్ఖత్తుం దేన్తి చతుమాసచ్చయేన చతుమాసచ్చయేన, యస్మిం వా చతుక్ఖత్తుం దేన్తి తేమాసచ్చయేన తేమాసచ్చయేన, తం అన్తరాముత్తకం న గాహేతబ్బం. పచ్చయేనేవ హి తం పటిజగ్గనం లభిస్సతి. యస్మిం పన ఏకసంవచ్ఛరే సకిదేవ బహుపచ్చయే దేన్తి, ఏతం అన్తరాముత్తకం గాహేతబ్బన్తి. అయం తావ అన్తోవస్సే వస్సూపనాయికదివసేన పాళియం ఆగతసేనాసనగ్గాహకథా.
అయం పన సేనాసనగ్గాహో నామ దువిధో హోతి – ఉతుకాలే చ వస్సావాసే చ. తత్థ ఉతుకాలే తావ కేచి ఆగన్తుకా భిక్ఖూ పురేభత్తం ఆగచ్ఛన్తి, కేచి పచ్ఛాభత్తం పఠమయామం వా మజ్ఝిమయామం వా పచ్ఛిమయామం వా యే యదా ఆగచ్ఛన్తి, తేసం తదావ భిక్ఖూ ఉట్ఠాపేత్వా సేనాసనం దాతబ్బం. అకాలో నామ నత్థి. సేనాసనపఞ్ఞాపకేన పన పణ్డితేన భవితబ్బం, ఏకం వా ద్వే వా మఞ్చట్ఠానాని ఠపేతబ్బాని. సచే వికాలే ఏకో వా ద్వే వా థేరా ఆగచ్ఛన్తి, తే వత్తబ్బా – ‘‘భన్తే, ఆదితో పట్ఠాయ వుట్ఠాపియమానే సబ్బేపి భిక్ఖూ ఉబ్భణ్డికా భవిస్సన్తి, తుమ్హే అమ్హాకం వసనట్ఠానేయేవ వసథా’’తి.
బహూసు పన ఆగతేసు వుట్ఠాపేత్వా పటిపాటియా దాతబ్బం. సచే ఏకేకం పరివేణం పహోతి, ఏకేకం పరివేణం దాతబ్బం. తత్థ అగ్గిసాలదీఘసాలమణ్డలమాలాదయో సబ్బేపి తస్సేవ పాపుణన్తి. ఏవం అప్పహోన్తే పాసాదగ్గేన దాతబ్బం. పాసాదేసు అప్పహోన్తేసు ఓవరకగ్గేన దాతబ్బం. ఓవరకేసు అప్పహోన్తేసు సేయ్యగ్గేన దాతబ్బం. సేయ్యగ్గేసు అప్పహోన్తేసు మఞ్చట్ఠానేన దాతబ్బం. మఞ్చట్ఠానే అప్పహోన్తే ఏకపీఠకట్ఠానవసేన దాతబ్బం. భిక్ఖునో పన ఠితోకాసమత్తం న గాహేతబ్బం. ఏతఞ్హి సేనాసనం నామ న హోతి. పీఠకట్ఠానే పన అప్పహోన్తే ఏకం మఞ్చట్ఠానం వా పీఠకట్ఠానం వా వారేన వారేన గహేత్వా ‘‘భన్తే, విస్సమథా’’తి తిణ్ణం జనానం దాతబ్బం, న హి సక్కా సీతసమయే సబ్బరత్తిం అజ్ఝోకాసే వసితుం. మహాథేరేన పఠమయామం విస్సమిత్వా నిక్ఖమిత్వా దుతియత్థేరస్స వత్తబ్బం – ‘‘ఆవుసో, ఇధ పవిసాహీ’’తి. సచే మహాథేరో నిద్దాగరుకో హోతి, కాలం న జానాతి, ఉక్కాసిత్వా ద్వారం ఆకోటేత్వా ‘‘భన్తే, కాలో జాతో, సీతం అనుదహతీ’’తి వత్తబ్బం. తేన నిక్ఖమిత్వా ఓకాసో దాతబ్బో, అదాతుం న లభతి. దుతియత్థేరేనపి మజ్ఝిమయామం విస్సమిత్వా పురిమనయేనేవ ఇతరస్స దాతబ్బం. నిద్దాగరుకో వుత్తనయేనేవ వుట్ఠాపేతబ్బో. ఏవం ఏకరత్తిం ఏకమఞ్చట్ఠానం తిణ్ణం దాతబ్బం. జమ్బుదీపే పన ఏకచ్చే భిక్ఖూ ‘‘సేనాసనం నామ మఞ్చట్ఠానం వా పీఠట్ఠానం వా కిఞ్చిదేవ కస్సచి సప్పాయం హోతి, కస్సచి అసప్పాయ’’న్తి ఆగన్తుకా హోన్తు వా మా వా, దేవసికం సేనాసనం గాహేన్తి. అయం ఉతుకాలే సేనాసనగ్గాహో నామ.
వస్సావాసే పన అత్థి ఆగన్తుకవత్తం, అత్థి ఆవాసికవత్తం, ఆగన్తుకేన తావ సకట్ఠానం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞత్థ గన్త్వా వసితుకామేన వస్సూపనాయికదివసమేవ తత్థ న గన్తబ్బం. వసనట్ఠానం వా హి తత్ర సమ్బాధం భవేయ్య, భిక్ఖాచారో వా న సమ్పజ్జేయ్య, తేన న ఫాసుం విహరేయ్య. తస్మా ‘‘ఇదాని మాసమత్తేన వస్సూపనాయికా భవిస్సతీ’’తి తం విహారం పవిసితబ్బం. తత్థ మాసమత్తం వసన్తో సచే ఉద్దేసత్థికో ఉద్దేససమ్పత్తిం సల్లక్ఖేత్వా, సచే కమ్మట్ఠానికో కమ్మట్ఠానసప్పాయతం సల్లక్ఖేత్వా, సచే పచ్చయత్థికో పచ్చయలాభం సల్లక్ఖేత్వా అన్తోవస్సే సుఖం వసిస్సతి.
సకట్ఠానతో చ తత్థ గచ్ఛన్తేన న గోచరగామో ఘట్టేతబ్బో, న తత్థ మనుస్సా వత్తబ్బా – ‘‘తుమ్హే నిస్సాయ సలాకభత్తాదీని వా యాగుఖజ్జకాదీని వా వస్సావాసికం వా నత్థి, అయం చేతియస్స పరిక్ఖారో, అయం ఉపోసథాగారస్స, ఇదం తాళఞ్చేవ సూచి చ సమ్పటిచ్ఛథ తుమ్హాకం విహార’’న్తి. సేనాసనం పన జగ్గిత్వా దారుభణ్డమత్తికాభణ్డాని పటిసామేత్వా గమియవత్తం పూరేత్వా గన్తబ్బం. ఏవం గచ్ఛన్తేనాపి దహరేహి పత్తచీవరభణ్డికాయో ఉక్ఖిపాపేత్వా తేలనాళికత్తరదణ్డాదీని గాహాపేత్వా ఛత్తం పగ్గయ్హ అత్తానం దస్సేన్తేన గామద్వారేనేవ న గన్తబ్బం, పటిచ్ఛన్నేన అటవిమగ్గేన గన్తబ్బం. అటవిమగ్గే అసతి గుమ్బాదీని మద్దన్తేన న గన్తబ్బం, గమియవత్తం పన పూరేత్వా వితక్కం ఛిన్దిత్వా సుద్ధచిత్తేన గమనవత్తేనేవ గన్తబ్బం. సచే పన గామద్వారేన మగ్గో హోతి, గచ్ఛన్తఞ్చ నం సపరివారం దిస్వా మనుస్సా ‘‘అమ్హాకం థేరో వియా’’తి ఉపధావిత్వా ‘‘కుహిం, భన్తే, సబ్బపరిక్ఖారే గహేత్వా గచ్ఛథా’’తి వదన్తి, తేసు చే ఏకో ఏవం వదతి – ‘‘వస్సూపనాయికకాలో నామాయం, యత్థ అన్తోవస్సే నిబద్ధభిక్ఖాచారో భణ్డపటిచ్ఛాదనఞ్చ లబ్భతి, తత్థ భిక్ఖూ గచ్ఛన్తీ’’తి. తస్స చే సుత్వా తే మనుస్సా ‘‘భన్తే, ఇమస్మిమ్పి గామే జనో భుఞ్జతి చేవ నివాసేతి చ, మా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛథా’’తి వత్వా మిత్తామచ్చే పక్కోసాపేత్వా సబ్బే సమ్మన్తయిత్వా విహారే నిబద్ధవత్తఞ్చ సలాకభత్తాదీని చ వస్సావాసికఞ్చ పట్ఠపేత్వా ‘‘ఇధేవ భన్తే వసథా’’తి యాచన్తి, సబ్బం సాదితుం వట్టతి. సబ్బఞ్హేతం కప్పియఞ్చేవ అనవజ్జఞ్చ. కురున్దియం పన ‘‘‘కుహిం గచ్ఛథా’తి వుత్తే ‘అసుకట్ఠాన’న్తి వత్వా, ‘కస్మా తత్థ గచ్ఛథా’తి వుత్తే ‘కారణం ఆచిక్ఖితబ్బ’’’న్తి వుత్తం. ఉభయమ్పి పనేత్థ సుద్ధచిత్తత్తావ అనవజ్జం. ఇదం ఆగన్తుకవత్తం నామ.
ఇదం పన ఆవాసికవత్తం – పటికచ్చేవ హి ఆవాసికేహి విహారో జగ్గితబ్బో. ఖణ్డఫుల్లపటిసఙ్ఖరణపరిభణ్డాని కాతబ్బాని. రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానవచ్చకుటిపస్సావట్ఠానాని పధానఘరవిహారమగ్గోతి ఇమాని సబ్బాని పటిజగ్గితబ్బాని, చేతియే సుధాకమ్మం ముద్దవేదికాయ తేలమక్ఖనం మఞ్చపీఠపటిజగ్గనన్తి ఇదమ్పి సబ్బం కాతబ్బం – ‘‘వస్సం వసితుకామా ఆగన్త్వా ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాకమ్మట్ఠానానుయోగాదీని కరోన్తా సుఖం వసిస్సన్తీ’’తి. కతపరికమ్మేహి ఆసాళ్హీజుణ్హపఞ్చమితో పట్ఠాయ వస్సావాసికం పుచ్ఛితబ్బం. కత్థ పుచ్ఛితబ్బం? యతో పకతియా లబ్భతి. యేహి పన న దిన్నపుబ్బం, తే పుచ్ఛితుం న వట్టతి. కస్మా పుచ్ఛితబ్బం? కదాచి హి మనుస్సా దేన్తి, కదాచి దుబ్భిక్ఖాదీహి ఉపద్దుతా న దేన్తి. తత్థ యే న దస్సన్తి, తే అపుచ్ఛిత్వా వస్సావాసికే గాహితే గాహితభిక్ఖూనం లాభన్తరాయో హోతి, తస్మా పుచ్ఛిత్వావ గాహేతబ్బం, పుచ్ఛన్తేన ‘‘తుమ్హాకం వస్సావాసికగ్గాహకకాలో ఉపకట్ఠో’’తి వత్తబ్బం. సచే వదన్తి ‘‘భన్తే, ఇమం సంవచ్ఛరం ఛాతకాదీహి ఉపద్దుతమ్హ, న సక్కోమ దాతు’’న్తి వా ‘‘యం మయం పుబ్బే దేమ, తతో ఊనతరం దస్సామా’’తి వా ‘‘ఇదాని కప్పాసో సులభో, యం పుబ్బే దేమ, తతో బహుతరం దస్సామా’’తి వా వదన్తి, తం సల్లక్ఖేత్వా తదనురూపేన నయేన తేసం తేసం సేనాసనే భిక్ఖూనం వస్సావాసికం గాహేతబ్బం.
సచే మనుస్సా వదన్తి – ‘‘యస్స అమ్హాకం వస్సావాసికం పాపుణాతి, సో తేమాసం పానీయం ఉపట్ఠాపేతు, విహారమగ్గం జగ్గతు, చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణాని జగ్గతు, బోధిరుక్ఖే ఉదకం ఆసిఞ్చతూ’’తి, యస్స తం పాపుణాతి, తస్స ఆచిక్ఖితబ్బం. యో పన గామో పటిక్కమ్మ యోజనద్వియోజనన్తరే హోతి, తత్ర చే కులాని ఉపనిక్ఖేపం ఠపేత్వా విహారే వస్సావాసికం దేన్తియేవ, తాని కులాని అపుచ్ఛిత్వాపి తేసం సేనాసనే వత్తం కత్వా వసన్తస్స వస్సావాసికం గాహేతబ్బం. సచే పన తేసం సేనాసనే పంసుకూలికో వసతి, ఆగతఞ్చ తం దిస్వా ‘‘తుమ్హాకం వస్సావాసికం దేమా’’తి వదన్తి, తేన సఙ్ఘస్స ఆచిక్ఖితబ్బం. సచే తాని కులాని సఙ్ఘస్స దాతుం న ఇచ్ఛన్తి, ‘‘తుమ్హాకంయేవ దేమా’’తి వదన్తి, సభాగో భిక్ఖు ‘‘వత్తం కత్వా గణ్హాహీ’’తి వత్తబ్బో. పంసుకూలికస్స పనేతం న వట్టతి, ఇతి సద్ధాదేయ్యే దాయకమనుస్సా పుచ్ఛితబ్బా.
తత్రుప్పాదే పన కప్పియకారకా పుచ్ఛితబ్బా. కథం పుచ్ఛితబ్బా? ‘‘కిం, ఆవుసో, సఙ్ఘస్స భణ్డపటిచ్ఛాదనం భవిస్సతీ’’తి. సచే వదన్తి – ‘‘భవిస్సతి, భన్తే, ఏకేకస్స నవహత్థం సాటకం దస్సామ, వస్సావాసికం గాహేథా’’తి, గాహేతబ్బం. సచేపి వదన్తి – ‘‘సాటకం నత్థి; వత్థు పన అత్థి, గాహేథ, భన్తే’’తి, వత్థుమ్హి సన్తేపి గాహేతుం వట్టతియేవ. కప్పియకారకానఞ్హి హత్థే ‘‘కప్పియభణ్డం పరిభుఞ్జథా’’తి దిన్నవత్థుతో యం యం కప్పం, తం తం సబ్బం పరిభుఞ్జితుం అనుఞ్ఞాతం.
యం పనేత్థ పిణ్డపాతత్థాయ గిలానపచ్చయత్థాయ వా ఉద్దిస్స దిన్నం, తం చీవరే ఉపనామేన్తేహి సఙ్ఘసుట్ఠుతాయ అపలోకేత్వా ఉపనామేతబ్బం. సేనాసనత్థాయ ఉద్దిస్స దిన్నం గరుభణ్డం హోతి, చీవరవసేనేవ చతుపచ్చయవసేన వా దిన్నం చీవరే ఉపనామేన్తానం అపలోకనకమ్మకిచ్చం నత్థి, అపలోకనకమ్మం కరోన్తేహి చ పుగ్గలవసేనేవ కాతబ్బం, సఙ్ఘవసేన న కాతబ్బం. జాతరూపరజతవసేనాపి ఆమకధఞ్ఞవసేన వా అపలోకనకమ్మం న వట్టతి. కప్పియభణ్డవసేన చీవరతణ్డులాదివసేనేవ చ వట్టతి. తం పన ఏవం కత్తబ్బం – ‘‘ఇదాని సుభిక్ఖం సులభపిణ్డం, భిక్ఖూ చీవరేన కిలమన్తి, ఏత్తకం నామ తణ్డులభాగం భిక్ఖూనం చీవరం కాతుం రుచ్చతీ’’తి. ‘‘గిలానపచ్చయో సులభో గిలానో వా నత్థి, ఏత్తకం నామ తణ్డులభాగం భిక్ఖూనం చీవరం కాతుం రుచ్చతీ’’తి.
ఏవం చీవరపచ్చయం సల్లక్ఖేత్వా సేనాసనస్స కాలే ఘోసితే సన్నిపతితే సఙ్ఘే సేనాసనగ్గాహకో సమ్మన్నితబ్బో. సమ్మన్నన్తేన చ ద్వే సమ్మన్నితబ్బాతి వుత్తం. ఏవఞ్హి నవకో వుడ్ఢతరస్స, వుడ్ఢో చ నవకస్స గాహేస్సతి. మహన్తే పన మహావిహారసదిసే విహారే తయో చత్తారో జనా సమ్మన్నితబ్బా. కురున్దియం పన ‘‘అట్ఠపి సోళసపి జనే సమ్మన్నితుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. తేసం సమ్ముతి కమ్మవాచాయపి అపలోకనేనపి వట్టతియేవ.
తేహి సమ్మతేహి భిక్ఖూహి సేనాసనం సల్లక్ఖేతబ్బం, చేతియఘరం బోధిఘరం ఆసనఘరం సమ్ముఞ్జనిఅట్టో దారుఅట్టో వచ్చకుటి ఇట్ఠకసాలా వడ్ఢకిసాలా ద్వారకోట్ఠకో పానీయమాళో మగ్గో పోక్ఖరణీతి ఏతాని హి అసేనాసనాని, విహారో అడ్ఢయోగో పాసాదో హమ్మియం గుహా మణ్డపో రుక్ఖమూలం వేళుగుమ్బోతి ఇమాని సేనాసనాని, తాని గాహేతబ్బాని. గాహేన్తేన చ ‘‘పఠమం భిక్ఖూ గణేతుం, భిక్ఖూ గణేత్వా సేయ్యా గణేతు’’న్తి ఏత్థ వుత్తనయేన గాహేతబ్బాని. సచే సఙ్ఘికో చ సద్ధాదేయ్యో చాతి ద్వే చీవరపచ్చయా హోన్తి, తేసు యం భిక్ఖూ పఠమం గణ్హితుం ఇచ్ఛన్తి, తం గాహేత్వా తస్స ఠితికతో పట్ఠాయ ఇతరో గాహేతబ్బో.
సచే పన భిక్ఖూనం అప్పతాయ పరివేణగ్గేన సేనాసనే గాహియమానే ఏకం పరివేణం మహాలాభం హోతి, దస వా ద్వాదస వా చీవరాని లభన్తి, తం విజటేత్వా అఞ్ఞేసు అలాభకేసు ఆవాసేసు పక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞేసమ్పి భిక్ఖూనం గాహేతబ్బన్తి మహాసుమత్థేరో ఆహ. మహాపదుమత్థేరో పనాహ – ‘‘న ఏవం కాతబ్బం, మనుస్సా హి అత్తనో ఆవాసజగ్గనత్థాయ పచ్చయం దేన్తి, తస్మా అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి తత్థ పవిసితబ్బ’’న్తి. సచే పనేత్థ మహాథేరో పటిక్కోసతి – ‘‘మావుసో, ఏవం గాహేథ, భగవతో అనుసిట్ఠిం కరోథ, వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పరివేణగ్గేన గాహేతు’’’న్తి తస్స పటిక్కోసనాయ అట్ఠత్వా ‘‘భన్తే భిక్ఖూ బహూ, పచ్చయో మన్దో, సఙ్గహం కాతుం వట్టతీ’’తి తం సఞ్ఞాపేత్వా గాహేతబ్బమేవ.
గాహేన్తేన చ సమ్మతేన భిక్ఖునా మహాథేరస్స సన్తికం గన్త్వా ఏవం వత్తబ్బం – ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం సేనాసనం పాపుణాతి, గణ్హథ పచ్చయం ధారేథా’’తి. ‘‘అసుకకులస్స పచ్చయో అసుకసేనాసనఞ్చ మయ్హం పాపుణాతి, ఆవుసో’’తి, ‘‘పాపుణాతి, భన్తే, గణ్హథ న’’న్తి, ‘‘గణ్హామి, ఆవుసో’’తి, గహితం హోతి. సచే పన ‘‘గహితం వో, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘గహితం మే’’తి వా ‘‘గణ్హిస్సథ, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘గణ్హిస్సామీ’’తి వా వదతి, ‘‘అగహితం హోతీ’’తి మహాసుమత్థేరో ఆహ. మహాపదుమత్థేరో పనాహ – ‘‘అతీతానాగతవచనం వా హోతు, వత్తమానవచనం వా, సతుప్పాదమత్తఆలయకరణమత్తమేవ చేత్థ పమాణం, తస్మా గహితమేవ హోతీ’’తి.
యోపి పంసుకూలికో భిక్ఖు సేనాసనం గహేత్వా పచ్చయం విస్సజ్జేతి, అయమ్పి న అఞ్ఞస్మిం ఆవాసే పక్ఖిపితబ్బో. తస్మింయేవ పరివేణే అగ్గిసాలాయ వా దీఘసాలాయ వా రుక్ఖమూలే వా అఞ్ఞస్స గాహేతుం వట్టతి. పంసుకూలికో ‘‘వసామీ’’తి సేనాసనం జగ్గిస్సతి, ఇతరో ‘‘పచ్చయం గణ్హామీ’’తి, ఏవం ద్వీహి కారణేహి సేనాసనం సుజగ్గితతరం భవిస్సతి. మహాపచ్చరియం పన వుత్తం – ‘‘పంసుకూలికే వాసత్థాయ సేనాసనం గణ్హన్తే సేనాసనగ్గాహాపకేన వత్తబ్బం – ‘భన్తే, ఇధ పచ్చయో అత్థి, సో కిం కాతబ్బో’తి. తేన ‘హేట్ఠా అఞ్ఞం గాహాపేహీ’తి వత్తబ్బో. సచే పన కిఞ్చి అవత్వావ వసతి, వుత్థవస్సస్స చ పాదమూలే ఠపేత్వా సాటకం దేన్తి, వట్టతి. అథ వస్సావాసికం దేమాతి వదన్తి, తస్మిం సేనాసనే వస్సంవుత్థభిక్ఖూనం పాపుణాతీ’’తి. యేసం పన సేనాసనం నత్థి; కేవలం పచ్చయమేవ దేన్తి, తేసం పచ్చయం అవస్సావాసికే సేనాసనే గాహేతుం వట్టతి.
మనుస్సా థూపం కత్వా వస్సావాసికం గాహాపేన్తి, థూపో నామ అసేనాసనం, తస్స సమీపే రుక్ఖే వా మణ్డపే వా ఉపనిబన్ధిత్వా గాహాపేతబ్బం. తేన భిక్ఖునా చేతియం పటిజగ్గితబ్బం. బోధిరుక్ఖబోధిఘరఆసనఘరసమ్ముఞ్జనిఅట్టదారుఅట్టవచ్చకుటిద్వారకోట్ఠకపానీయమాళకదన్తకట్ఠమాళకేసుపి ఏసేవ నయో. భోజనసాలా పన సేనాసనమేవ, తస్మా తం ఏకస్స వా బహూనం వా పరిచ్ఛిన్దిత్వా గాహేతుం వట్టతీతి సబ్బమిదం విత్థారేన మహాపచ్చరియం వుత్తం.
సేనాసనగ్గాహాపకేన పన పాటిపదఅరుణతో పట్ఠాయ యావ పున అరుణం న భిజ్జతి తావ గాహేతబ్బం, ఇదఞ్హి సేనాసనగ్గాహస్స ఖేత్తం. సచే పాతోవ గాహితే సేనాసనే అఞ్ఞో వితక్కచారికో భిక్ఖు ఆగన్త్వా సేనాసనం యాచతి, ‘‘గహితం, భన్తే, సేనాసనం, వస్సూపగతో సఙ్ఘో, రమణీయో విహారో, రుక్ఖమూలాదీసు యత్థ ఇచ్ఛథ తత్థ వసథా’’తి వత్తబ్బో. వస్సూపగతేహి అన్తోవస్సే నిబద్ధవత్తం ఠపేత్వా వస్సూపగతా భిక్ఖూ ‘‘సమ్ముఞ్జనియో బన్ధథా’’తి వత్తబ్బా. సులభా చే దణ్డకా చేవ సలాకాయో చ హోన్తి, ఏకేకేన ఛ పఞ్చ ముట్ఠిసమ్ముఞ్జనియో, ద్వే తిస్సో యట్ఠిసమ్ముఞ్జనియో వా బన్ధితబ్బా. దుల్లభా చే హోన్తి, ద్వే తిస్సో ముట్ఠిసమ్ముఞ్జనియో ఏకా యట్ఠిసమ్ముఞ్జనీ బన్ధితబ్బా. సామణేరేహి పఞ్చ పఞ్చ ఉక్కా కోట్టేతబ్బా. వసనట్ఠానే కసావపరిభణ్డం కాతబ్బం.
వత్తం కరోన్తేహి పన ‘‘న ఉద్దిసితబ్బం, న ఉద్దిసాపేతబ్బం, న సజ్ఝాయో కాతబ్బో, న పబ్బాజేతబ్బం, న ఉపసమ్పాదేతబ్బం, న నిస్సయో దాతబ్బో, న ధమ్మసవనం కాతబ్బం, సబ్బేవ హి ఏతే పపఞ్చా. నిప్పపఞ్చా హుత్వా సమణధమ్మమేవ కరిస్సామా’’తి వా ‘‘సబ్బే తేరస ధుతఙ్గాని సమాదియన్తు, సేయ్యం అకప్పేత్వా ఠానచఙ్కమేహి వీతినామేన్తు, మూగబ్బతం గణ్హన్తు, సత్తాహకరణీయేన గతాపి భాజనీయభణ్డం లభన్తూ’’తి వా ఏవరూపం అధమ్మికవత్తం న కాతబ్బం. ఏవం పన కాతబ్బం – పరియత్తిధమ్మో నామ తివిధమ్పి సద్ధమ్మం పతిట్ఠాపేతి; తస్మా సక్కచ్చం ఉద్దిసథ, ఉద్దిసాపేథ, సజ్ఝాయం కరోథ, పధానఘరే వసన్తానం సఙ్ఘట్టనం అకత్వా అన్తోవిహారే నిసీదిత్వా ఉద్దిసథ, ఉద్దిసాపేథ, సజ్ఝాయం కరోథ, ధమ్మసవనం సమిద్ధం కరోథ, పబ్బాజేన్తా సోధేత్వా పబ్బాజేథ, సోధేత్వా ఉపసమ్పాదేథ, సోధేత్వా నిస్సయం దేథ, ఏకోపి హి కులపుత్తో పబ్బజ్జం ఉపసమ్పదఞ్చ లభిత్వా సకలసాసనం పతిట్ఠాపేతి, అత్తనో థామేన యత్తకాని సక్కోథ తత్తకాని ధుతఙ్గాని సమాదియథ. అన్తోవస్సం నామేతం సకలదివసం రత్తియా చ పఠమపచ్ఛిమయామేసు అప్పమత్తేహి భవితబ్బం, వీరియం ఆరభితబ్బం. పోరాణకమహాథేరాపి సబ్బపలిబోధే ఛిన్దిత్వా అన్తోవస్సే ఏకచారికవత్తం పూరయింసు, భస్సే మత్తం జానిత్వా దసవత్థుకకథం దసఅసుభదసానుస్సతిఅట్ఠతింసారమ్మణకథఞ్చ కాతుం వట్టతి, ఆగన్తుకానం వత్తం కాతుం సత్తాహకరణీయేన గతానం అపలోకేత్వా దాతుం వట్టతీతి ఏవరూపం వత్తం కాతబ్బం.
అపిచ భిక్ఖూ ఓవదితబ్బా – ‘‘విగ్గాహికపిసుణఫరుసవచనాని మా వదథ, దివసే దివసే సీలాని ఆవజ్జేన్తా చతురారక్ఖం అహాపేన్తా మనసికారబహులా విహరథా’’తి. దన్తకట్ఠఖాదనవత్తం ఆచిక్ఖితబ్బం, చేతియం వా బోధిం వా వన్దన్తేన గన్ధమాలం వా పూజేన్తేన పత్తం వా థవికాయ పక్ఖిపన్తేన న కథేతబ్బం, భిక్ఖాచారవత్తం ఆచిక్ఖితబ్బం – ‘‘అన్తోగామే మనుస్సేహి సద్ధిం పచ్చయసఞ్ఞుత్తకథా వా విసభాగకథా వా న కథేతబ్బా, రక్ఖితిన్ద్రియేహి భవితబ్బం, ఖన్ధకవత్తఞ్చ సేఖియవత్తఞ్చ పూరేతబ్బ’’న్తి ఏవరూపా బహుకాపి నియ్యానికకథా ఆచిక్ఖితబ్బాతి.
పచ్ఛిమవస్సూపనాయికదివసే పన సచే కాలం ఘోసేత్వా సన్నిపతితే సఙ్ఘే కోచి దసహత్థం వత్థం ఆహరిత్వా వస్సావాసికం దేతి, ఆగన్తుకో సచే భిక్ఖు సఙ్ఘత్థేరో హోతి, తస్స దాతబ్బం. నవకో చే హోతి, సమ్మతేన భిక్ఖునా సఙ్ఘత్థేరో వత్తబ్బో – ‘‘సచే భన్తే ఇచ్ఛథ, పఠమభాగం ముఞ్చిత్వా ఇదం వత్థం గణ్హథా’’తి, అముఞ్చన్తస్స న దాతబ్బం. సచే పన పుబ్బే గాహితం ముఞ్చిత్వా గణ్హాతి, దాతబ్బం. ఏతేనేవుపాయేన దుతియత్థేరతో పట్ఠాయ పరివత్తేత్వా పత్తట్ఠానే ఆగన్తుకస్స దాతబ్బం. సచే పఠమవస్సూపగతా ద్వే తీణి చత్తారి పఞ్చ వా వత్థాని అలత్థుం, లద్ధం లద్ధం ఏతేనేవుపాయేన విస్సజ్జాపేత్వా యావ ఆగన్తుకస్స సమకం హోతి, తావ దాతబ్బం. తేన పన సమకే లద్ధే అవసిట్ఠో అనుభాగో థేరాసనే దాతబ్బో. పచ్చుప్పన్నే లాభే సతి ఠితికాయ గాహేతుం కతికం కాతుం వట్టతి.
సచే దుబ్భిక్ఖం హోతి, ద్వీసుపి వస్సూపనాయికాసు వస్సూపగతా భిక్ఖూ భిక్ఖాయ కిలమన్తా ‘‘ఆవుసో, ఇధ వసన్తా సబ్బేవ కిలమామ, సాధు వత ద్వేభాగా హోమ, యేసం ఞాతిపవారితట్ఠానాని అత్థి, తే తత్థ వసిత్వా పవారణాయ ఆగన్త్వా అత్తనో పత్తం వస్సావాసికం గణ్హన్తూ’’తి వదన్తి, తేసు యే తత్థ వసిత్వా పవారణాయ ఆగచ్ఛన్తి, తేసం అపలోకేత్వా వస్సావాసికం దాతబ్బం. సాదియన్తాపి హి తే నేవ వస్సావాసికస్స సామినో, ఖీయన్తాపి చ ఆవాసికా నేవ అదాతుం లభన్తి. కురున్దియం పన వుత్తం – ‘‘కతికవత్తం కాతబ్బం – ‘సబ్బేసం నో ఇధ యాగుభత్తం నప్పహోతి, సభాగట్ఠానే వసిత్వా ఆగచ్ఛథ, తుమ్హాకం పత్తం వస్సావాసికం లభిస్సథా’తి. తఞ్చే ఏకో పటిబాహతి, సుపటిబాహితం; నో చే పటిబాహతి, కతికా సుకతా. పచ్ఛా తేసం తత్థ వసిత్వా ఆగతానం అపలోకేత్వా దాతబ్బం, అపలోకనకాలే పటిబాహితుం న లబ్భతీ’’తి. పునపి వుత్తం – ‘‘సచే వస్సూపగతేసు ఏకచ్చానం వస్సావాసికే అపాపుణన్తే భిక్ఖూ కతికం కరోన్తి – ‘ఛిన్నవస్సానం వస్సావాసికఞ్చ ఇదాని ఉప్పజ్జనకవస్సావాసికఞ్చ ఇమేసం దాతుం రుచ్చతీ’తి ఏవం కతికాయ కతాయ గాహితసదిసమేవ హోతి, ఉప్పన్నుప్పన్నం తేసమేవ దాతబ్బ’’న్తి.
తేమాసం పానీయం ఉపట్ఠాపేత్వా విహారమగ్గచేతియఙ్గణబోధియఙ్గణాని జగ్గిత్వా బోధిరుక్ఖే ఉదకం సిఞ్చిత్వా పక్కన్తోపి విబ్భన్తోపి వస్సావాసికం లభతియేవ. భతినివిట్ఠఞ్హి తేన కతం. సఙ్ఘికం పన అపలోకనకమ్మం కత్వా గాహితం అన్తోవస్సే విబ్భన్తోపి లభతేవ. పచ్చయవసేన గాహితం పన న లభతీతి వదన్తి.
సచే వుత్థవస్సో దిసంగమికో భిక్ఖు ఆవాసికస్స హత్థతో కిఞ్చిదేవ కప్పియభణ్డం గహేత్వా ‘‘అసుకకులే మయ్హం వస్సావాసికం పత్తం, తం గణ్హథా’’తి వత్వా గతట్ఠానే విబ్భమతి, వస్సావాసికం సఙ్ఘికం హోతి. సచే పన మనుస్సే సమ్ముఖా సమ్పటిచ్ఛాపేత్వా గచ్ఛతి, లభతి. ‘‘ఇదం వస్సావాసికం అమ్హాకం సేనాసనే వుత్థభిక్ఖునో దేమా’’తి వుత్తే, యస్స గాహితం తస్సేవ హోతి. సచే పన సేనాసనసామికస్స పియకమ్యతాయ పుత్తధీతాదయో బహూని వత్థాని ఆహరిత్వా ‘‘అమ్హాకం సేనాసనే దేమా’’తి దేన్తి, తత్థ వస్సూపగతస్స ఏకమేవ వత్థం దాతబ్బం, సేసాని సఙ్ఘికాని హోన్తి, వస్సావాసికట్ఠితికాయ గాహేతబ్బాని. ఠితికాయ అసతి థేరాసనతో పట్ఠాయ గాహేతబ్బాని. సేనాసనే వస్సూపగతం భిక్ఖుం నిస్సాయ ఉప్పన్నేన చిత్తప్పసాదేన బహూని వత్థాని ఆహరిత్వా ‘‘సేనాసనస్స దేమా’’తి దిన్నేసుపి ఏసేవ నయో. సచే పన పాదమూలే ఠపేత్వా ‘‘ఏతస్స భిక్ఖునో దేమా’’తి వదన్తి, తస్సేవ హోన్తి.
ఏకస్స గేహే ద్వే వస్సావాసికాని – పఠమభాగో సామణేరస్స గాహితో హోతి, దుతియో థేరాసనే. సో ఏకం దసహత్థం, ఏకం అట్ఠహత్థం సాటకం పేసేతి ‘‘వస్సావాసికం పత్తభిక్ఖూనం దేథా’’తి విచినిత్వా వరభాగం సామణేరస్స దత్వా అనుభాగో థేరాసనే దాతబ్బో. సచే పన ఉభోపి ఘరం నేత్వా భోజేత్వా సయమేవ పాదమూలే ఠపేతి, యం యస్స దిన్నం, తదేవ తస్స హోతి.
ఇతో పరం మహాపచ్చరియం ఆగతనయో హోతి – ‘‘ఏకస్స ఘరే దహరసామణేరస్స వస్సావాసికం పాపుణాతి, సో చే పుచ్ఛతి – ‘అమ్హాకం వస్సావాసికం కస్స పత్త’న్తి, ‘సామణేరస్సా’తి అవత్వా ‘దానకాలే జానిస్ససీ’తి వత్వా దానదివసే ఏకం మహాథేరం పేసేత్వా నీహరాపేతబ్బం. సచే యస్స వస్సావాసికం పత్తం, సో విబ్భమతి వా కాలం వా కరోతి, మనుస్సా చే పుచ్ఛన్తి – ‘కస్స అమ్హాకం వస్సావాసికం పత్త’న్తి, తేసం యథాభూతం ఆచిక్ఖితబ్బం. సచే తే వదన్తి – ‘తుమ్హాకం దేమా’తి, తస్స భిక్ఖునో పాపుణాతి. అథ సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా దేన్తి, సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా పాపుణాతి. సచే వస్సూపగతా సుద్ధపంసుకూలికాయేవ హోన్తి, ఆనేత్వా దిన్నం వస్సావాసికం సేనాసనపరిక్ఖారం వా కత్వా ఠపేతబ్బం, బిమ్బోహనాదీని వా కాతబ్బానీ’’తి. ఇదం నేవాసికవత్తం.
సేనాసనగ్గాహకథా నిట్ఠితా.
ఉపనన్దవత్థుకథా
౩౧౯. ఉపనన్దవత్థుస్మిం – తత్థ తయా మోఘపురిస గహితం ఇధ ముత్తం, ఇధ తయా గహితం తత్ర ముత్తన్తి ఏత్థ అయమత్థో – యం తయా తత్థ సేనాసనం గహితం, తం తే గణ్హన్తేనేవ ఇధ ముత్తం హోతి. ‘‘ఇధ దానాహం, ఆవుసో, ముఞ్చామీ’’తి వదన్తేన పన తం తత్రాపి ముత్తం. ఏవం త్వం ఉభయత్థ పరిబాహిరోతి.
అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో – గహణేన గహణం పటిప్పస్సమ్భతి, గహణేన ఆలయో పటిప్పస్సమ్భతి, ఆలయేన గహణం పటిప్పస్సమ్భతి, ఆలయేన ఆలయో పటిప్పస్సమ్భతి. కథం? ఇధేకచ్చో వస్సూపనాయికదివసే ఏకస్మిం విహారే సేనాసనం గహేత్వా సామన్తవిహారం గన్త్వా తత్రాపి గణ్హాతి, తస్స ఇమినా గహణేన పురిమం గహణం పటిప్పస్సమ్భతి. అపరో ‘‘ఇధ వసిస్సామీ’’తి ఆలయమత్తం కత్వా సామన్తవిహారం గన్త్వా తత్థ సేనాసనం గణ్హాతి, తస్స ఇమినా గహణేన పురిమో ఆలయో పటిప్పస్సమ్భతి. ఏకో ‘‘ఇధ వసిస్సామీ’’తి సేనాసనం వా గహేత్వా ఆలయం వా కత్వా సామన్తవిహారం గన్త్వా ‘‘ఇధేవ దాని వసిస్సామీ’’తి ఆలయం కరోతి, ఇచ్చస్స ఆలయేన వా గహణం ఆలయేన వా ఆలయో పటిప్పస్సమ్భతి, సబ్బత్థ పచ్ఛిమే గహణే వా ఆలయే వా తిట్ఠతి. యో పన ‘‘ఏకస్మిం విహారే సేనాసనం గహేత్వా అఞ్ఞస్మిం విహారే వసిస్సామీ’’తి గచ్ఛతి, తస్స ఉపచారసీమాతిక్కమే సేనాసనగ్గాహో పటిప్పస్సమ్భతి. యది పన ‘‘తత్థ ఫాసు భవిస్సతి, వసిస్సామి; నో చే, ఆగమిస్సామీ’’తి గన్త్వా అఫాసుభావం ఞత్వా పచ్చాగచ్ఛతి, వట్టతి.
౩౨౦. తివస్సన్తరేనాతి ఏత్థ తివస్సన్తరో నామ యో ద్వీహి వస్సేహి మహన్తతరో వా దహరతరో వా హోతి. యో పన ఏకేన వస్సేన మహన్తతరో వా దహరతరో వా హోతి, యో వా సమానవస్సో, తత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థి. ఇమే సబ్బే ఏకస్మిం మఞ్చే వా పీఠే వా ద్వే ద్వే హుత్వా నిసీదితుం లభన్తి. యం తిణ్ణం పహోతి, తం సంహారిమం వా హోతు అసంహారిమం వా, తథారూపే అపి ఫలకఖణ్డే అనుపసమ్పన్నేనాపి సద్ధిం నిసీదితుం వట్టతి.
హత్థినఖకన్తి హత్థికుమ్భే పతిట్ఠితం; ఏవం కతస్స కిరేతం నామం. సబ్బం పాసాదపరిభోగన్తి సువణ్ణరజతాదివిచిత్రాని కవాటాని మఞ్చపీఠాని తాలవణ్టాని సువణ్ణరజతమయపానీయఘటపానీయసరావాని యంకిఞ్చి చిత్తకమ్మకతం, సబ్బం వట్టతి. ‘‘పాసాదస్స దాసిదాసం ఖేత్తవత్థుం గోమహింసం దేమా’’తి వదన్తి, పాటేక్కం గహణకిచ్చం నత్థి, పాసాదే పటిగ్గహితే పటిగ్గహితమేవ హోతి. గోనకాదీని సఙ్ఘికవిహారే వా పుగ్గలికవిహారే వా మఞ్చపీఠకేసు అత్థరిత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టన్తి. ధమ్మాసనే పన గిహివికటనిహారేన లబ్భన్తి, తత్రాపి నిపజ్జితుం న వట్టతి.
ఉపనన్దవత్థుకథా నిట్ఠితా.
అవిస్సజ్జియవత్థుకథా
౩౨౧. పఞ్చిమానీతి రాసివసేన పఞ్చ, సరూపవసేన పనేతాని బహూని హోన్తి. తత్థ ఆరామో నామ పుప్ఫారామో వా ఫలారామో వా. ఆరామవత్థు నామ తేసంయేవ ఆరామానం అత్థాయ పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఠపితోకాసో; తేసు వా ఆరామేసు వినట్ఠేసు తేసం పోరాణకభూమిభాగో. విహారో నామ యంకిఞ్చి పాసాదాదిసేనాసనం. విహారవత్థు నామ తస్స పతిట్ఠానోకాసో. మఞ్చో నామ – మసారకో, బున్దికాబద్ధో, కుళీరపాదకో ఆహచ్చపాదకోతి ఇమేసం పుబ్బే వుత్తానం చతున్నం మఞ్చానం అఞ్ఞతరో. పీఠం నామ మసారకాదీనంయేవ చతున్నం పీఠానం అఞ్ఞతరం. భిసి నామ ఉణ్ణభిసిఆదీనం పఞ్చన్నం అఞ్ఞతరా. బిమ్బోహనం నామ వుత్తప్పకారానం బిమ్బోహనానం అఞ్ఞతరం. లోహకుమ్భీ నామ కాళలోహేన వా తమ్బలోహేన వా యేన కేనచి లోహేన కతా కుమ్భీ. లోహభాణకాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన భాణకన్తి అరఞ్జరో వుచ్చతి. వారకోతి ఘటో. కటాహం కటాహమేవ. వాసిఆదీసు వల్లిఆదీసు చ దువిఞ్ఞేయ్యం నామ నత్థి. ఏవం –
ద్విసఙ్గహాని ద్వే హోన్తి, తతియం చతుసఙ్గహం;
చతుత్థం నవకోట్ఠాసం, పఞ్చమం అట్ఠభేదనం.
ఇతి పఞ్చహి రాసీహి, పఞ్చనిమ్మలలోచనో;
పఞ్చవీసవిధం నాథో, గరుభణ్డం పకాసయి.
తత్రాయం వినిచ్ఛయకథా – ఇదఞ్హి సబ్బమ్పి గరుభణ్డం ఇధ అవిస్సజ్జియం, కీటాగిరివత్థుస్మిం ‘‘అవేభఙ్గియ’’న్తి వుత్తం. పరివారే పన –
‘‘అవిస్సజ్జియం అవేభఙ్గియం, పఞ్చ వుత్తా మహేసినా;
విస్సజ్జేన్తస్స పరిభుఞ్జన్తస్స అనాపత్తి,
పఞ్హా మేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి. (పరి. ౪౭౯) –
ఆగతం. తస్మా మూలచ్ఛేజ్జవసేన అవిస్సజ్జియం అవేభఙ్గియఞ్చ పరివత్తనవసేన పన విస్సజ్జేన్తస్స పరిభుఞ్జన్తస్స చ అనాపత్తీతి ఏవమేత్థ అధిప్పాయో వేదితబ్బో.
తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – ఇదం తావ పఞ్చవిధమ్పి చీవరపిణ్డపాతభేసజ్జత్థాయ ఉపనేతుం న వట్టతి. థావరేన చ థావరం గరుభణ్డేన చ గరుభణ్డం పరివత్తేతుం వట్టతి. థావరే పన ఖేత్తం వత్థు తళాకం మాతికాతి ఏవరూపం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స విచారేతుం వా సమ్పటిచ్ఛితుం వా అధివాసేతుం వా న వట్టతి, కప్పియకారకేహేవ విచారితతో కప్పియభణ్డం వట్టతి. ఆరామేన పన ఆరామం ఆరామవత్థుం విహారం విహారవత్థున్తి ఇమాని చత్తారి పరివత్తేతుం వట్టతి.
తత్రాయం పరివత్తననయో – సఙ్ఘస్స నాళికేరారామో దూరే హోతి, కప్పియకారకా వా బహుతరం ఖాదన్తి. యమ్పి న ఖాదన్తి, తతో సకటవేతనం దత్వా అప్పమేవ హరన్తి. అఞ్ఞేసం పన తస్స ఆరామస్స అవిదూరగామవాసీనం మనుస్సానం విహారస్స సమీపే ఆరామో హోతి, తే సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా సకేన ఆరామేన తం ఆరామం యాచన్తి, సఙ్ఘేన ‘‘రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’’తి అపలోకేత్వా సమ్పటిచ్ఛితబ్బో. సచేపి భిక్ఖూనం రుక్ఖసహస్సం హోతి, మనుస్సానం పఞ్చ సతాని, ‘‘తుమ్హాకం ఆరామో ఖుద్దకో’’తి న వత్తబ్బం. కిఞ్చాపి హి అయం ఖుద్దకో, అథ ఖో ఇతరతో బహుతరం ఆయం దేతి. సచేపి సమకమేవ దేతి; ఏవమ్పి ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే పరిభుఞ్జితుం సక్కాతి గహేతబ్బమేవ. సచే పన మనుస్సానం బహుతరా రుక్ఖా హోన్తి, ‘‘నను తుమ్హాకం బహుతరా రుక్ఖా’’తి వత్తబ్బం. సచే ‘‘అతిరేకం అమ్హాకం పుఞ్ఞం హోతు, సఙ్ఘస్స దేమా’’తి వదన్తి, జానాపేత్వా సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. భిక్ఖూనం రుక్ఖా ఫలధారినో, మనుస్సానం రుక్ఖా న తావ ఫలం గణ్హన్తి, కిఞ్చాపి న గణ్హన్తి, న చిరేన గణ్హిస్సన్తీతి సమ్పటిచ్ఛితబ్బమేవ. మనుస్సానం రుక్ఖా ఫలధారినో, భిక్ఖూనం న తావ ఫలం గణ్హన్తి, ‘‘నను తుమ్హాకం రుక్ఖా ఫలధారినో’’తి వత్తబ్బం. సచే ‘‘గణ్హథ, భన్తే, అమ్హాకం పుఞ్ఞం భవిస్సతీ’’తి దేన్తి, జానాపేత్వా సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి; ఏవం ఆరామేన ఆరామో పరివత్తేతబ్బో. ఏతేనేవ నయేన ఆరామవత్థుపి విహారోపి విహారవత్థుపి ఆరామేన పరివత్తేతబ్బం. ఆరామవత్థునా చ మహన్తేన వా ఖుద్దకేన వా ఆరామఆరామవత్థు విహారవిహారవత్థూని.
కథం విహారేన విహారో పరివత్తేతబ్బో? సఙ్ఘస్స అన్తోగామే గేహం హోతి, మనుస్సానం విహారమజ్ఝే పాసాదో, ఉభోపి అగ్ఘేన సమకా, సచే మనుస్సా తేన పాసాదేన తం గేహం యాచన్తి, సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. భిక్ఖూనం చే మహగ్ఘతరం గేహం హోతి, ‘‘మహగ్ఘతరం అమ్హాకం గేహ’’న్తి వుత్తే ‘‘కిఞ్చాపి మహగ్ఘతరం, పబ్బజితానం అసారుప్పం, న సక్కా తత్థ పబ్బజితేహి వసితుం, ఇదం పన సారుప్పం గణ్హథా’’తి వదన్తి; ఏవమ్పి సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. సచే పన మనుస్సానం మహగ్ఘం హోతి, ‘‘నను తుమ్హాకం గేహం మహగ్ఘ’’న్తి వత్తబ్బం. ‘‘హోతు, భన్తే, అమ్హాకం పుఞ్ఞం భవిస్సతి, గణ్హథా’’తి వుత్తే పన సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. ఏవం విహారేన విహారో పరివత్తేతబ్బో. ఏతేనేవ నయేన విహారవత్థుపి ఆరామోపి ఆరామవత్థుపి విహారేన పరివత్తేతబ్బం. విహారవత్థునా చ మహగ్ఘేన వా అప్పగ్ఘేన వా విహారవిహారవత్థుఆరామఆరామవత్థూని. ఏవం తావ థావరేన థావరపరివత్తనం వేదితబ్బం.
గరుభణ్డేన గరుభణ్డపరివత్తనే పన మఞ్చపీఠం మహన్తం వా హోతు ఖుద్దకం వా, అన్తమసో చతురఙ్గులపాదకం వా గామదారకేహి పంస్వాగారకేసు కీళన్తేహి కతమ్పి సఙ్ఘస్స దిన్నకాలతో పట్ఠాయ గరుభణ్డం హోతి. సచేపి రాజరాజమహామత్తాదయో ఏకప్పహారేనేవ మఞ్చసతం వా మఞ్చసహస్సం వా దేన్తి, సబ్బే కప్పియమఞ్చా సమ్పటిచ్ఛితబ్బా, సమ్పటిచ్ఛిత్వా వుడ్ఢపటిపాటియా ‘‘సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జథా’’తి దాతబ్బా, పుగ్గలికవసేన న దాతబ్బా. అతిరేకమఞ్చే భణ్డాగారాదీసు పఞ్ఞపేత్వా పత్తచీవరం నిక్ఖిపితుమ్పి వట్టతి. బహిసీమాయ ‘‘సఙ్ఘస్స దేమా’’తి దిన్నమఞ్చో సఙ్ఘత్థేరస్స వసనట్ఠానే దాతబ్బో. తత్థ చే బహూ మఞ్చా హోన్తి, మఞ్చేన కమ్మం నత్థి; యస్స వసనట్ఠానే కమ్మం అత్థి, తత్థ ‘‘సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జథా’’తి దాతబ్బో. మహగ్ఘేన సతగ్ఘనకేన వా సహస్సగ్ఘనకేన వా సతసహస్సగ్ఘనకేన వా మఞ్చేన అఞ్ఞం మఞ్చసతం లభతి, పరివత్తేత్వా గహేతబ్బం. న కేవలం మఞ్చేన మఞ్చోయేవ, ఆరామఆరామవత్థువిహారవిహారవత్థుపీఠభిసిబిమ్బోహనానిపి పరివత్తేతుం వట్టన్తి. ఏస నయో పీఠభిసిబిమ్బోహనేసుపి. ఏతేసు హి కప్పియాకప్యియం వుత్తనయమేవ. తత్థ అకప్పియం న పరిభుఞ్జితబ్బం, కప్పియం సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జితబ్బం. అకప్పియం వా మహగ్ఘం కప్పియం వా పరివత్తేత్వా వుత్తవత్థూని గహేతబ్బాని. అగరుభణ్డుపగం పన భిసిబిమ్బోహనం నామ నత్థి.
లోహకుమ్భీ లోహభాణకం లోహకటాహన్తి ఇమాని తీణి మహన్తాని వా హోన్తు ఖుద్దకాని వా అన్తమసో పసతమత్తఉదకగణ్హనకానిపి గరుభణ్డానియేవ. లోహవారకో పన కాళలోహతమ్బలోహవట్టలోహకంసలోహానం యేన కేనచి కతో సీహళదీపే పాదగణ్హనకో భాజేతబ్బో. పాదో చ నామ మగధనాళియా పఞ్చనాళిమత్తం గణ్హాతి, తతో అధికగణ్హనకో గరుభణ్డం. ఇమాని తావ పాళియం ఆగతాని లోహభాజనాని.
పాళియం పన అనాగతానిపి భిఙ్గారపటిగ్గహఉళుఙ్కదబ్బికటచ్ఛుపాతితట్టకసరకసముగ్గఅఙ్గారకపల్లధూమకటచ్ఛుఆదీని ఖుద్దకాని వా మహన్తాని వా సబ్బాని గరుభణ్డాని. పత్తో, అయథాలకం, తమ్బలోహథాలకన్తి ఇమాని పన భాజనీయాని. కంసలోహవట్టలోహభాజనవికతి సఙ్ఘికపరిభోగేన వా గిహివికటా వా వట్టతి, పుగ్గలికపరిభోగేన న వట్టతి. కంసలోహాదిభాజనం సఙ్ఘస్స దిన్నమ్పి హి పారిహారియం న వట్టతి. ‘‘గిహివికటనిహారేనేవ పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి మహాపచ్చరియం వుత్తం.
ఠపేత్వా పన భాజనవికతిం అఞ్ఞస్మిమ్పి కప్పియలోహభణ్డే – అఞ్జనీ, అఞ్జనిసలాకా, కణ్ణమలహరణీ, సూచి, పణ్ణసూచి, ఖుద్దకో, పిప్ఫలకో, ఖుద్దకం, ఆరకణ్టకం, కుఞ్చికా, తాళం, కత్తరయట్ఠి వేధకో, నత్థుదానం, భిన్దివాలో, లోహకూటో, లోహకుట్టి, లోహగుళో, లోహపిణ్డి, లోహచక్కలికం, అఞ్ఞమ్పి విప్పకతలోహభణ్డం భాజనీయం. ధూమనేత్తఫాలదీపరుక్ఖదీపకపల్లకఓలమ్బకదీపఇత్థిపురిసతిరచ్ఛానగతరూపకాని పన అఞ్ఞాని వా భిత్తిచ్ఛదనకవాటాదీసు ఉపనేతబ్బాని, అన్తమసో లోహఖిలకం ఉపాదాయ సబ్బాని లోహభణ్డాని గరుభణ్డానియేవ హోన్తి, అత్తనా లద్ధానిపి పరిహరిత్వా పుగ్గలికపరిభోగేన న పరిభుఞ్జితబ్బాని, సఙ్ఘికపరిభోగేన వా గిహివికటాని వా వట్టన్తి. తిపుభణ్డేపి ఏసేవ నయో. ఖీరపాసాణమయాని తట్టకసరకాదీని గరుభణ్డానియేవ.
ఘటకో పన తేలభాజనం వా పాదగణ్హనకతో అతిరేకమేవ గరుభణ్డం. సువణ్ణరజతహారకూటజాతిఫలికభాజనాని గిహివికటానిపి న వట్టన్తి, పగేవ సఙ్ఘికపరిభోగేన వా పుగ్గలికపరిభోగేన వా. సేనాసనపరిభోగే పన ఆమాసమ్పి అనామాసమ్పి సబ్బం వట్టతి.
వాసిఆదీసు యాయ వాసియా ఠపేత్వా దణ్డకట్ఠచ్ఛేదనం వా ఉచ్ఛుతచ్ఛనం వా అఞ్ఞం మహాకమ్మం కాతుం న సక్కా, అయం భాజనీయా. తతో మహత్తరీ యేన కేనచి ఆకారేన కతా వాసి గరుభణ్డమేవ. ఫరసు పన అన్తమసో వేజ్జానం సిరావేధనఫరసుపి గరుభణ్డమేవ. కుఠారియం ఫరసుసదిసో ఏవ వినిచ్ఛయో. యా పన ఆవుధసఙ్ఖేపేన కతా, అయం అనామాసా. కుదాలో అన్తమసో చతురఙ్గులమత్తోపి గరుభణ్డమేవ. నిఖాదనం చతురస్సముఖం వా హోతు దోణిముఖం వా వఙ్కం వా ఉజుకం వా, అన్తమసో సమ్ముఞ్జనిదణ్డకవేధనమ్పి దణ్డబద్ధం చే, గరుభణ్డమేవ. సమ్ముఞ్జనిదణ్డఖణనకం పన అదణ్డకం ఫలమత్తమేవ, యం సక్కా సిపాటికాయ పక్ఖిపిత్వా పరిహరితుం, తం భాజనీయం. సిఖరమ్పి నిఖాదనేనేవ సఙ్గహితం. యేహి మనుస్సేహి విహారే వాసిఆదీని దిన్నాని హోన్తి, తే చ ఘరే దడ్ఢే వా చోరేహి వా విలుత్తే ‘‘దేథ నో, భన్తే, ఉపకరణే, పున పాకతికే కరిస్సామా’’తి వదన్తి, దాతబ్బా. సచే ఆహరన్తి, న వారేతబ్బా; అనాహరన్తాపి న చోదేతబ్బా.
కమ్మారతట్టకారచున్దకారనళకారమణికారపత్తబన్ధకానం అధికరణిముట్ఠికసణ్డాసతులాదీని సబ్బాని లోహమయఉపకరణాని సఙ్ఘే దిన్నకాలతో పట్ఠాయ గరుభణ్డాని. తిపుకోట్టకసువణ్ణకారచమ్మకారఉపకరణేసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – తిపుకోట్టకఉపకరణేసుపి తిపుచ్ఛేదనసత్థకం, సువణ్ణకారఉపకరణేసు సువణ్ణచ్ఛేదనసత్థకం, చమ్మకారఉపకరణేసు కతపరికమ్మచమ్మఛిద్దనకం ఖుద్దకసత్థకన్తి ఇమాని భాజనీయభణ్డాని. నహాపితతున్నకారఉపకరణేసుపి ఠపేత్వా మహాకత్తరిం మహాసణ్డాసం మహాపిప్ఫలకఞ్చ సబ్బం భాజనీయం. మహాకత్తరిఆదీని గరుభణ్డాని.
వల్లిఆదీసు వేత్తవల్లిఆదికా యా కాచి అడ్ఢబాహుప్పమాణా వల్లి సఙ్ఘస్స దిన్నా వా తత్థజాతకా వా రక్ఖితగోపితా గరుభణ్డం హోతి, సా సఙ్ఘకమ్మే చ చేతియకమ్మే చ కతే సచే అతిరేకా హోతి, పుగ్గలికకమ్మేపి ఉపనేతుం వట్టతి; అరక్ఖితా పన గరుభణ్డమేవ న హోతి. సుత్తమకచివాకనాళికేరహీరచమ్మమయా రజ్జుకా వా యోత్తాని వా వాకే చ నాళికేరహీరే చ వట్టేత్వా కతా ఏకవట్టా వా ద్వివట్టా వా సఙ్ఘస్స దిన్నకాలతో పట్ఠాయ గరుభణ్డం. సుత్తం పన అవట్టేత్వా దిన్నం మకచివాకనాళికేరహీరా చ భాజనీయా. యేహి పనేతాని రజ్జుకయోత్తాదీని దిన్నాని హోన్తి, తే అత్తనో కరణీయేన హరన్తా న వారేతబ్బా.
యో కోచి అన్తమసో అట్ఠఙ్గులసూచిదణ్డమత్తోపి వేళు సఙ్ఘస్స దిన్నో వా తత్థజాతకో వా రక్ఖితగోపితో గరుభణ్డం, సోపి సఙ్ఘకమ్మే చ చేతియకమ్మే చ కతే అతిరేకో పుగ్గలికకమ్మే దాతుం వట్టతి. పాదగణ్హనకతేలనాళి పన కత్తరయట్ఠి, ఉపాహనదణ్డకో, ఛత్తదణ్డో, ఛత్తసలాకాతి ఇదమేత్థ భాజనీయభణ్డం. దడ్ఢగేహమనుస్సా గణ్హిత్వా గచ్ఛన్తా న వారేతబ్బా. రక్ఖితగోపితం వేళుం గణ్హన్తేన సమకం వా అతిరేకం వా థావరం అన్తమసో తంఅగ్ఘనకమ్పి ఫాతికమ్మం కత్వా గహేతబ్బో. ఫాతికమ్మం అకత్వా గణ్హన్తేన తత్థేవ వళఞ్జేతబ్బో, గమనకాలే సఙ్ఘికావాసే ఠపేత్వా గన్తబ్బం. అసతియా గహేత్వా గతేన పహిణిత్వా దాతబ్బో. దేసన్తరం గతేన సమ్పత్తవిహారే సఙ్ఘికావాసే ఠపేతబ్బో.
తిణన్తి ముఞ్జం పబ్బజఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసం యంకిఞ్చి తిణం. యత్థ పన తిణం నత్థి, తత్థ పణ్ణేహి ఛాదేన్తి; తస్మా పణ్ణమ్పి తిణేనేవ సఙ్గహితం. ఇతి ముఞ్జాదీసు యంకిఞ్చి ముట్ఠిప్పమాణమ్పి తిణం తాలపణ్ణాదీసు చ ఏకం పణ్ణమ్పి సఙ్ఘస్స దిన్నం వా తత్థజాతకం వా బహారామే సఙ్ఘస్స తిణవత్థుతో జాతతిణం వా రక్ఖితగోపితం గరుభణ్డం హోతి, తమ్పి సఙ్ఘకమ్మే చ చేతియకమ్మే చ కతే అతిరేకం పుగ్గలికకమ్మే దాతుం వట్టతి. దడ్ఢగేహమనుస్సా గహేత్వా గచ్ఛన్తా న వారేతబ్బా. అట్ఠఙ్గులప్పమాణోపి రిత్తపోత్థకో గరుభణ్డమేవ.
మత్తికా పకతిమత్తికా వా హోతు పఞ్చవణ్ణా వా సుధా వా సజ్జురసకఙ్గుట్ఠసిలేసాదీసు వా యంకిఞ్చి, దుల్లభట్ఠానే ఆనేత్వా వా దిన్నం తత్థజాతకం వా రక్ఖితగోపితం తాలఫలపక్కమత్తం గరుభణ్డం హోతి. తమ్పి సఙ్ఘకమ్మే చ చేతియకమ్మే చ నిట్ఠితే అతిరేకం పుగ్గలికకమ్మే దాతుం వట్టతి. హిఙ్గుహిఙ్గులకహరితాలమనోసిలఞ్జనాని పన భాజనీయభణ్డాని.
దారుభణ్డే యో కోచి అట్ఠఙ్గులసూచిదణ్డమత్తోపి దారుభణ్డకో దారుదుల్లభట్ఠానే సఙ్ఘస్స దిన్నో వా తత్థజాతకో వా రక్ఖితగోపితో, అయం గరుభణ్డం హోతీతి కురున్దియం వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాయం పన సబ్బమ్పి దారువేళుచమ్మపాసాణాదివికతిం దారుభణ్డేన సఙ్గణ్హిత్వా ‘‘తేన ఖో పన సమయేన సఙ్ఘస్స ఆసన్దికో ఉప్పన్నో హోతీ’’తి ఇతో పట్ఠాయ దారుభణ్డవినిచ్ఛయో వుత్తో.
తత్రాయం అత్థుద్ధారో, ఆసన్దికో, సత్తఙ్గో, భద్దపీఠం, పీఠికా, ఏళకపాదకపీఠం, ఆమలకవట్టకపీఠం, ఫలకం, కోచ్ఛం, పలాలపీఠకన్తి ఇమేసు తావ యంకిఞ్చి ఖుద్దకం వా హోతు మహన్తం వా, సఙ్ఘస్స దిన్నం గరుభణ్డం హోతి. పలాలపీఠేన చేత్థ కదలిపత్తాదిపీఠానిపి సఙ్గహితాని. బ్యగ్ఘచమ్మఓనద్ధమ్పి వాళరూపపరిక్ఖిత్తం, రతనపరిసిబ్బితం, కోచ్ఛకం గరుభణ్డమేవ.
వఙ్కఫలకం, దీఘఫలకం, చీవరధోవనఫలకం, ఘట్టనఫలకం, ఘట్టనముగ్గరో, దన్తకట్ఠచ్ఛేదనగణ్ఠికా, దణ్డముగ్గరో, అమ్బణం, రజనదోణి, ఉదకపటిచ్ఛకో, దారుమయో వా దన్తమయో వా వేళుమయో వా సపాదకోపి అపాదకోపి సముగ్గో, మఞ్జూసా, పాదగణ్హనకతో అతిరేకప్పమాణో కరణ్డో, ఉదకదోణి, ఉదకకటాహం, ఉళుఙ్కో, కటచ్ఛు, పానీయసరావం, పానీయసఙ్ఖోతి ఏతేసుపి యంకిఞ్చి సఙ్ఘే దిన్నం గరుభణ్డం. సఙ్ఖథాలకం పన భాజనీయం, తథా దారుమయో ఉదకతుమ్బో.
పాదకథలికమణ్డలం దారుమయం వా హోతు చోళపణ్ణాదిమయం వా సబ్బం గరుభణ్డం. ఆధారకో పత్తపిధానం, తాలవణ్టం, బీజనీ, చఙ్కోటకం, పచ్ఛి, యట్ఠిసమ్ముఞ్జనీ ముట్ఠిసమ్ముఞ్జనీతి ఏతేసుపి యంకిఞ్చి ఖుద్దకం వా మహన్తం వా దారువేళుపణ్ణచమ్మాదీసు యేన కేనచి కతం గరుభణ్డమేవ.
థమ్భతులాసోపానఫలకాదీసు దారుమయం వా పాసాణమయం వా యంకిఞ్చి గేహసమ్భారరూపం, యో కోచి కటసారకో, యంకిఞ్చి భూమత్థరణం, యంకిఞ్చి అకప్పియచమ్మం, సబ్బం సఙ్ఘే దిన్నం గరుభణ్డం, భూమత్థరణం కాతుం వట్టతి. ఏళకచమ్మం పన పచ్చత్థరణగతికం హోతి, తమ్పి గరుభణ్డమేవ. కప్పియచమ్మాని భాజనీయాని. కురున్దియం పన ‘‘సబ్బం మఞ్చప్పమాణం చమ్మం గరుభణ్డ’’న్తి వుత్తం.
ఉదుక్ఖలం, ముసలం, సుప్పం, నిసదం, నిసదపోతో, పాసాణదోణి, పాసాణకటాహం, తురివేమభస్తాది సబ్బం పేసకారాదిభణ్డం, సబ్బం కసిభణ్డం, సబ్బం చక్కయుత్తకయానం గరుభణ్డమేవ. మఞ్చపాదో, మఞ్చఅటనీ, పీఠపాదో, పీఠఅటనీ, వాసిఫరసుఆదీనం దణ్డాతి ఏతేసు యంకిఞ్చి విప్పకతతచ్ఛనకమ్మం అనిట్ఠితమేవ భాజనీయం, తచ్ఛితమట్ఠం పన గరుభణ్డం హోతి. అనుఞ్ఞాతవాసియా పన దణ్డో ఛత్తముట్ఠిపణ్ణం కత్తరయట్ఠి ఉపాహనా అరణిసహితం ధమ్మకరణో పాదగణ్హనకతో అనతిరిత్తం ఆమలకతుమ్బం ఆమలకఘటో లాబుకతుమ్బం లాబుఘటో విసాణకతుమ్బన్తి సబ్బమేతం భాజనీయం, తతో మహన్తతరం గరుభణ్డం.
హత్థిదన్తో వా యంకిఞ్చి విసాణం వా అతచ్ఛితం యథాజాతమేవ భాజనీయం, తేహి కతమఞ్చపాదాదీసు పురిమసదిసోయేవ వినిచ్ఛయో. తచ్ఛితనిట్ఠితోపి హిఙ్గుకరణ్డకో అఞ్జనకరణ్డకో గణ్ఠికా విధో అఞ్జనీ అఞ్జనిసలాకా ఉదకపుఞ్ఛనీతి ఇదం సబ్బం భాజనీయమేవ.
మత్తికాభణ్డే సబ్బం మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగం ఘటపిఠరాదికులాలభాజనం పత్తకటాహం అఙ్గారకటాహం ధూమదానకం దీపరుక్ఖకో దీపకపల్లికా చయనిట్ఠకా ఛదనిట్ఠకా థూపికాతి సఙ్ఘస్స దిన్నకాలతో పట్ఠాయ గరుభణ్డం, పాదగణ్హనకతో అనతిరిత్తప్పమాణో పన ఘటకో పత్తం థాలకం కఞ్చనకో కుణ్డికాతి ఇదమేత్థ భాజనీయభణ్డం. యథా చ మత్తికాభణ్డే; ఏవం లోహభణ్డేపి కుణ్డికా భాజనీయకోట్ఠాసమేవ భజతీతి అయమేత్థ అనుపుబ్బికథా.
అవిస్సజ్జియవత్థుకథా నిట్ఠితా.
నవకమ్మదానకథా
౩౨౩. భణ్డికాట్ఠపనమత్తేనాతి ద్వారబాహానం ఉపరి కపోతభణ్డికయోజనమత్తేన. పరిభణ్డకరణమత్తేనాతి గోమయపరిభణ్డకసావపరిభణ్డకరణమత్తేన. ధూమకాలికన్తి ఇదం యావస్స చితకధూమో న పఞ్ఞాయతి, తావ అయం విహారో ఏతస్సేవాతి ఏవం ధూమకాలే అపలోకేత్వా కతపరియోసితం విహారం దేన్తి. విప్పకతన్తి ఏత్థ విప్పకతో నామ యావ గోపానసియో న ఆరోహన్తి. గోపానసీసు పన ఆరుళ్హాసు బహుకతో నామ హోతి, తస్మా తతో పట్ఠాయ న దాతబ్బో, కిఞ్చిదేవ సమాదపేత్వా కారేస్సతి. ఖుద్దకే విహారే కమ్మం ఓలోకేత్వా ఛప్పఞ్చవస్సికన్తి కమ్మం ఓలోకేత్వా చతుహత్థవిహారే చతువస్సికం, పఞ్చహత్థే పఞ్చవస్సికం, ఛహత్థే ఛవస్సికం దాతబ్బం. అడ్ఢయోగో పన యస్మా సత్తట్ఠహత్థో హోతి, తస్మా ఏత్థ ‘‘సత్తట్ఠవస్సిక’’న్తి వుత్తం. సచే పన సో నవహత్థో హోతి నవవస్సికమ్పి దాతబ్బం. మహల్లకే పన దసహత్థే ఏకాదసహత్థే విహారే వా పాసాదే వా దసవస్సికం వా ఏకాదసవస్సికం వా దాతబ్బం. ద్వాదసహత్థే పన తతో అధికే వా లోహపాసాదసదిసేపి ద్వాదసవస్సికమేవ దాతబ్బం, న తతో ఉత్తరి.
నవకమ్మికో భిక్ఖు అన్తోవస్సే తం ఆవాసం లభతి, ఉతుకాలే పటిబాహితుం న లభతి. సచే సో ఆవాసో జీరతి, ఆవాససామికస్స వా తస్స వంసే ఉప్పన్నస్స వా కస్సచి కథేతబ్బం – ‘‘ఆవాసో తే నస్సతి, జగ్గథ ఏతం ఆవాస’’న్తి. సచే సో న సక్కోతి, భిక్ఖూహి ఞాతీ వా ఉపట్ఠాకే వా సమాదపేత్వా జగ్గితబ్బో. సచే తేపి న సక్కోన్తి, సఙ్ఘికేన పచ్చయేన జగ్గితబ్బో. తస్మిమ్పి అసతి ఏకం ఆవాసం విస్సజ్జేత్వా అవసేసా జగ్గితబ్బా. బహూ విస్సజ్జేత్వా ఏకం సణ్ఠాపేతుమ్పి వట్టతియేవ.
దుబ్భిక్ఖే భిక్ఖూసు పక్కన్తేసు సబ్బే ఆవాసా నస్సన్తి, తస్మా ఏకం వా ద్వే వా తయో వా ఆవాసే విస్సజ్జేత్వా తతో యాగుభత్తచీవరాదీని పరిభుఞ్జన్తేహి సేసావాసా జగ్గితబ్బాయేవ. కురున్దియం పన వుత్తం ‘‘సఙ్ఘికే పచ్చయే అసతి ఏకో భిక్ఖు ‘తుయ్హం ఏకం మఞ్చట్ఠానం గహేత్వా జగ్గాహీ’తి వత్తబ్బో. సచే బహుతరం ఇచ్ఛతి, తిభాగం వా ఉపడ్ఢభాగం వా దత్వాపి జగ్గాపేతబ్బం. అథ ‘థమ్భమత్తమేవేత్థ అవసిట్ఠం, బహుకమ్మం కాతబ్బ’న్తి న ఇచ్ఛతి, ‘తుయ్హం పుగ్గలికమేవ కత్వా జగ్గ; ఏవమ్పి హి సఙ్ఘస్స భణ్డకట్ఠపనట్ఠానం నవకానఞ్చ వసనట్ఠానం లభిస్సతీ’తి జగ్గాపేతబ్బో. ఏవం జగ్గితో పన తస్మిం జీవన్తే పుగ్గలికో హోతి, మతే సఙ్ఘికోయేవ. సచే సద్ధివిహారికానం దాతుకామో హోతి, కమ్మం ఓలోకేత్వా తిభాగం వా ఉపడ్ఢం వా పుగ్గలికం కత్వా జగ్గాపేతబ్బో. ఏవఞ్హి సద్ధివిహారికానం దాతుం లభతి. ఏవం జగ్గనకే పన అసతి ‘ఏకం ఆవాసం విస్సజ్జేత్వా’తిఆదినా నయేన జగ్గాపేతబ్బో’’తి.
ఇదమ్పి చ అఞ్ఞం తత్థేవ వుత్తం – ద్వే భిక్ఖూ సఙ్ఘికం భూమిం గహేత్వా సోధేత్వా సఙ్ఘికం సేనాసనం కరోన్తి. యేన సా భూమి పఠమం గహితా, సో సామీ. ఉభోపి పుగ్గలికం కరోన్తి, సోయేవ సామీ. సో సఙ్ఘికం కరోతి, ఇతరో పుగ్గలికం కరోతి, అఞ్ఞం చే బహుం సేనాసనట్ఠానం అత్థి, పుగ్గలికం కరోన్తోపి న వారేతబ్బో. అఞ్ఞస్మిం పన తాదిసే పటిరూపే ఠానే అసతి తం పటిబాహిత్వా సఙ్ఘికం కరోన్తేనేవ కాతబ్బం. యం పన తస్స తత్థ వయకమ్మం కతం, తం దాతబ్బం. సచే పన కతావాసే వా ఆవాసకరణట్ఠానే వా ఛాయూపగఫలూపగరుక్ఖా హోన్తి, అపలోకేత్వా హారేతబ్బా. పుగ్గలికా చే హోన్తి, సామికా ఆపుచ్ఛితబ్బా; నో చే దేన్తి, యావతతియం ఆపుచ్ఛిత్వా ‘‘రుక్ఖఅగ్ఘనకమూలం దస్సామా’’తి హారేతబ్బా.
యో పన సఙ్ఘికవల్లిమత్తమ్పి అగ్గహేత్వా ఆహరిమేన ఉపకరణేన సఙ్ఘికాయ భూమియా పుగ్గలికవిహారం కారేతి, ఉపడ్ఢం సఙ్ఘికం హోతి; ఉపడ్ఢం పుగ్గలికం. పాసాదో చే హోతి, హేట్ఠాపాసాదో సఙ్ఘికో; ఉపరి పుగ్గలికో. సచే సో హేట్ఠాపాసాదం ఇచ్ఛతి, తస్స హోతి. అథ హేట్ఠా చ ఉపరి చ ఇచ్ఛతి, ఉభయత్థ ఉపడ్ఢం లభతి. ద్వే సేనాసనాని కారేతి – ఏకం సఙ్ఘికం, ఏకం పుగ్గలికం. సచే విహారే ఉట్ఠితేన దబ్బసమ్భారేన కారేతి, తతియభాగం లభతి. సచే అకతట్ఠానే చయం వా పముఖం వా కరోతి, బహికుట్టే ఉపడ్ఢం సఙ్ఘస్స, ఉపడ్ఢం తస్స. అథ మహన్తం విసమం పూరేత్వా అపదే పదం దస్సేత్వా కతం హోతి, అనిస్సరో తత్థ సఙ్ఘో.
ఏకం వరసేయ్యన్తి ఏత్థ నవకమ్మదానట్ఠానే వా వస్సగ్గేన పత్తట్ఠానే వా యం ఇచ్ఛతి, తం ఏకం వరసేయ్యం అనుజానామీతి అత్థో.
పరియోసితే పక్కమతి తస్సేవేతన్తి పున ఆగన్త్వా వసన్తస్స అన్తోవస్సం తస్సేవ తం; అనాగచ్ఛన్తస్స పన సద్ధివిహారికాదయో గహేతుం న లభన్తి.
నవకమ్మదానకథా నిట్ఠితా.
అఞ్ఞత్రపటిభోగపటిక్ఖేపాదికథా
౩౨౪. నాతిహరన్తీతి అఞ్ఞత్ర హరిత్వా న పరిభుఞ్జన్తి. గుత్తత్థాయాతి యం తత్థ మఞ్చపీఠాది, తస్స గుత్తత్థాయ, తం అఞ్ఞత్ర హరితుం అనుజానామీతి అత్థో. తస్మా తం అఞ్ఞత్ర హరిత్వా సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జన్తస్స నట్ఠం సునట్ఠం, జిణ్ణం సుజిణ్ణం. సచే అరోగం తస్మిం విహారే పటిసఙ్ఖతే పున పాకతికం కాతబ్బం. పుగ్గలికపరిభోగేన పరిభుఞ్జతో నట్ఠం వా జిణ్ణం వా గీవా హోతి, తస్మిం పటిసఙ్ఖతే దాతబ్బమేవ. సచే తతో గోపానసిఆదీని గహేత్వా అఞ్ఞస్మిం సఙ్ఘికావాసే యోజేన్తి, సుయోజితాని. పుగ్గలికావాసే యోజేన్తేహి పన మూలం వా దాతబ్బం, పటిపాకతికం వా కాతబ్బం ఛడ్డితవిహారతో మఞ్చపీఠాదీని థేయ్యచిత్తేన గణ్హన్తో ఉద్ధారేయేవ భణ్డగ్ఘేన కారేతబ్బో. పున ఆవాసికకాలే దస్సామీతి గహేత్వా సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జన్తస్స నట్ఠం సునట్ఠం, జిణ్ణం సుజిణ్ణం. అరోగఞ్చే పాకతికం కాతబ్బం. పుగ్గలికపరిభోగేన పరిభుఞ్జన్తస్స నట్ఠం గీవా హోతి. తతో ద్వారవాతపానాదీని సఙ్ఘికావాసే వా పుగ్గలికావాసే వా యోజితాని పటిదాతబ్బానియేవ.
ఫాతికమ్మత్థాయాతి వడ్ఢికమ్మత్థాయ. ఫాతికమ్మఞ్చేత్థ సమకం వా అతిరేకం వా అగ్ఘనకం మఞ్చపీఠాదిసేనాసనమేవ వట్టతి.
చక్కలికన్తి కమ్బలాదీహి వేఠేత్వా కతచక్కలికం. అల్లేహి పాదేహీతి యేహి అక్కన్తట్ఠానే ఉదకం పఞ్ఞాయతి, ఏవరూపేహి పాదేహి పరిభణ్డకతభూమి వా సేనాసనం వా న అక్కమితబ్బం. సచే పన ఉదకసినేహమత్తమేవ పఞ్ఞాయతి, న ఉదకం, వట్టతి. పాదపుఞ్ఛనిం పన అల్లపాదేహిపి అక్కమితుం వట్టతియేవ. సఉపాహనేన ధోతపాదేహి అక్కమితబ్బట్ఠానేయేవ న వట్టతి.
చోళకేన పలివేఠేతున్తి సుధాభూమియం వా పరిభణ్డభూమియం వా సచే తట్టికా వా కటసారకో వా నత్థి, చోళకేన పాదా వేఠేతబ్బా, తస్మిం అసతి పణ్ణమ్పి అత్థరితుం వట్టతి. కిఞ్చి అనత్థరిత్వా ఠపేన్తస్స పన దుక్కటం. యది పన తత్థ నేవాసికా అనత్థతాయపి భూమియా ఠపేన్తి, అధోతపాదేహిపి వళఞ్జేన్తి, తథేవ వళఞ్జేతుం వట్టతి.
న భిక్ఖవే పరికమ్మకతా భిత్తీతి సేతభిత్తి వా చిత్తకమ్మకతా వా. న కేవలఞ్చ భిత్తిమేవ, ద్వారమ్పి వాతపానమ్పి అపస్సేనఫలకమ్పి పాసాణత్థమ్భమ్పి రుక్ఖత్థమ్భమ్పి చీవరేన వా కేనచి వా అప్పటిచ్ఛాదేత్వా అపస్సయితుం న లబ్భతియేవ.
ధోతపాదకాతి ధోతపాదకా హుత్వా ధోతేహి పాదేహి అక్కమితబ్బట్ఠానే నిపజ్జితుం కుక్కుచ్చాయన్తి. ‘‘ధోతపాదకే’’తిపి పాఠో. ధోతేహి పాదేహి అక్కమితబ్బట్ఠానస్సేతం అధివచనం. పచ్చత్థరిత్వాతి పరిభణ్డకతం భూమిం వా భూమత్థరణసేనాసనం వా సఙ్ఘికమఞ్చపీఠం వా అత్తనో సన్తకేన పచ్చత్థరణేన పచ్చత్థరిత్వావ నిపజ్జితబ్బం. సచే నిద్దాయతోపి పచ్చత్థరణే సఙ్కుటితే కోచి సరీరావయవో మఞ్చం వా పీఠం వా ఫుసతి, ఆపత్తియేవ. లోమేసు పన లోమగణనాయ ఆపత్తియేవ. పరిభోగసీసేన అపస్సయన్తస్సాపి ఏసేవ నయో. హత్థతలపాదతలేహి పన ఫుసితుం వా అక్కమితుం వా వట్టతి. మఞ్చపీఠం నీహరన్తస్స కాయే పటిహఞ్ఞతి, అనాపత్తి.
అఞ్ఞత్రపరిభోగపటిక్ఖేపాదికథా నిట్ఠితా.
సఙ్ఘభత్తాదిఅనుజాననకథా
౩౨౫. న సక్కోన్తి సఙ్ఘభత్తం కాతున్తి సకలస్స సఙ్ఘస్స భత్తం కాతుం న సక్కోన్తి. ఉద్దేసభత్తన్తిఆదీసు ‘‘ఏకం వా ద్వే వా…పే… దస వా భిక్ఖూ సఙ్ఘతో ఉద్దిసిత్వా దేథా’’తి ఏవం ఉద్దేసేన లద్ధభిక్ఖూనం భత్తం కాతుం ఇచ్ఛన్తి. అపరే తథేవ భిక్ఖూ పరిచ్ఛిన్దిత్వా నిమన్తేత్వా తేసం భత్తం కాతుం ఇచ్ఛన్తి. అపరే సలాకాయో ఛిన్దిత్వా, అపరే పక్ఖికం ఉపోసథికం పాటిపదికన్తి ఏవం నియామేత్వా, ఏకస్స వా ద్విన్నం వా…పే… దసన్నం వా భిక్ఖూనం భత్తం కాతుం ఇచ్ఛన్తి. ఇతి ఏతాని భత్తాని ఉద్దేసభత్తం నిమన్తనన్తి ఇమం వోహారం పత్తాని. యస్మా పన తే సచేపి దుబ్భిక్ఖే న సక్కోన్తి, సుభిక్ఖే జాతే పన పున సఙ్ఘభత్తం కాతుం సక్ఖిస్సన్తి, తస్మా భగవా తమ్పి అన్తో కత్వా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సఙ్ఘభత్తం ఉద్దేసభత్త’’న్తిఆదిమాహ.
తత్థ సఙ్ఘభత్తే ఠితికా నామ నత్థి, తస్మా ‘‘అమ్హాకం అజ్జ దస ద్వాదస దివసా భుఞ్జన్తానం ఇదాని అఞ్ఞతో భిక్ఖూ ఆనేథా’’తి న ఏవం తత్థ వత్తబ్బం. ‘‘పురిమదివసేసు అమ్హేహి న లద్ధం, ఇదాని తం అమ్హాకం గాహేథా’’తి ఏవమ్పి వత్తుం న లబ్భతి. తఞ్హి ఆగతాగతానం పాపుణాతియేవ.
సఙ్ఘభత్తాదిఅనుజాననకథా నిట్ఠితా.
ఉద్దేసభత్తకథా
ఉద్దేసభత్తాదీసు పన అయం నయో – రఞ్ఞా వా రాజమహామత్తేన వా సఙ్ఘతో ఉద్దిసిత్వా ‘‘ఏత్తకే భిక్ఖూ ఆనేథా’’తి పహితే కాలం ఘోసేత్వా ఠితికా పుచ్ఛితబ్బా. సచే అత్థి, తతో పట్ఠాయ గాహేతబ్బం; నో చే, థేరాసనతో పట్ఠాయ గాహేతబ్బం. ఉద్దేసకేన పిణ్డపాతికానమ్పి న అతిక్కామేతబ్బం. తే పన ధుతఙ్గం రక్ఖన్తా సయమేవ అతిక్కమిస్సన్తి; ఏవం గాహియమానే అలసజాతికా మహాథేరా పచ్ఛా ఆగచ్ఛన్తి, ‘‘భన్తే, వీసతివస్సానం గాహియతి, తుమ్హాకం ఠితికా అతిక్కన్తా’’తి న వత్తబ్బా, ఠితికం ఠపేత్వా తేసం గాహేత్వా పచ్ఛా ఠితికాయ గాహేతబ్బం. ‘‘అసుకవిహారే బహుం ఉద్దేసభత్తం ఉప్పన్న’’న్తి సుత్వా యోజనన్తరికవిహారతోపి భిక్ఖూ ఆగచ్ఛన్తి, సమ్పత్తసమ్పత్తానం ఠితట్ఠానతో పట్ఠాయ గాహేతబ్బం. అసమ్పత్తానమ్పి ఉపచారసీమం పవిట్ఠానం అన్తేవాసికాదీసు గణ్హన్తేసు గాహేతబ్బమేవ. బహిఉపచారసీమాయ ఠితానం గాహేథాతి వదన్తి, న గాహేతబ్బం. సచే పన ఉపచారసీమం ఓక్కన్తేహి ఏకాబద్ధా హుత్వా అత్తనో విహారద్వారే వా అన్తోవిహారేయేవ వా హోన్తి, పరిసావసేన వడ్ఢితా నామ సీమా హోతి, తస్మా గాహేతబ్బం. సఙ్ఘనవకస్స దిన్నేపి పచ్ఛా ఆగతానం గాహేతబ్బమేవ. దుతియభాగే పన థేరాసనం ఆరుళ్హే పున ఆగతానం పఠమభాగో న పాపుణాతి, దుతియభాగతో వస్సగ్గేన గాహేతబ్బం.
ఏకస్మిం విహారే ఏకం భత్తుద్దేసట్ఠానం పరిచ్ఛిన్దిత్వా గావుతప్పమాణాయపి ఉపచారసీమాయ యత్థ కత్థచి ఆరోచితం ఉద్దేసభత్తం, తస్మింయేవ భత్తుద్దేసట్ఠానే గాహేతబ్బం. ఏకో ఏకస్స భిక్ఖునో పహిణాతి ‘‘స్వేపి సఙ్ఘతో ఉద్దిసిత్వా దస భిక్ఖూ పహిణథా’’తి, తేన సో అత్థో భత్తుద్దేసకస్స ఆరోచేతబ్బో. సచే తం దివసం పముస్సతి, దుతియదివసే పాతోవ ఆరోచేతబ్బో. అథ పముస్సిత్వావ పిణ్డాయ పవిసన్తో సరతి, యావ ఉపచారసీమం నాతిక్కమతి, తావ యా భోజనసాలాయ పకతిట్ఠితికా, తస్సాయేవ వసేన గాహేతబ్బం. సచేపి ఉపచారసీమం అతిక్కన్తా భిక్ఖూ చ ఉపచారసీమట్ఠకేహి ఏకాబద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం ద్వాదసహత్థన్తరం అవిజహిత్వా గచ్ఛన్తి, పకతిట్ఠితికాయ వసేన గాహేతబ్బం. భిక్ఖూనం పన తాదిసే ఏకాబద్ధే అసతి బహిఉపచారసీమాయ యస్మిం ఠానే సరతి, తత్థ నవం ఠితికం కత్వా గాహేతబ్బం. అన్తోగామే ఆసనసాలాయ సరన్తేన ఆసనసాలాయ ఠితికాయ గాహేతబ్బం. యత్థ కత్థచి సరిత్వా గాహేతబ్బమేవ, అగాహేతుం న వట్టతి. న హి ఏతం దుతియదివసే లబ్భతీతి.
సచే సకవిహారతో అఞ్ఞం విహారం గచ్ఛన్తే భిక్ఖూ దిస్వా కోచి ఉద్దేసభత్తం ఉద్దిసాపేతి, యావ అన్తోఉపచారే వా ఉపచారసీమట్ఠకేహి సద్ధిం వుత్తనయేన ఏకాబద్ధా వా హోన్తి, తావ సకవిహారే ఠితికావసేనేవ గాహేతబ్బం. బహిఉపచారే ఠితానం దిన్నం పన ‘‘సఙ్ఘతో భన్తే ఏత్తకే నామ భిక్ఖూ ఉద్దిసథా’’తి వుత్తే సమ్పత్తానం గాహేతబ్బం. తత్థ ద్వాదసహత్థన్తరం అవిజహిత్వా ఏకాబద్ధనయేన దూరే ఠితాపి సమ్పత్తాయేవాతి వేదితబ్బం. సచే యం విహారం గచ్ఛన్తి, తత్థ పవిట్ఠానం ఆరోచేన్తి, తస్స విహారస్స ఠితికావసేన గాహేతబ్బం. సచేపి గామద్వారే వా వీథియం వా చతుక్కే వా అన్తరఘరే వా భిక్ఖూ దిస్వా కోచి సఙ్ఘుద్దేసం ఆరోచేతి, తస్మిం తస్మిం ఠానే అన్తోఉపచారగతానం గాహేతబ్బం.
ఘరూపచారో చేత్థ ‘‘ఏకం ఘరం ఏకూపచారం, ఏకం ఘరం నానూపచారం, నానాఘరం ఏకూపచారం, నానాఘరం నానూపచార’’న్తి ఇమేసం వసేన వేదితబ్బో. తత్థ యం ఏకకులస్స ఘరం ఏకవళఞ్జం హోతి, తం సుప్పపాతపరిచ్ఛేదస్స అన్తో ఏకూపచారం నామ. తత్థుప్పన్నో ఉద్దేసలాభో తస్మిం ఉపచారే భిక్ఖాచారవత్తేనపి ఠితానం సబ్బేసం పాపుణాతి, ఏతం ‘‘ఏకం ఘరం ఏకూపచారం’’ నామ.
యం పన ఏకం ఘరం ద్విన్నం భరియానం సుఖవిహారత్థాయ మజ్ఝే భిత్తిం ఉట్ఠాపేత్వా నానాద్వారవళఞ్జం కతం, తత్థుప్పన్నో ఉద్దేసలాభో భిత్తిఅన్తరికస్స న పాపుణాతి, తస్మిం తస్మిం ఠానే నిసిన్నస్సేవ పాపుణాతి, ఏతం ‘‘ఏకం ఘరం నానూపచారం’’ నామ.
యస్మిం పన ఘరే బహూ భిక్ఖూ నిమన్తేత్వా అన్తోగేహతో పట్ఠాయ ఏకాబద్ధే కత్వా పటివిస్సకఘరానిపి పూరేత్వా నిసీదాపేన్తి, తత్థుప్పన్నో ఉద్దేసలాభో సబ్బేసం పాపుణాతి. యమ్పి నానాకులస్స నివేసనం మజ్ఝే భిత్తిం అకత్వా ఏకద్వారేనేవ వళఞ్జన్తి, తత్రాపి ఏసేవ నయో. ఏతం ‘‘నానాఘరం ఏకూపచారం’’ నామ.
యో పన నానానివేసనేసు నిసిన్నానం భిక్ఖూనం ఉద్దేసలాభో ఉప్పజ్జతి, కిఞ్చాపి భిత్తిచ్ఛిద్దేన భిక్ఖూ దిస్సన్తి, తస్మిం తస్మిం నివేసనే నిసిన్నానంయేవ పాపుణాతి, ఏతం ‘‘నానాఘరం నానూపచారం’’ నామ.
యో పన గామద్వారవీథిచతుక్కేసు అఞ్ఞతరస్మిం ఠానే ఉద్దేసభత్తం లభిత్వా అఞ్ఞస్మిం భిక్ఖుస్మిం అసతి అత్తనోవ పాపుణాపేత్వా దుతియదివసేపి తస్మింయేవ ఠానే అఞ్ఞం లభతి, తేన యం అఞ్ఞం నవకం వా వుడ్ఢం వా భిక్ఖుం పస్సతి, తస్స గాహేతబ్బం. సచే కోచి నత్థి, అత్తనోవ పాపేత్వా భుఞ్జితబ్బం.
సచే ఆసనసాలాయ నిసీదిత్వా కాలం పటిమానేన్తేసు భిక్ఖూసు కోచి ఆగన్త్వా ‘‘సఙ్ఘుద్దేసపత్తం దేథ, ఉద్దేసపత్తం దేథ, సఙ్ఘతో ఉద్దిసిత్వా పత్తం దేథ, సఙ్ఘికం పత్తం దేథా’’తి వా వదతి, ఉద్దేసపత్తం ఠితికాయ గాహేత్వా దాతబ్బం. ‘‘సఙ్ఘుద్దేసభిక్ఖుం దేథ, సఙ్ఘతో ఉద్దిసిత్వా భిక్ఖుం దేథ, సఙ్ఘికం భిక్ఖుం దేథా’’తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో.
ఉద్దేసకో పనేత్థ పేసలో లజ్జీ మేధావీ ఇచ్ఛితబ్బో, తేన తిక్ఖత్తుం ఠితికం పుచ్ఛిత్వా సచే కోచి ఠితికం జానన్తో నత్థి, థేరాసనతో గాహేతబ్బం. సచే పన ‘‘అహం జానామి, దసవస్సేన లద్ధ’’న్తి కోచి భణతి, ‘‘అత్థావుసో, దసవస్సా భిక్ఖూ’’తి పుచ్ఛితబ్బం. సచే తస్స సుత్వా ‘‘దసవస్సమ్హ దసవస్సమ్హా’’తి బహూ ఆగచ్ఛన్తి, ‘‘తుయ్హం పాపుణాతి, తుయ్హం పాపుణాతీ’’తి అవత్వా ‘‘సబ్బే అప్పసద్దా హోథా’’తి వత్వా పటిపాటియా ఠపేతబ్బా. ఠపేత్వా ‘‘కతి ఇచ్ఛథా’’తి ఉపాసకో పుచ్ఛితబ్బో. ‘‘ఏత్తకే నామ, భన్తే, భిక్ఖూ’’తి వుత్తే ‘‘తుయ్హం పాపుణాతి, తుయ్హం పాపుణాతీ’’తి అవత్వా సబ్బనవకస్స వస్సగ్గఞ్చ ఉతు చ దివసభాగో చ ఛాయా చ పుచ్ఛితబ్బా. సచే ఛాయాయపి పుచ్ఛియమానాయ అఞ్ఞో వుడ్ఢతరో ఆగచ్ఛతి, తస్స దాతబ్బం. అథ ఛాయం పుచ్ఛిత్వా ‘‘తుయ్హం పాపుణాతీ’’తి వుత్తే వుడ్ఢతరో ఆగచ్ఛతి, న లభతి. కథాపపఞ్చేన హి నిసిన్నస్సాపి నిద్దాయన్తస్సాపి గాహితం సుగ్గాహితం, అతిక్కన్తం సుఅతిక్కన్తం, భాజనీయభణ్డఞ్హి నామేతం సమ్పత్తస్సేవ పాపుణాతి, తత్థ సమ్పత్తభావో ఉపచారేన పరిచ్ఛిన్దితబ్బో. ఆసనసాలాయ చ అన్తోపరిక్ఖేపో ఉపచారో, తస్మిం ఠితస్స లాభో పాపుణాతీతి.
కోచి ఆసనసాలతో అట్ఠ ఉద్దేసపత్తే ఆహరాపేత్వా సత్త పత్తే పణీతభోజనానం ఏకం ఉదకస్స పూరేత్వా ఆసనసాలాయం పహిణాతి, గహేత్వా ఆగతా కిఞ్చి అవత్వా భిక్ఖూనం హత్థేసు పతిట్ఠాపేత్వా పక్కమన్తి. యేన యం లద్ధం, తస్సేవ తం హోతి. యేన పన ఉదకం లద్ధం, తస్స అతిక్కన్తమ్పి ఠితికం ఠపేత్వా అఞ్ఞం ఉద్దేసభత్తం గాహేతబ్బం. తఞ్చ లూఖం వా లభతు పణీతం వా తిచీవరపరివారం వా, తస్సేవేతం. ఈదిసో హిస్స పుఞ్ఞవిసేసో. ఉదకం పన యస్మా ఆమిసం న హోతి, తస్మా అఞ్ఞం ఉద్దేసభత్తం లబ్భతి.
సచే పన తే గహేత్వా ఆగతా ‘‘ఇదం కిర భన్తే సబ్బం భాజేత్వా భుఞ్జథా’’తి వత్వా గచ్ఛన్తి, సబ్బేహి భాజేత్వా భుఞ్జిత్వా ఉదకం పాతబ్బం. సఙ్ఘతో ఉద్దిసిత్వా ‘‘అట్ఠ మహాథేరే దేథ, మజ్ఝిమే దేథ, నవకే దేథ, పరిపుణ్ణవస్ససామణేరే దేథ, మజ్ఝిమభాణకాదయో దేథ, మయ్హం ఞాతిభిక్ఖూ దేథా’’తి వదన్తస్స పన ‘‘ఉపాసక, త్వం ఏవం వదసి, ఠితికాయ పన తేసం న పాపుణాతీ’’తి వత్వా ఠితికావసేనేవ దాతబ్బా. దహరసామణేరేహి పన ఉద్దేసభత్తేసు లద్ధేసు సచే దాయకానం ఘరే మఙ్గలం హోతి, ‘‘తుమ్హాకం ఆచరియుపజ్ఝాయే పేసేథా’’తి వత్తబ్బం.
యస్మిం పన ఉద్దేసభత్తే పఠమభాగో సామణేరానం పాపుణాతి, అనుభాగో మహాథేరానం, న తత్థ సామణేరా ‘‘మయం పఠమభాగం లభిమ్హా’’తి పురతో గన్తుం లభన్తి, యథాపటిపాటియా ఏవ గన్తబ్బం. ‘‘సఙ్ఘతో ఉద్దిసిత్వా ‘తుమ్హే ఏథా’తి వుత్తే ‘మయ్హం అఞ్ఞదాపి జానిస్ససి, ఠితికా పన ఏవం గచ్ఛతీ’’’తి ఠితికావసేనేవ గాహేతబ్బం. అథ ‘‘సఙ్ఘుద్దేసపత్తం దేథా’’తి వత్వా అగాహితేయేవ పత్తే యస్స కస్సచి పత్తం గహేత్వా పూరేత్వా ఆహరతి, ఆహటమ్పి ఠితికాయ ఏవ గాహేతబ్బం.
ఏకో ‘‘సఙ్ఘుద్దేసపత్తం ఆహరా’’తి పేసితో ‘‘భన్తే, ఏకం పత్తం దేథ, నిమన్తనభత్తం ఆహరిస్సామీ’’తి వదతి, సో చే ఉద్దేసభత్తఘరతో అయం ఆగతోతి ఞత్వా భిక్ఖూహి ‘‘నను త్వం అసుకఘరతో ఆగతో’’తి వుత్తో ‘‘ఆమ, భన్తే, న నిమన్తనభత్తం, ఉద్దేసభత్త’’న్తి భణతి, ఠితికాయ గహేతబ్బం. యో పన ‘‘ఏకం పత్తం ఆహరా’’తి వుత్తో ‘‘‘కి’న్తి వత్వా ఆహరామీ’’తి వత్వా ‘‘యథా తే రుచ్చతీ’’తి వుత్తో ఆగచ్ఛతి, అయం విస్సట్ఠదూతో నామ. ఉద్దేసపత్తం వా పటిపాటిపత్తం వా పుగ్గలికపత్తం వా యం ఇచ్ఛతి, తం తస్స దాతబ్బం. ఏకో బాలో అబ్యత్తో ‘‘ఉద్దేసపత్తం ఆహరా’’తి పేసితో వత్తుం న జానాతి, తుణ్హీభూతో తిట్ఠతి, సో ‘‘కస్స సన్తికం ఆగతోసీ’’తి వా ‘‘కస్స పత్తం హరిస్ససీ’’తి వా న వత్తబ్బో. ఏవఞ్హి వుత్తో పుచ్ఛాసభాగేన ‘‘తుమ్హాకం సన్తికం ఆగతోమ్హీ’’తి ‘‘తుమ్హాకం పత్తం హరిస్సామీ’’తి వా వదేయ్య, తతో తం భిక్ఖుం అఞ్ఞే భిక్ఖూ జిగుచ్ఛన్తా న ఓలోకేయ్యుం. ‘‘కుహిం గచ్ఛసి, కిం కరోన్తో ఆహిణ్డసీ’’తి పన వత్తబ్బో. తస్స ‘‘ఉద్దేసపత్తత్థాయ ఆగతోమ్హీ’’తి వదన్తస్స గాహేత్వా పత్తో దాతబ్బో.
ఏకా కూటట్ఠితికా నామ హోతి. రఞ్ఞో వా హి రాజమహామత్తస్స వా గేహే అతిపణీతాని అట్ఠ ఉద్దేసభత్తాని నిచ్చం దియ్యన్తి, తాని ఏకచారికభత్తాని కత్వా భిక్ఖూ విసుం ఠితికాయ పరిభుఞ్జన్తి. ఏకచ్చే భిక్ఖూ ‘‘స్వే దాని అమ్హాకం పాపుణిస్సన్తీ’’తి అత్తనో ఠితికం సల్లక్ఖేత్వా గతా, తేసు అనాగతేసుయేవ అఞ్ఞే ఆగన్తుకా భిక్ఖూ ఆగన్త్వా ఆసనసాలాయ నిసీదన్తి; తఙ్ఖణఞ్ఞేవ రాజపురిసా ఆగన్త్వా ‘‘పణీతభత్తపత్తే దేథా’’తి వదన్తి. ఆగన్తుకా ఠితికం అజానన్తా గాహేన్తి. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ చ ఠితికం జాననకభిక్ఖూ ఆగన్త్వా ‘‘కిం గాహేథా’’తి వదన్తి. ‘‘రాజగేహే పణీతభత్త’’న్తి. ‘‘కతివస్సతో పట్ఠాయా’’తి? ‘‘ఏత్తకవస్సతో నామా’’తి. ‘‘మా గాహేథా’’తి నివారేత్వా ఠితికాయ గాహేతబ్బం. గాహితే ఆగతేహిపి పత్తదానకాలే ఆగతేహిపి దిన్నకాలే ఆగతేహిపి రాజగేహతో పత్తే పూరేత్వా ఆహటకాలే ఆగతేహిపి రాజా ‘‘అజ్జ భిక్ఖూయేవ ఆగచ్ఛన్తూ’’తి పేసేత్వా భిక్ఖూనంయేవ హత్థే పిణ్డపాతం దేతి; ఏవం దిన్నపిణ్డపాతం గహేత్వా ఆగతకాలే ఆగతేహిపి ఠితికం జాననకభిక్ఖూహి ‘‘మా భుఞ్జిత్థా’’తి వారేత్వా ఠితికాయమేవ గాహేతబ్బం.
అథ నే రాజా భోజేత్వా పత్తేపి నేసం పూరేత్వా దేతి, యం ఆహటం తం ఠితికాయ గాహేతబ్బం. సచే పన ‘‘మా తుచ్ఛహత్థా గచ్ఛన్తూ’’తి థోకమేవ పత్తేసు పక్ఖిత్తం హోతి, తం న గాహేతబ్బం. అథ భుఞ్జిత్వా తుచ్ఛపత్తావ ఆగచ్ఛన్తి, యం తేహి భుత్తం, తం నేసం గీవా హోతీతి మహాసుమత్థేరో ఆహ. మహాపదుమత్థేరో పనాహ – ‘‘గీవాకిచ్చం ఏత్థ నత్థి, ఠితికం పన అజానన్తేహి యావ జాననకా ఆగచ్ఛన్తి, తావ నిసీదితబ్బం సియా; ఏవం సన్తేపి భుత్తం సుభుత్తం, ఇదాని పత్తట్ఠానేన గాహేతబ్బ’’న్తి.
ఏకో తిచీవరపరివారో సతగ్ఘనకో పిణ్డపాతో అవస్సికస్స భిక్ఖునో పత్తో, విహారే చ ‘‘ఏవరూపో పిణ్డపాతో అవస్సికస్స పత్తో’’తి లిఖిత్వా ఠపేసుం. అథ సట్ఠివస్సచ్చయేన అఞ్ఞో తథారూపో పిణ్డపాతో ఉప్పన్నో, అయం కిం అవస్సికట్ఠితికాయ గాహేతబ్బో, ఉదాహు సట్ఠివస్సికట్ఠితికాయాతి. సట్ఠివస్సికట్ఠితికాయాతి వుత్తం, అయఞ్హి భిక్ఖు ఠితికం గహేత్వాయేవ వడ్ఢితోతి.
ఏకో ఉద్దేసభత్తం భుఞ్జిత్వా సామణేరో జాతో, పున తం భత్తం సామణేరట్ఠితికాయ పత్తం గణ్హితుం లభతి. అయం కిర అన్తరాభట్ఠకో నామ. యో పన పరిపుణ్ణవస్సో సామణేరో ‘‘స్వే ఉద్దేసభత్తం లభిస్సతీ’’తి అజ్జేవ ఉపసమ్పజ్జతి, అతిక్కన్తా తస్స ఠితికా. ఏకస్స భిక్ఖునో ఉద్దేసభత్తం పత్తం, పత్తో చస్స న తుచ్ఛో హోతి, సో అఞ్ఞస్స సమీపే నిసిన్నస్స పత్తం దాపేతి, తఞ్చే థేయ్యాయ హరన్తి, గీవా హోతి. సచే పన సో భిక్ఖు ‘‘మయ్హం పత్తం దమ్మీ’’తి సయమేవ దేతి, అస్స గీవా న హోతి. అథాపి తేన భత్తేన అనత్థికో హుత్వా ‘‘అలం మయ్హం, తవేతం భత్తం దమ్మి, పత్తం పేసేత్వా ఆహరాపేహీ’’తి అఞ్ఞం వదతి, యం తతో ఆహరీయతి సబ్బం పత్తసామికస్స హోతి. పత్తఞ్చే థేయ్యాయ హరన్తి, సుహటో; భత్తస్స దిన్నత్తా గీవా న హోతి.
విహారే దస భిక్ఖూ హోన్తి, తేసు నవ పిణ్డపాతికా, ఏకో సాదియనకో. ‘‘దస ఉద్దేసపత్తే దేథా’’తి వుత్తే పిణ్డపాతికా గహేతుం న ఇచ్ఛన్తి. ఇతరో భిక్ఖు ‘‘సబ్బాని మయ్హం పాపుణన్తీ’’తి గణ్హాతి, ఠితికా న హోతి. ఏకేకం చే పాపేత్వా గణ్హాతి, ఠితికా తిట్ఠతి. ఏవం గాహేత్వా దసహిపి పత్తేహి ఆహరాపేత్వా ‘‘భన్తే, మయ్హం సఙ్గహం కరోథా’’తి నవ పత్తే పిణ్డపాతికానం దేతి, భిక్ఖుదత్తియం నామేతం, గణ్హితుం వట్టతి.
సచే సో ఉపాసకో ‘‘భన్తే, ఘరం ఆగన్తబ్బ’’న్తి వదతి, సో చ భిక్ఖు తే భిక్ఖూ ‘‘ఏథ, భన్తే, మయ్హం సహాయా హోథా’’తి తస్స ఘరం గచ్ఛతి. యం తత్థ లభతి, సబ్బం తస్సేవ హోతి. ఇతరే తేన దిన్నం లభన్తి. అథ నేసం ఘరేయేవ నిసీదాపేత్వా దక్ఖిణోదకం దత్వా యాగుఖజ్జకాదీని దేన్తి, ‘‘భన్తే, యం మనుస్సా దేన్తి, తం గణ్హథా’’తి తస్స భిక్ఖునో వచనేనేవ ఇతరేసం వట్టతి. భుత్తావీనం పత్తే పూరేత్వా గణ్హిత్వా గమనత్థాయ దేన్తి, సబ్బం తస్సేవ భిక్ఖునో హోతి, తేన దిన్నం ఇతరేసం వట్టతి.
యది పన తే విహారేయేవ తేన భిక్ఖునా ‘‘భన్తే, మయ్హం భిక్ఖం గణ్హథ, మనుస్సానఞ్చ వచనం కాతుం వట్టతీ’’తి వుత్తా గచ్ఛన్తి, యం తత్థ భుఞ్జన్తి చేవ నీహరన్తి చ, సబ్బం తం తస్సేవ సన్తకం. అథాపి ‘‘మయ్హం భిక్ఖం గణ్హథా’’తి అవుత్తా ‘‘మనుస్సానం వచనం కాతుం వట్టతీ’’తి గచ్ఛన్తి, తత్ర చే ఏకస్స మధురేన సరేన అనుమోదనం కరోన్తస్స సుత్వా థేరానఞ్చ ఉపసమే పసీదిత్వా బహుం సమణపరిక్ఖారం దేన్తి, అయం థేరేసు పసాదేన ఉప్పన్నో ‘‘అకతభాగో’’ నామ, తస్మా సబ్బేసం పాపుణాతి.
ఏకో సఙ్ఘతో ఉద్దిసాపేత్వా ఠితికాయ గాహితం పత్తం హరిత్వా పణీతస్స ఖాదనీయభోజనీయస్స పూరేత్వా ఆహరిత్వా ‘‘ఇమం, భన్తే, సబ్బో సఙ్ఘో పరిభుఞ్జతూ’’తి దేతి, సబ్బేహి భాజేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం. పత్తసామికస్స పన అతిక్కన్తమ్పి ఠితికం ఠపేత్వా అఞ్ఞం ఉద్దేసభత్తం దాతబ్బం. అథ ‘‘పఠమంయేవ సబ్బం సఙ్ఘికం పత్తం దేథా’’తి వదతి, ఏకస్స లజ్జిభిక్ఖునో సన్తకో పత్తో దాతబ్బో. ఆహరిత్వా చ ‘‘సబ్బో సఙ్ఘో పరిభుఞ్జతూ’’తి వుత్తే భాజేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం.