౧. సుద్ధికవగ్గో

౧. సుద్ధికసుత్తవణ్ణనా

౪౭౧. ఇన్ద్రియసంయుత్తస్స పఠమే సద్ధిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియన్తి ఇమాని తీణి చతుభూమకకుసలవిపాకేసు చేవ కిరియాసు చ లబ్భన్తి. వీరియిన్ద్రియసమాధిన్ద్రియాని చతుభూమకకుసలే అకుసలే విపాకే కిరియాయాతి సబ్బత్థ లబ్భన్తి. ఇతి ఇదం సుత్తం చతుభూమకసబ్బసఙ్గాహకధమ్మపరిచ్ఛేదవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౭. దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౪౭౭. సత్తమే సద్ధిన్ద్రియం నప్పజానన్తీతి దుక్ఖసచ్చవసేన న పజానన్తి. సద్ధిన్ద్రియసముదయం నప్పజానన్తీతి సముదయసచ్చవసేన న పజానన్తి. ఏవం నిరోధం నిరోధసచ్చవసేన, పటిపదం మగ్గసచ్చవసేనాతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

సుక్కపక్ఖే పన అధిమోక్ఖవసేన ఆవజ్జనసముదయా సద్ధిన్ద్రియసముదయో హోతి, పగ్గహవసేన ఆవజ్జనసముదయా వీరియిన్ద్రియసముదయో, ఉపట్ఠానవసేన ఆవజ్జనసముదయా సతిన్ద్రియసముదయో, అవిక్ఖేపవసేన ఆవజ్జనసముదయా సమాధిన్ద్రియసముదయో, దస్సనవసేన ఆవజ్జనసముదయా పఞ్ఞిన్ద్రియసముదయో హోతి. తథా ఛన్దవసేన ఆవజ్జనసముదయా సద్ధిన్ద్రియసముదయో హోతి, ఛన్దవసేన ఆవజ్జనసముదయా వీరియసతిసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియసముదయో హోతి. మనసికారవసేన ఆవజ్జనసముదయా సద్ధిన్ద్రియసముదయో హోతి. మనసికారవసేన ఆవజ్జనసముదయా వీరియసతిసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియసముదయో హోతీతి ఏవమ్పి అత్థో వేదితబ్బో. ఇమేసు పటిపాటియా ఛసు సుత్తేసు చతుసచ్చమేవ కథితం.

౮. దట్ఠబ్బసుత్తవణ్ణనా

౪౭౮. అట్ఠమే కత్థ చ, భిక్ఖవే, సద్ధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం, చతూసు సోతాపత్తియఙ్గేసూతిఆది ఇమేసం ఇన్ద్రియానం సవిసయే జేట్ఠకభావదస్సనత్థం వుత్తం. యథా హి చత్తారో సేట్ఠిపుత్తా రాజాతి రాజపఞ్చమేసు సహాయేసు ‘‘నక్ఖత్తం కీళిస్సామా’’తి వీథిం ఓతిణ్ణేసు ఏకస్స సేట్ఠిపుత్తస్స గేహం గతకాలే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ – ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి గేహే విచారేతి. దుతియస్స, తతియస్స, చతుత్థస్స గేహం గతకాలే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ – ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి గేహే విచారేతి. అథ సబ్బపచ్ఛా రఞ్ఞో గేహం గతకాలే కిఞ్చాపి రాజా సబ్బత్థ ఇస్సరో, ఇమస్మిం పన కాలే అత్తనో గేహేయేవ – ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి గేహే విచారేతి. ఏవమేవ సద్ధాపఞ్చమకేసు ఇన్ద్రియేసు తేసు సహాయేసు ఏకతో వీథిం ఓతరన్తేసు వియ ఏకారమ్మణే ఉప్పజ్జమానేసుపి యథా పఠమస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సోతాపత్తియఙ్గాని పత్వా అధిమోక్ఖలక్ఖణం సద్ధిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా దుతియస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సమ్మప్పధానాని పత్వా పగ్గహలక్ఖణం వీరియిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా తతియస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సతిపట్ఠానాని పత్వా ఉపట్ఠానలక్ఖణం సతిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా చతుత్థస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం ఝానవిమోక్ఖే పత్వా అవిక్ఖేపలక్ఖణం సమాధిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. సబ్బపచ్ఛా రఞ్ఞో గేహం గతకాలే పన యథా ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, రాజావ గేహే విచారేతి, ఏవమేవ అరియసచ్చాని పత్వా పజాననలక్ఖణం పఞ్ఞిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తీతి.

౯-౧౦. పఠమవిభఙ్గసుత్తాదివణ్ణనా

౪౭౯-౪౮౦. నవమే సతినేపక్కేనాతి ఏత్థ నిపకస్స భావో నేపక్కం, పఞ్ఞాయేతం నామం. కస్మా పన సతిభాజనే పఞ్ఞా వుత్తాతి? సతియా బలవభావదస్సనత్థం. బలవసతి హి ఇధ అధిప్పేతా. సా చ పఞ్ఞాసమ్పయుత్తావ బలవతీ హోతి, న విప్పయుత్తాతి పఞ్ఞాసమ్పయుత్తసతిం దస్సేన్తో ఏవమాహ. చిరకతన్తి చిరకాలం కతం దానం వా సీలం వా ఉపోసథకమ్మం వా. చిరభాసితన్తి ‘‘అసుకస్మిం ఠానే అసుకం నామ భాసిత’’న్తి ఏవం చిరకాలే భాసితం. వోస్సగ్గారమ్మణం కత్వాతి నిబ్బానారమ్మణం కత్వా. ఉదయత్థగామినియాతి ఉదయఞ్చ అత్థఞ్చ గచ్ఛన్తియా, ఉదయబ్బయపరిగ్గహికాయాతి అత్థో. ఇమస్మిం సుత్తే సద్ధాసతిపఞ్ఞిన్ద్రియాని పుబ్బభాగాని, వీరియిన్ద్రియం మిస్సకం, సమాధిన్ద్రియం నిబ్బత్తితలోకుత్తరమేవ కథితం. దసమేపి అయమేవ ధమ్మపరిచ్ఛేదోతి.

సుద్ధికవగ్గో పఠమో.