౨. నాలన్దవగ్గో
౨. నాలన్దసుత్తవణ్ణనా
౩౭౮. దుతియవగ్గస్స దుతియే నాలన్దాయన్తి నాలన్దాతి ఏవంనామకే నగరే, తం నగరం గోచరగామం కత్వా. పావారికమ్బవనేతి దుస్సపావారికసేట్ఠినో అమ్బవనే. తం కిర తస్స ఉయ్యానం అహోసి. సో భగవతో ధమ్మదేసనం సుత్వా భగవతి పసన్నో తస్మిం ఉయ్యానే కుటిలేణమణ్డపాదిపటిమణ్డితం భగవతో విహారం కత్వా నియ్యాతేసి. సో విహారో జీవకమ్బవనం వియ పావారికమ్బవనన్త్వేవ సఙ్ఖం గతో. తస్మిం పావారికమ్బవనే విహరతీతి అత్థో.
ఏవంపసన్నోతి ఏవం ఉప్పన్నసద్ధో, ఏవం సద్దహామీతి అత్థో. భియ్యోభిఞ్ఞతరోతి భియ్యతరో అభిఞ్ఞాతో భియ్యతరాభియ్యో వా, ఉత్తరితరఞాణోతి అత్థో. సమ్బోధియన్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే అరహత్తమగ్గఞాణే వా అరహత్తమగ్గేనేవ హి బుద్ధగుణా నిప్పదేసా గహితా హోన్తి, ద్వేపి అగ్గసావకా అరహత్తమగ్గేనేవ సావకపారమీఞాణం పటిలభన్తి, పచ్చేకబుద్ధా పచ్చేకబోధిఞాణం, బుద్ధా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చేవ సకలే చ బుద్ధగుణే. సబ్బమ్పి నేసం అరహత్తమగ్గేనేవ ఇజ్ఝతి. తస్మా అరహత్తమగ్గఞాణం సమ్బోధి నామ హోతి. తేన ఉత్తరితరో చ భగవతా నత్థి. తేనాహ ‘‘భగవతా భియ్యోభిఞ్ఞతరో, యదిదం సమ్బోధియ’’న్తి.
ఉళారాతి సేట్ఠా. అయఞ్హి ఉళారసద్దో ‘‘ఉళారాని ఖాదనీయాని ఖాదన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౬౬) మధురే ఆగచ్ఛతి. ‘‘ఉళారాయ ఖలు భవం వచ్ఛాయనో సమణం గోతమం పసంసాయ పసంసతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౮౮) సేట్ఠే. ‘‘అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౨; మ. ని. ౩.౨౦౧) విపులే. స్వాయమిధ సేట్ఠే ఆగతో. తేన వుత్తం ‘‘ఉళారాతి సేట్ఠా’’తి. ఆసభీతి ఉసభస్స వాచాసదిసీ అచలా అసమ్పవేధీ. ఏకంసో గహితోతి అనుస్సవేన వా ఆచరియపరమ్పరాయ వా ఇతికిరాయ వా పిటకసమ్పదానేన వా ఆకారపరివితక్కేన వా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా వా తక్కహేతు వా నయహేతు వా అకథేత్వా పచ్చక్ఖతో ఞాణేన పటివిజ్ఝిత్వా వియ ఏకంసో గహితో, సన్నిట్ఠానకథావ కథితాతి అత్థో. సీహనాదోతి సేట్ఠనాదో, వనే ఉన్నాదయన్తేన సీహేన వియ ఉత్తమనాదో నదితోతి అత్థో.
కిం ను తే సారిపుత్తాతి ఇమం దేసనం కస్మా ఆరభి? అనుయోగదాపనత్థం. ఏకచ్చో హి సీహనాదం నదిత్వా అత్తనో సీహనాదే అనుయోగం దాతుం న సక్కోతి, నిఘంసనం న ఖమతి, సిలేసే పతితమక్కటో వియ హోతి. యథా ధమమానం అపరిసుద్ధం లోహం ఝాయిత్వా అఙ్గారో హోతి, ఏవం ఝామఙ్గారో వియ హోతి. ఏకో సీహనాదే అనుయోగం దాపియమానో దాతుం సక్కోతి, నిఘంసనం ఖమతి, ధమమానం నిద్దోసజాతరూపం వియ అధికతరం సోభతి, తాదిసో థేరో. తేన నం భగవా ‘‘అనుయోగక్ఖమో అయ’’న్తి ఞత్వా సీహనాదే అనుయోగదాపనత్థం ఇమం దేసనం ఆరభి.
తత్థ సబ్బే తేతి సబ్బే తే తయా. ఏవంసీలాతి మగ్గసీలేన ఫలసీలేన లోకియలోకుత్తరసీలేన ఏవంసీలా. ఏవంధమ్మాతి ఏత్థ సమాధిపక్ఖా ధమ్మా అధిప్పేతా, మగ్గసమాధినా ఫలసమాధినా లోకియలోకుత్తరేన సమాధినా ఏవంసమాధీతి అత్థో. ఏవంపఞ్ఞాతి మగ్గపఞ్ఞాదివసేనేవ ఏవంపఞ్ఞా. ఏవంవిహారినోతి ఏత్థ పన హేట్ఠా సమాధిపక్ఖానం ధమ్మానం గహితత్తా విహారో గహితోపి పున కస్మా గహితమేవ గణ్హతీతి చే. థేరేన ఇదం గహితమేవ. ఇదఞ్హి నిరోధసమాపత్తిదీపనత్థం వుత్తం. తస్మా ఏవం నిరోధసమాపత్తివిహారినో తే భగవన్తో అహేసున్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
ఏవంవిముత్తాతి ఏత్థ విక్ఖమ్భనవిముత్తి, తదఙ్గవిముత్తి, సముచ్ఛేదవిముత్తి, పటిపస్సద్ధివిముత్తి, నిస్సరణవిముత్తీతి పఞ్చవిధా విముత్తి. తత్థ అట్ఠ సమాపత్తియో సయం విక్ఖమ్భితేహి నీవరణాదీహి విముత్తత్తా విక్ఖమ్భనవిముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. అనిచ్చానుపస్సనాదికా సత్త అనుపస్సనా సయం తస్స తస్స పచ్చనీకవసేన పరిచ్చత్తాహి నిచ్చసఞ్ఞాదీహి విముత్తత్తా తదఙ్గవిముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. చత్తారో అరియమగ్గా సయం సముచ్ఛిన్నేహి కిలేసేహి విముత్తత్తా సముచ్ఛేదవిముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని మగ్గానుభావేన కిలేసానం పటిపస్సద్ధన్తే ఉప్పన్నత్తా పటిపస్సద్ధివిముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. నిబ్బానం సబ్బకిలేసేహి నిస్సటత్తా అపగతత్తా దూరే ఠితత్తా నిస్సరణవిముత్తీతి సఙ్ఖం గతం. ఇతి ఇమాసం పఞ్చన్నం విముత్తీనం వసేన ఏవం విముత్తాతి ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
కిం పన తే సారిపుత్త యే తే భవిస్సన్తీతి అతీతా తావ నిరుద్ధా అపణ్ణత్తికభావం గతా దీపసిఖా వియ నిబ్బుతా, ఏవం నిరుద్ధే అపణ్ణత్తికభావం గతే త్వం కథం జానిస్ససి, అనాగతబుద్ధానం పన గుణా కిం తయా అత్తనో చిత్తేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా విదితాతి పుచ్ఛన్తో ఏవమాహ.
కిం పన త్యాహం సారిపుత్త ఏతరహీతి అనాగతాపి బుద్ధా అజాతా అనిబ్బత్తా అనుప్పన్నా, తే కథం జానిస్ససి. తేసఞ్హి జాననం అపదే ఆకాసే పదదస్సనం వియ హోతి. ఇదాని మయా సద్ధిం ఏకవిహారే వససి, ఏకతో భిక్ఖాయ చరసి, ధమ్మదేసనాకాలే దక్ఖిణపస్సే నిసీదసి, కిం పన మయ్హం గుణా అత్తనో చేతసా పరిచ్ఛిన్దిత్వా విదితా తయాతి అనుయుఞ్జన్తో ఏవమాహ. థేరో పన పుచ్ఛితపుచ్ఛితే ‘‘నో హేతం భన్తే’’తి పటిక్ఖిపతి.
థేరస్స చ విదితమ్పి అత్థి, అవిదితమ్పి. కిం సో అత్తనో విదితట్ఠానే పటిక్ఖేపం కరోతి, అవిదితట్ఠానేతి? విదితట్ఠానే న కరోతి, అవిదితట్ఠానేయేవ కరోతి. థేరో కిర అనుయోగే ఆరద్ధే ఏవం అఞ్ఞాసి ‘‘నాయం అనుయోగో సావకపారమీఞాణే, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే పన అయం అనుయోగో’’తి అత్తనో సావకపారమీఞాణే పటిక్ఖేపం అకత్వావ అవిదితట్ఠానే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే పటిక్ఖేపం కరోతి. తేన ఇదమ్పి దీపేతి – భగవా మయ్హం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం బుద్ధానం సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తికారణజాననసమత్థం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం నత్థీతి.
ఏత్థాతి ఏతేసు అతీతాదిభేదేసు బుద్ధేసు. అథ కిఞ్చరహీతి అథ కస్మా ఏవం ఞాణే అసతి తయా ఏవం కథితన్తి వదతి. ధమ్మన్వయోతి ధమ్మస్స పచ్చక్ఖతో ఞాణస్స అనుయోగం అనుగన్త్వా ఉప్పన్నం అనుమానఞాణం నయగ్గాహో విదితో, సావకపారమీఞాణే ఠత్వావ ఇమినా ఆకారేన జానామి భగవాతి వదతి. థేరస్స హి నయగ్గాహో అప్పమాణో అపరియన్తో. యథా చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పమాణం వా పరియన్తో వా నత్థి, ఏవం ధమ్మసేనాపతినో నయగ్గాహస్స. తేన సో – ‘‘ఇమినా ఏవంవిధో ఇమినా ఏవంవిధో, ఇమినా అనుత్తరో ఇమినా అనుత్తరో సత్థా’’తి జానాతి. థేరస్స హి నయగ్గాహో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగతికో ఏవ.
ఇదాని తం నయగ్గాహం పాకటం కాతుం ఉపమం దస్సేన్తో సేయ్యథాపి భన్తేతిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా మజ్ఝిమదేసే నగరస్స ఉద్ధాపపాకారాదీని థిరాని వా హోన్తు దుబ్బలాని వా, సబ్బసో వా పన మా హోన్తు, చోరానం ఆసఙ్కా న హోతి. తస్మా తం అగ్గహేత్వా పచ్చన్తిమం నగరన్తి ఆహ. దళ్హుద్ధాపన్తి థిరమూలపాకారం. దళ్హపాకారతోరణన్తి థిరపాకారఞ్చేవ థిరపిట్ఠసఙ్ఘాటఞ్చ. ఏకద్వారన్తి కస్మా ఆహ? బహుద్వారే హి నగరే బహూహి పణ్డితదోవారికేహి భవితబ్బం, ఏకద్వారేవ ఏకో వట్టతి. థేరస్స చ పఞ్ఞాయ సదిసో అఞ్ఞో నత్థి, తస్మా అత్తనో పణ్డితభావస్స ఓపమ్మత్థం ఏకంయేవ దోవారికం దస్సేతుం ‘‘ఏకద్వార’’న్తి ఆహ.
పణ్డితోతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో. బ్యత్తోతి వేయ్యత్తియేన సమన్నాగతో విసదఞాణో. మేధావీతి ఠానుప్పత్తికపఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ మేధాయ సమన్నాగతో. అనుపరియాయపథన్తి అనుపరియాయనామకం పాకారమగ్గం. పాకారసన్ధిన్తి ద్విన్నం ఇట్ఠకానం అపగతట్ఠానం. పాకారవివరన్తి పాకారస్స ఛిన్నట్ఠానం. చేతసో ఉపక్కిలేసేతి పఞ్చనీవరణా చిత్తం ఉపక్కిలిస్సన్తి కిలిట్ఠం కరోన్తి ఉపతాపేన్తి విహేఠేన్తి, తస్మా ‘‘చేతసో ఉపక్కిలేసా’’తి వుచ్చన్తి. పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణేతి నీవరణా ఉప్పజ్జమానా అనుప్పన్నాయ పఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జితుం న దేన్తి, తస్మా ‘‘పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా’’తి వుచ్చన్తి. సుపతిట్ఠితచిత్తాతి చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుట్ఠు ఠపితచిత్తా హుత్వా. సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాభూతన్తి సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాసభావేన భావేత్వా. అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిన్తి అరహత్తం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝింసూతి దస్సేతి.
అపిచేత్థ సతిపట్ఠానాతి విపస్సనా, బోజ్ఝఙ్గా మగ్గో, అనుత్తరసమ్మాసమ్బోధి అరహత్తం. సతిపట్ఠానాతి వా విపస్సనా, బోజ్ఝఙ్గామిస్సకా, సమ్మాసమ్బోధి అరహత్తమేవ. దీఘభాణకమహాసీవత్థేరో పనాహ ‘‘సతిపట్ఠానే విపస్సనం గహేత్వా బోజ్ఝఙ్గే మగ్గో చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చాతి గహితే సున్దరో పఞ్హో భవేయ్య, న పనేవం గహిత’’న్తి. ఇతి థేరో సబ్బబుద్ధానం నీవరణప్పహానే సతిపట్ఠానభావనాయ సమ్బోధియఞ్చ మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణరజతానం వియ నానత్తాభావం దస్సేతి.
ఇధ ఠత్వా ఉపమా సంసన్దేతబ్బా – ఆయస్మా హి సారిపుత్తో పచ్చన్తనగరం దస్సేసి, పాకారం దస్సేసి, అనుపరియాయపథం దస్సేసి, ద్వారం దస్సేసి, పణ్డితదోవారికం దస్సేసి, నగరం పవిసనకనిక్ఖమనకే ఓళారికే పాణే దస్సేసి, దోవారికస్స తేసం పాణానం పాకటభావం దస్సేసి. తత్థ కిం కేన సదిసన్తి చే? నగరం వియ హి నిబ్బానం, పాకారో వియ సీలం, అనుపరియాయపథో వియ హిరీ, ద్వారం వియ అరియమగ్గో, పణ్డితదోవారికో వియ ధమ్మసేనాపతి, నగరం పవిసనకనిక్ఖమనకా ఓళారికపాణా వియ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా బుద్ధా, దోవారికస్స తేసం పాణానం పాకటభావో వియ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం బుద్ధానం సీలసమథాదీహి పాకటభావో. ఏత్తావతా థేరేన భగవతో – ‘‘ఏవమహం సావకపారమీఞాణే ఠత్వా ధమ్మన్వయేన నయగ్గాహేన జానామీ’’తి అత్తనో సీహనాదస్స అనుయోగో దిన్నో హోతి.
తస్మాతి యస్మా ‘‘న ఖో మేతం, భన్తే, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నేసు అరహన్తేసు సమ్మాసమ్బుద్ధేసు చేతోపరియఞాణం అత్థి, అపిచ ధమ్మన్వయో విదితో’’తి వదతి, తస్మా. అభిక్ఖణం భాసేయ్యాసీతి పునప్పునం భాసేయ్యాసి, ‘‘పుబ్బణ్హే మే కథిత’’న్తి మా మజ్ఝన్హికాదీసు న కథయిత్థ, ‘‘అజ్జ వా మే కథిత’’న్తి మా పరదివసాదీసు న కథయిత్థాతి అత్థో. సా పహీయిస్సతీతి ‘‘సారిపుత్తసదిసోపి నామ ఞాణజవనసమ్పన్నో సావకో బుద్ధానం చిత్తాచారం జానితుం న సక్కోతి, ఏవం అప్పమేయ్యా తథాగతా’’తి చిన్తేన్తానం యా తథాగతే కఙ్ఖా వా విమతి వా, సా పహీయిస్సతీతి.
౩. చున్దసుత్తవణ్ణనా
౩౭౯. తతియే మగధేసూతి ఏవంనామకే జనపదే. నాలకగామకేతి రాజగహస్స అవిదూరే అత్తనో కులసన్తకే ఏవంనామకే గామే. చున్దో సమణుద్దేసోతి అయం థేరో ధమ్మసేనాపతిస్స కనిట్ఠభాతికో, తం భిక్ఖూ అనుపసమ్పన్నకాలే ‘‘చున్దో సమణుద్దేసో’’తి సముదాచరిత్వా థేరకాలేపి తథేవ సముదాచరింసు. తేన వుత్తం ‘‘చున్దో సమణుద్దేసో’’తి. ఉపట్ఠాకో హోతీతి ముఖోదకదన్తకట్ఠదానేన చేవ పరివేణసమ్మజ్జన-పిట్ఠిపరికమ్మకరణ-పత్తచీవరగ్గహణేన చ ఉపట్ఠానకరో హోతి. పరినిబ్బాయీతి అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతో. కతరస్మిం కాలేతి? భగవతో పరినిబ్బానసంవచ్ఛరే.
తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – భగవా కిర వుత్థవస్సో వేళువగామకా నిక్ఖమిత్వా ‘‘సావత్థిం గమిస్సామీ’’తి ఆగతమగ్గేనేవ పటినివత్తన్తో అనుపుబ్బేన సావత్థిం పత్వా జేతవనం పావిసి. ధమ్మసేనాపతి భగవతో వత్తం దస్సేత్వా దివాట్ఠానం గతో, సో తత్థ అన్తేవాసికేసు వత్తం దస్సేత్వా పటిక్కన్తేసు దివాట్ఠానం సమ్మజ్జిత్వా చమ్మఖణ్డం పఞ్ఞాపేత్వా పాదే పక్ఖాలేత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఫలసమాపత్తిం పావిసి. అథస్స యథా పరిచ్ఛేదేన తతో వుట్ఠితస్స అయం పరివితక్కో ఉదపాది ‘‘బుద్ధా ను ఖో పఠమం పరినిబ్బాయన్తి, ఉదాహు అగ్గసావకాతి, తతో ‘‘అగ్గసావకా పఠమ’’న్తి ఞత్వా అత్తనో ఆయుసఙ్ఖారం ఓలోకేసి. సో ‘‘సత్తాహమేవ మే ఆయుసఙ్ఖారా పవత్తిస్సన్తీ’’తి ఞత్వా ‘‘కత్థ పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి చిన్తేసి.
తతో ‘‘రాహులో తావతింసేసు పరినిబ్బుతో, అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరో ఛద్దన్తదహే, అహం కత్థ పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి పునప్పునం చిన్తేన్తో మాతరం ఆరబ్భ సతిం ఉప్పాదేసి – ‘‘మయ్హం మాతా సత్తన్నం అరహన్తానం మాతా హుత్వాపి బుద్ధధమ్మసఙ్ఘేసు అప్పసన్నా, అత్థి ను ఖో తస్సా ఉపనిస్సయో, నత్థి ను ఖో’’తి. సోతాపత్తిమగ్గస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా ‘‘కస్స దేసనాయ అభిసమయో భవిస్సతీ’’తి ఓలోకేన్తో ‘‘మమేవ ధమ్మదేసనాయ భవిస్సతి, న అఞ్ఞస్స. సచే ఖో పనాహం అప్పోస్సుక్కో భవేయ్యం, భవిస్సన్తి మే వత్తారో – ‘‘సారిపుత్తత్థేరో అవసేసజనానమ్పి అవస్సయో హోతి. తథా హిస్స సమచిత్తసుత్తన్తదేసనాదివసే (అ. ని. ౨.౩౩-౩౭) కోటిసతసహస్సదేవతా అరహత్తం పత్తా, తయో మగ్గే పటివిద్ధదేవతానం గణనా నత్థి, అఞ్ఞేసు చ ఠానేసు అనేకా అభిసమయా దిస్సన్తి, థేరే చ చిత్తం పసాదేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తానేవ అసీతి కులసహస్సాని, సో దాని సకమాతుమిచ్ఛాదస్సనమత్తమ్పి హరితుం నాసక్ఖీ’’తి. తస్మా మాతరం మిచ్ఛాదస్సనా మోచేత్వా జాతోవరకేయేవ పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా ‘‘అజ్జేవ భగవన్తం అనుజానాపేత్వా నిక్ఖమిస్సామీ’’తి చున్దత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో, చున్ద, అమ్హాకం పఞ్చసతాయ భిక్ఖుపరిసాయ సఞ్ఞం దేహి. ‘గణ్హథావుసో పత్తచీవరాని, ధమ్మసేనాపతి నాలకగామం గన్తుకామో’’’తి. థేరో తథా అకాసి.
భిక్ఖూ సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ థేరస్స సన్తికం అగమంసు. థేరో సేనాసనం సంసామేత్వా దివాట్ఠానం సమ్మజ్జిత్వా దివాట్ఠానద్వారే ఠత్వా దివాట్ఠానం ఓలోకేత్వా ‘‘ఇదం దాని పచ్ఛిమదస్సనం, పున ఆగమనం నత్థీ’’తి పఞ్చసతభిక్ఖూహి పరివుతో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ ‘‘అనుజానాతు మే భన్తే భగవా, అనుజానాతు సుగతో. పరినిబ్బానకాలో మే, ఓస్సట్ఠో మే ఆయుసఙ్ఖారో’’తి. బుద్ధా పన యస్మా ‘‘పరినిబ్బాహీ’’తి వుత్తే మరణవణ్ణం సంవణ్ణేన్తీతి, ‘‘మా పరినిబ్బాహీ’’తి వుత్తే వట్టస్స గుణం కథేన్తీతి మిచ్ఛాదిట్ఠికా దోసం ఆరోపేస్సన్తి, తస్మా తదుభయమ్పి న వదన్తి. తేన నం భగవా – ‘‘కత్థ పరినిబ్బాయిస్ససి సారిపుత్తా’’తి వత్వా – ‘‘అత్థి, భన్తే, మగధేసు నాలకగామే జాతోవరకో, తత్థాహం పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి వుత్తే – ‘‘యస్స దాని త్వం, సారిపుత్త, కాలం మఞ్ఞసి, ఇదాని పన తే జేట్ఠకనిట్ఠభాతికానం తాదిసస్స భిక్ఖునో దస్సనం దుల్లభం భవిస్సతి, దేసేహి నేసం ధమ్మ’’న్తి ఆహ.
థేరో – ‘‘సత్థా మయ్హం ఇద్ధివికుబ్బనపుబ్బఙ్గమం ధమ్మదేసనం పచ్చాసీసతీ’’తి ఞత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా తాలప్పమాణం ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా ఓరుయ్హ దసబలస్స పాదే వన్ది, పున ద్వితాలప్పమాణం అబ్భుగ్గన్త్వా ఓరుయ్హ దసబలస్స పాదే వన్ది, ఏతేనుపాయేన సత్తతాలప్పమాణం అబ్భుగ్గన్త్వా అనేకాని పాటిహారియసతాని దస్సేన్తో ధమ్మకథం ఆరభి. దిస్సమానేనపి కాయేన కథేతి, అదిస్సమానేనపి. ఉపరిమేన వా హేట్ఠిమేన వా ఉపడ్ఢకాయేన కథేతి అదిస్సమానేనపి దిస్సమానేనపి, కాలేన చన్దవణ్ణం దస్సేతి, కాలేన సూరియవణ్ణం, కాలేన పబ్బతవణ్ణం, కాలేన సముద్దవణ్ణం, కాలేన చక్కవత్తిరాజా హోతి, కాలేన వేస్సవణమహారాజా, కాలేన సక్కో దేవరాజా, కాలేన మహాబ్రహ్మాతి ఏవం అనేకాని పాటిహారియసతాని దస్సేన్తో ధమ్మకథం కథేసి. సకలనగరం సన్నిపతి. థేరో ఓరుయ్హ దసబలస్స పాదే వన్దిత్వా అట్ఠాసి. అథ నం సత్థా ఆహ – ‘‘కో నామో అయం సారిపుత్త ధమ్మపరియాయో’’తి. సీహవికీళితో నామ, భన్తేతి. తగ్ఘ, సారిపుత్త, సీహవికీళితో తగ్ఘ, సారిపుత్త, సీహవికీళితోతి.
థేరో అలత్తకవణ్ణే హత్థే పసారేత్వా సత్థు సువణ్ణకచ్ఛపసదిసే పాదే గోప్ఫకేసు గహేత్వా – ‘‘భన్తే, ఇమేసం పాదానం వన్దనత్థాయ కప్పసతసహస్సాధికం అసఙ్ఖ్యేయ్యం పారమియో పూరితా, సో మే మనోరథో మత్థకం పత్తో, ఇతో దాని పట్ఠాయ పటిసన్ధివసేన న పున ఏకట్ఠానే సన్నిపాతో సమాగమో అత్థి, ఛిన్నో ఏస విస్సాసో, అనేకేహి బుద్ధసతసహస్సేహి పవిట్ఠం అజరం అమరం ఖేమం సుఖం సీతలం అభయం నిబ్బానపురం పవిసిస్సామి, సచే మే కిఞ్చి కాయికం వా వాచసికం వా న రోచేథ, ఖమథ తం భగవా, గమనకాలో మయ్హ’’న్తి. ఖమామి తే, సారిపుత్త, న ఖో పన తే కిఞ్చి కాయికం వా వాచసికం వా మయ్హం అరుచ్చనకం అత్థి, యస్స దాని త్వం, సారిపుత్త, కాలం మఞ్ఞసీతి.
ఇతి భగవతా అనుఞ్ఞాతసమనన్తరం సత్థు పాదే వన్దిత్వా ఉట్ఠితమత్తే ఆయస్మన్తే సారిపుత్తే సినేరుచక్కవాళహిమవన్తపరిభణ్డపబ్బతే ధారయమానాపి – ‘‘అజ్జ ఇమం గుణరాసిం ధారేతుం న సక్కోమీ’’తి వదన్తీ వియ ఏకప్పహారేనేవ విరవమానా మహాపథవీ యావ ఉదకపరియన్తా అకమ్పి, ఆకాసే దేవదున్దుభియో ఫలింసు, మహామేఘో ఉట్ఠహిత్వా పోక్ఖరవస్సం వస్సి.
సత్థా – ‘‘ధమ్మసేనాపతిం పటిపాదేస్సామీ’’తి ధమ్మాసనా వుట్ఠాయ గన్ధకుటిఅభిముఖో గన్త్వా మణిఫలకే అట్ఠాసి. థేరో తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా చతూసు ఠానేసు వన్దిత్వా – ‘‘భగవా ఇతో కప్పసతసహస్సాధికస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యస్స ఉపరి అనోమదస్సీసమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాదమూలే నిపజ్జిత్వా తుమ్హాకం దస్సనం పత్థేసిం, సా మే పత్థనా సమిద్ధా, దిట్ఠా తుమ్హే, తం పఠమదస్సనం, ఇదం పచ్ఛిమదస్సనం. పున తుమ్హాకం దస్సనం నత్థీ’’తి వత్వా దసనఖసమోధానసముజ్జలం అఞ్జలిం పగ్గయ్హ యావ దస్సనవిసయా అభిముఖోవ పటిక్కమిత్వా వన్దిత్వా పక్కామి. పున మహాపథవీ ధారేతుం అసక్కోన్తీ ఉదకపరియన్తం కత్వా అకమ్పి.
భగవా పరివారేత్వా ఠితే భిక్ఖూ ఆహ – ‘‘అనుగచ్ఛథ, భిక్ఖవే, తుమ్హాకం జేట్ఠభాతిక’’న్తి. తస్మిం ఖణే చతస్సోపి పరిసా సమ్మాసమ్బుద్ధం ఏకకంయేవ జేతవనే ఓహాయ నిరవసేసా నిక్ఖమింసు. సావత్థినగరవాసినోపి – ‘‘సారిపుత్తత్థేరో కిర సమ్మాసమ్బుద్ధం ఆపుచ్ఛిత్వా పరినిబ్బాయితుకామో నిక్ఖన్తో, పస్సిస్సామ న’’న్తి నగరద్వారాని నిరోకాసాని కరోన్తా నిక్ఖమిత్వా గన్ధమాలాదిహత్థా కేసే వికిరిత్వా – ‘‘ఇదాని మయం కహం మహాపఞ్ఞో నిసిన్నో, కహం ధమ్మసేనాపతి నిసిన్నో’’తి పుచ్ఛన్తా – ‘‘కస్స సన్తికం గమిస్సామ, కస్స హత్థే సత్థారం ఠపేత్వా థేరో పక్కన్తో’’తిఆదినా నయేన పరిదేవన్తా రోదన్తా థేరం అనుబన్ధింసు.
థేరో మహాపఞ్ఞాయ ఠితత్తా – ‘‘సబ్బేసం అనతిక్కమనీయో ఏస మగ్గో’’తి మహాజనం ఓవదిత్వా – ‘‘తుమ్హేపి, ఆవుసో, తిట్ఠథ, మా దసబలే పమాదం ఆపజ్జిత్థా’’తి భిక్ఖుసఙ్ఘమ్పి నివత్తేత్వా అత్తనో పరిసాయేవ సద్ధిం పక్కామి. యేపి మనుస్సా – ‘‘పుబ్బే అయ్యో పచ్చాగమనచారికం చరతి, ఇదం ఇదాని గమనం న పున పచ్చాగమనాయా’’తి పరిదేవన్తా అనుబన్ధింసుయేవ. తేపి – ‘‘అప్పమత్తా, ఆవుసో, హోథ, ఏవంభావినో నామ సఙ్ఖారా’’తి నివత్తేసి.
అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో సబ్బత్థ ఏకరత్తివాసేన అన్తరామగ్గే సత్తాహం మనుస్సానం సఙ్గహం కరోన్తో సాయం నాలకగామం పత్వా గామద్వారే నిగ్రోధరుక్ఖమూలే అట్ఠాసి. అథ ఉపరేవతో నామ థేరస్స భాగినేయ్యో బహిగామం గచ్ఛన్తో థేరం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి. థేరో తం ఆహ – ‘‘అత్థి గేహే తే అయ్యికా’’తి. ఆమ భన్తేతి. గచ్ఛ అమ్హాకం ఇధాగతభావం ఆరోచేహి. ‘‘కస్మా ఆగతో’’తి చ వుత్తే – ‘‘అజ్జ కిర ఏకదివసం అన్తోగామే వసిస్సతి, జాతోవరకం పటిజగ్గథ, పఞ్చన్నఞ్చ కిర భిక్ఖుసతానం వసనట్ఠానం జానాథా’’తి. సో గన్త్వా – ‘‘అయ్యికే మయ్హం మాతులో ఆగతో’’తి ఆహ. ఇదాని కుహిన్తి? గామద్వారేతి. ఏకకోవ, అఞ్ఞోపి కోచి అత్థీతి? అత్థి పఞ్చసతా భిక్ఖూతి. కింకారణా ఆగతోతి? సో తం పవత్తిం ఆరోచేసి. బ్రాహ్మణీ – ‘‘కిం ను ఖో ఏత్తకానం వసనట్ఠానం పటిజగ్గాపేతి, దహరకాలే పబ్బజిత్వా మహల్లకకాలే గిహీ హోతుకామో’’తి చిన్తేన్తీ జాతోవరకం పటిజగ్గాపేత్వా పఞ్చసతానం వసనట్ఠానం కారేత్వా దణ్డదీపికా జాలేత్వా థేరస్స పాహేసి.
థేరో భిక్ఖూహి సద్ధిం పాసాదం ఆరుయ్హ జాతోవరకం పవిసిత్వా నిసీది, నిసీదిత్వా ‘‘తుమ్హాకం వసనట్ఠానం గచ్ఛథా’’తి భిక్ఖూ ఉయ్యోజేసి. తేసు గతమత్తేసుయేవ థేరస్స ఖరో ఆబాధో ఉప్పజ్జి, లోహితపక్ఖన్దికా మారణన్తికా వేదనా వత్తన్తి. ఏకం భాజనం పవిసతి, ఏకం నిక్ఖమతి. బ్రాహ్మణీ – ‘‘మమ పుత్తస్స పవత్తి మయ్హం న రుచ్చతీ’’తి అత్తనో వసనగబ్భద్వారం నిస్సాయ అట్ఠాసి.
చత్తారో మహారాజానో ‘‘ధమ్మసేనాపతి కుహిం విహరతీ’’తి ఓలోకేన్తా నాలకగామే జాతోవరకే పరినిబ్బానమఞ్చే నిపన్నో, పచ్ఛిమదస్సనం గమిస్సామా’’తి ఆగమ్మ వన్దిత్వా అట్ఠంసు. కే తుమ్హేతి? మహారాజానో భన్తేతి. కస్మా ఆగతత్థాతి? గిలానుపట్ఠాకా భవిస్సామాతి. ‘‘హోతు, అత్థి గిలానుపట్ఠాకో, గచ్ఛథ తుమ్హే’’తి ఉయ్యోజేసి. తేసం గతావసానే తేనేవ నయేన సక్కో దేవానమిన్దో. తస్మిం గతే మహాబ్రహ్మా చ ఆగమింసు. తేపి తథేవ థేరో ఉయ్యోజేసి.
బ్రాహ్మణీ దేవతానం ఆగమనఞ్చ గమనఞ్చ దిస్వా ‘‘కే ను ఖో ఏతే మమ పుత్తం వన్దిత్వా గచ్ఛన్తీ’’తి థేరస్స గబ్భద్వారం గన్త్వా ‘‘తాత, చున్ద, కా పవత్తీ’’తి పుచ్ఛి. సో తం పవత్తిం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘మహాఉపాసికా, భన్తే, ఆగతా’’తి ఆహ. థేరో ‘‘కస్మా అవేలాయ ఆగతా’’తి పుచ్ఛి. సా ‘‘తుయ్హం, తాత, దస్సనత్థాయా’’తి వత్వా ‘‘తాత, పఠమం కే ఆగతా’’తి పుచ్ఛి. చత్తారో మహారాజానో ఉపాసికేతి. తాత, త్వం చతూహి మహారాజేహి మహన్తతరోతి? ఆరామికసదిసా ఏతే ఉపాసికే, అమ్హాకం సత్థు పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ ఖగ్గహత్థా హుత్వా ఆరక్ఖం అకంసూతి. తేసం తాత గతావసానే కో ఆగతోతి? సక్కో దేవానమిన్దోతి. దేవరాజతోపి త్వం తాత మహన్తతరోతి? భణ్డగ్గాహకసామణేరసదిసో ఏస ఉపాసికే, అమ్హాకం సత్థు తావతింసతో ఓతరణకాలే పత్తచీవరం గహేత్వా ఓతిణ్ణోతి. తస్స తాత గతావసానే జోతయమానో వియ కో ఆగతోతి? ఉపాసికే, తుయ్హం భగవా చ సత్థా చ మహాబ్రహ్మా నామ ఏసోతి. మయ్హం భగవతో మహాబ్రహ్మతోపి త్వం, తాత, మహన్తతరోతి? ఆమ ఉపాసికే, ఏతే నామ కిర అమ్హాకం సత్థు జాతదివసే చత్తారో మహాబ్రహ్మానో మహాపురిసం సువణ్ణజాలేన పటిగ్గణ్హింసూతి.
అథ బ్రాహ్మణియా – ‘‘పుత్తస్స తావ మే అయం ఆనుభావో, కీదిసో వత మయ్హం పుత్తస్స భగవతో సత్థు ఆనుభావో భవిస్సతీ’’తి చిన్తయన్తియా సహసా పఞ్చవణ్ణా పీతి ఉప్పజ్జిత్వా సకలసరీరం ఫరి. థేరో – ‘‘ఉప్పన్నం మే మాతు పీతిసోమనస్సం, అయం దాని కాలో ధమ్మదేసనాయా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘కిం చిన్తేసి మహాఉపాసికే’’తి ఆహ. సా ‘‘పుత్తస్స తావ మే అయం గుణో, సత్థు పనస్స కీదిసో భవిస్సతీతి ఇదం, తాత, చిన్తేమీ’’తి ఆహ. మహాఉపాసికే, మయ్హం సత్థుజాతక్ఖణే మహాభినిక్ఖమనే సమ్బోధియం ధమ్మచక్కప్పవత్తనే చ దససహస్సిలోకధాతు కమ్పిత్థ. సీలేన సమాధినా పఞ్ఞాయ విముత్తియా విముత్తిఞాణదస్సనేన సమో నామ నత్థి, ఇతిపి సో భగవాతి విత్థారేత్వా బుద్ధగుణపటిసంయుత్తం ధమ్మదేసనం కథేసి.
బ్రాహ్మణీ పియపుత్తస్స ధమ్మదేసనాపరియోసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ పుత్తం ఆహ – ‘‘తాత ఉపతిస్స, కస్మా ఏవమకాసి, ఏవరూపం నామ అమతం మయ్హం ఏత్తకం కాలం న అదాసీ’’తి. థేరో – ‘‘దిన్నం దాని మే మాతు రూపసారియా బ్రాహ్మణియా పోసావనికమూలం, ఏత్తకేన వట్టిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా – ‘‘గచ్ఛ మహాఉపసికే’’తి బ్రాహ్మణిం ఉయ్యోజేత్వా – ‘‘చున్ద కా వేలా’’తి ఆహ. బలవపచ్చూసకాలో, భన్తేతి. భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతేహీతి. సన్నిపతితో భన్తే భిక్ఖుసఙ్ఘోతి. ‘‘మం ఉక్ఖిపిత్వా నిసీదాపేహి చున్దా’’తి ఉక్ఖిపిత్వా నిసీదాపేసి.
థేరో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో చతుచత్తాలీసం వో వస్సాని మయా సద్ధిం విచరన్తానం యం మే కాయికం వా వాచసికం వా న రోచేథ, తం ఖమథ ఆవుసో’’తి. ఏత్తకం, భన్తే, అమ్హాకం ఛాయా వియ తుమ్హే అముఞ్చిత్వా విచరన్తానం అరుచ్చనకం నామ నత్థి, తుమ్హే పన అమ్హాకం ఖమథాతి. అథ థేరో మహాచీవరం సఙ్కడ్ఢిత్వా ముఖం పిధాయ దక్ఖిణేన పస్సేన నిపన్నో సత్థా వియ నవ అనుపుబ్బసమాపత్తియో అనులోమపటిలోమతో సమాపజ్జిత్వా పున పఠమజ్ఝానం ఆదిం కత్వా యావ చతుత్థజ్ఝానా సమాపజ్జి. తతో వుట్ఠాయ అనన్తరంయేవ మహాపథవిం ఉన్నాదేన్తో అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి.
ఉపాసికా – ‘‘కిం ను ఖో మే పుత్తో, న కిఞ్చి కథేతీ’’తి ఉట్ఠాయ పిట్ఠిపాదే పరిమజ్జన్తీ పరినిబ్బుతభావం ఞత్వా మహాసద్దం కురుమానా పాదేసు నిపతిత్వా – ‘‘తాత మయం ఇతో పుబ్బే తవ గుణం న జానిమ్హా, ఇదాని పన తం ఆదిం కత్వా అనేకసతే అనేకసహస్సే అనేకసతసహస్సే భిక్ఖూ ఇమస్మిం నివేసనే నిసీదాపేత్వా భోజేతుం న లభిమ్హా, చీవరేహి అచ్ఛాదేతుం న లభిమ్హా, విహారసతం విహారసహస్సం కారేతుం న లభిమ్హా’’తి యావ అరుణుగ్గమనా పరిదేవి. అరుణే ఉగ్గతమత్తేయేవ సువణ్ణకారే పక్కోసాపేత్వా సువణ్ణగబ్భం వివరాపేత్వా సువణ్ణఘటియో మహాతులాయ తులాపేత్వా – ‘‘పఞ్చ కూటాగారసతాని పఞ్చ అగ్ఘికసతాని కరోథా’’తి దాపేతి.
సక్కోపి దేవరాజా విస్సకమ్మదేవపుత్తం ఆమన్తేత్వా – ‘‘తాత ధమ్మసేనాపతి పరినిబ్బుతో, పఞ్చ కూటాగారసతాని పఞ్చ అగ్ఘికసతాని చ మాపేహీ’’తి ఆహ. ఇతి ఉపాసికాయ కారితాని చ విస్సకమ్మేన నిమ్మితాని చ సబ్బానిపి ద్వేసహస్సాని అహేసుం. తతో నగరమజ్ఝే సారమయం మహామణ్డపం కారేత్వా మణ్డపమజ్ఝే మహాకూటాగారం ఠపేత్వా సేసాని పరివారసఙ్ఖేపేన ఠపేత్వా సాధుకీళికం ఆరభింసు. దేవానం అన్తరే మనుస్సా, మనుస్సానం అన్తరే దేవా అహేసుం.
రేవతీ నామ ఏకా థేరస్స ఉపట్ఠాయికా – ‘‘అహం థేరస్స పూజం కరిస్సామీ’’తి సువణ్ణపుప్ఫానం తయో కుమ్భే కారేసి. ‘‘థేరస్స పూజం కరిస్సామీ’’తి సక్కో దేవరాజా అడ్ఢతేయ్యకోటినాటకేహి పరివారితో ఓతరి. ‘‘సక్కో ఓతరతీ’’తి మహాజనో పచ్ఛాముఖో పటిక్కమి. తత్థ సాపి ఉపాసికా పటిక్కమమానా గరుభారత్తా ఏకమన్తం అపసక్కితుం అసక్కోన్తీ మనుస్సానం అన్తరే పతి. మనుస్సా అపస్సన్తా తం మద్దిత్వా అగమింసు. సా తత్థేవ కాలం కత్వా తావతింసభవనే కనకవిమానే నిబ్బత్తి. నిబ్బత్తక్ఖణేయేవస్సా రతనక్ఖన్ధో వియ తిగావుతప్పమాణో అత్తభావో అహోసి సట్ఠిసకటపూరప్పమాణఅలఙ్కారపటిమణ్డితా అచ్ఛరాసహస్సపరివారితా. అథస్సా దిబ్బం సబ్బకాయికాదాసం పురతో ఠపయింసు. సా అత్తనో సిరిసమ్పత్తిం దిస్వా – ‘‘ఉళారా అయం సమ్పత్తి, కిం ను ఖో మే కమ్మం కత’’న్తి చిన్తయమానా అద్దస – ‘‘మయా సారిపుత్తత్థేరస్స పరినిబ్బుతట్ఠానే తీహి సువణ్ణపుప్ఫకుమ్భేహి పూజా కతా, మహాజనో మం మద్దిత్వా గతో, సాహం తత్థ కాలం కత్వా ఇధూపపన్నా, థేరం నిస్సాయ లద్ధం ఇదాని పుఞ్ఞవిపాకం మనుస్సానం కథేస్సామీ’’తి సహ విమానేనేవ ఓతరి.
మహాజనో దూరతోవ దిస్వా – ‘‘కిం ను ఖో ద్వే సూరియా ఉట్ఠితా’’తి? ఓలోకేన్తో – ‘‘విమానే ఆగచ్ఛన్తే కూటాగారసణ్ఠానం పఞ్ఞాయతి, నాయం సూరియో, విమానమేతం ఏక’’న్తి ఆహ. తమ్పి విమానం తావదేవ ఆగన్త్వా థేరస్స దారుచితకమత్థకే వేహాసం అట్ఠాసి. దేవధీతా విమానం ఆకాసేయేవ ఠపేత్వా పథవిం ఓతరి. మహాజనో – ‘‘కా త్వం, అయ్యే’’తి? పుచ్ఛి. ‘‘న మం తుమ్హే జానాథ, రేవతీ నామాహం, తీహి సువణ్ణపుప్ఫకుమ్భేహి థేరం పూజం కత్వా మనుస్సేహి మద్దితా కాలం కత్వా తావతింసభవనే నిబ్బత్తా, పస్సథ మే సిరిసమ్పత్తిం, తుమ్హేపి దాని దానాని దేథ, పుఞ్ఞాని కరోథా’’తి కుసలకిరియాయ వణ్ణం కథేత్వా థేరస్స చితకం పదక్ఖిణం కత్వా వన్దిత్వా అత్తనో దేవట్ఠానంయేవ గతా.
మహాజనోపి సత్తాహం సాధుకీళికం కీళిత్వా సబ్బగన్ధేహి చితకం అకాసి, చితకా ఏకూనరతనసతికా అహోసి. థేరస్స సరీరం చితకం ఆరోపేత్వా ఉసీరకలాపకేహి ఆలిమ్పేసుం. ఆళాహనే సబ్బరత్తిం ధమ్మస్సవనం పవత్తి. అనురుద్ధత్థేరో సబ్బగన్ధోదకేన థేరస్స చితకం నిబ్బాపేసి. చున్దత్థేరో ధాతుయో పరిస్సావనే పక్ఖిపిత్వా – ‘‘న దాని మయా ఇధేవ సక్కా ఠాతుం, మయ్హం జేట్ఠభాతికస్స ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరస్స పరినిబ్బుతభావం సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఆరోచేస్సామీ’’తి ధాతుపరిస్సావనం థేరస్స చ పత్తచీవరం గహేత్వా సావత్థిం అగమాసి. ఏకట్ఠానేపి చ ద్వే రత్తియో అవసిత్వా సబ్బత్థ ఏకరత్తివాసేనేవ సావత్థిం పాపుణి. తమత్థం దస్సేతుం అథ ఖో చున్దో సమణుద్దేసోతిఆది వుత్తం.
తత్థ యేనాయస్మా ఆనన్దోతి యేన అత్తనో ఉపజ్ఝాయో ధమ్మభణ్డాగారికో ఆయస్మా ఆనన్దో, తేనుపసఙ్కమి. కస్మా పనేస ఉజుకం సత్థు సన్తికం అగన్త్వా థేరస్స సన్తికం అగమాసీతి? సత్థరి చ థేరే చ గారవేన. జేతవనమహావిహారే పోక్ఖరణియం కిరస్స న్హత్వా పచ్చుత్తరిత్వా సునివత్థసుపారుతస్స ఏతదహోసి – ‘‘బుద్ధా నామ మహాపాసాణచ్ఛత్తం వియ గరునో, ఫణకతసప్ప సీహబ్యగ్ఘమత్తవరవారణాదయో వియ చ దురాసదా, న సక్కా మయా ఉజుకమేవ సత్థు సన్తికం గన్త్వా కథేతుం, కస్స ను ఖో సన్తికం గన్తబ్బ’’న్తి. తతో చిన్తేసి – ‘‘ఉపజ్ఝాయో మే ధమ్మభణ్డాగారికో జేట్ఠభాతికత్థేరస్స ఉత్తమసహాయో, తస్స సన్తికం గన్త్వా తం ఆదాయ సత్థారా సద్ధిం కథేస్సామీ’’తి సత్థరి చేవ థేరే చ గారవేన ఉపసఙ్కమి.
ఇదమస్స పత్తచీవరన్తి ‘‘అయమస్స పరిభోగపత్తో, ఇదం ధాతుపరిస్సావన’’న్తి ఏవం ఏకేకం ఆచిక్ఖి. పాళియం పన ‘‘ఇదమస్స పత్తచీవర’’న్తి ఏత్తకమేవ వుత్తం. కథాపాభతన్తి కథామూలం. మూలఞ్హి పాభతన్తి వుచ్చతి. యథాహ –
‘‘అప్పకేనపి మేధావీ, పాభతేన విచక్ఖణో;
సముట్ఠాపేతి అత్తానం, అణుం అగ్గింవ సన్ధమ’’న్తి. (జా. ౧.౧.౪);
భగవన్తం దస్సనాయాతి భగవన్తం దస్సనత్థాయ. కిం పనిమినా భగవా న దిట్ఠపుబ్బోతి? నో న దిట్ఠపుబ్బో. అయఞ్హి ఆయస్మా దివా నవ వారే, రత్తిం నవ వారేతి ఏకాహం అట్ఠారస వారే ఉపట్ఠానమేవ గచ్ఛతి. దివసస్స పన సతవారం వా సహస్సవారం వా గన్తుకామో సమానోపి న అకారణా గచ్ఛతి, ఏకం పఞ్హద్వారం గహేత్వావ గచ్ఛతి. సో తందివసం తేన కథాపాభతేన గన్తుకామో ఏవమాహ. ఇదమస్స పత్తచీవరన్తి థేరోపి – ‘‘ఇదం తస్స పత్తచీవరం, ఇదఞ్చ ధాతుపరిస్సావన’’న్తి పాటియేక్కంయేవ దస్సేత్వా ఆచిక్ఖి.
సత్థా హత్థం పసారేత్వా ధాతుపరిస్సావనం గహేత్వా హత్థతలే ఠపేత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘యో సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పురిమదివసే అనేకాని పాటిహారియసతాని కత్వా పరినిబ్బానం అనుజానాపేసి, తస్స ఇదాని ఇమా సఙ్ఖవణ్ణసన్నిభా ధాతుయోవ పఞ్ఞాయన్తి, కప్పసతసహస్సాధికం అసఙ్ఖ్యేయ్యం పూరితపారమీ ఏస, భిక్ఖవే, భిక్ఖు, మయా పవత్తితం ధమ్మచక్కం అనుపవత్తకో ఏస భిక్ఖు, పటిలద్ధదుతియఆసనో ఏస భిక్ఖు, పూరితసావకసన్నిపాతో ఏస భిక్ఖు, ఠపేత్వా మం దససు చక్కవాళసహస్సేసు పఞ్ఞాయ అసదిసో ఏస భిక్ఖు, మహాపఞ్ఞో ఏస భిక్ఖు, పుథుపఞ్ఞో హాసపఞ్ఞో జవనపఞ్ఞో తిక్ఖపఞ్ఞో నిబ్బేధికపఞ్ఞో ఏస భిక్ఖు, అప్పిచ్ఛో ఏస భిక్ఖు, సన్తుట్ఠో పవివిత్తో అసంసట్ఠో ఆరద్ధవీరియో చోదకో పాపగరహీ ఏస భిక్ఖు, పఞ్చ జాతిసతాని పటిలద్ధమహాసమ్పత్తియో పహాయ పబ్బజితో ఏస భిక్ఖు, మమ సాసనే పథవీసమఖన్తికో ఏస భిక్ఖు, ఛిన్నవిసాణఉసభసదిసో ఏస భిక్ఖు, చణ్డాలపుత్తసదిసనీచచిత్తో ఏస భిక్ఖు. పస్సథ, భిక్ఖవే, మహాపఞ్ఞస్స ధాతుయో, పస్సథ, భిక్ఖవే, పుథుపఞ్ఞస్స హాసపఞ్ఞస్స జవనపఞ్ఞస్స తిక్ఖపఞ్ఞస్స నిబ్బేధికపఞ్ఞస్స అప్పిచ్ఛస్స సన్తుట్ఠస్స పవివిత్తస్స అసంసట్ఠస్స ఆరద్ధవీరియస్స, చోదకస్స, పస్సథ, భిక్ఖవే, పాపగరహిస్స ధాతుయోతి.
‘‘యో పబ్బజీ జాతిసతాని పఞ్చ,
పహాయ కామాని మనోరమాని;
తం వీతరాగం సుసమాహితిన్ద్రియం,
పరినిబ్బుతం వన్దథ సారిపుత్తం.
‘‘ఖన్తిబలో పథవిసమో న కుప్పతి,
న చాపి చిత్తస్స వసేన వత్తతి;
అనుకమ్పకో కారుణికో చ నిబ్బుతో,
పరినిబ్బుతం వన్దథ సారిపుత్తం.
‘‘చణ్డాలపుత్తో యథా నగరం పవిట్ఠో,
నీచమనో చరతి కళోపిహత్థో;
తథా అయం విహరతి సారిపుత్తో,
పరినిబ్బుతం వన్దథ సారిపుత్తం.
‘‘ఉసభో యథా ఛిన్నవిసాణకో,
అహేఠయన్తో చరతి పురన్తరే వనే;
తథా అయం విహరతి సారిపుత్తో,
పరినిబ్బుతం వన్దథ సారిపుత్త’’న్తి.
ఇతి భగవా పఞ్చహి గాథాసతేహి థేరస్స వణ్ణం కథేసి. యథా యథా భగవా థేరస్స వణ్ణం కథేసి, తథా తథా ఆనన్దత్థేరో సన్ధారేతుం న సక్కోతి, బిళారముఖే పక్ఖన్తకుక్కుటో వియ పవేధతి. తేనాహ అపిచ మే, భన్తే, మధురకజాతో వియ కాయోతి సబ్బం విత్థారేతబ్బం. తత్థ మధురకజాతోతిఆదీనం అత్థో వుత్తోయేవ. ఇధ పన ధమ్మాతి ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాధమ్మా అధిప్పేతా. తస్స హి ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాధమ్మే అగహితే వా గహేతుం, గహితే వా సజ్ఝాయం కాతుం చిత్తం న పవత్తతి. అథ సత్థా పఞ్చపసాదవిచిత్రాని అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా థేరం ఓలోకేన్తో ‘‘అస్సాసేస్సామి న’’న్తి అస్సాసేన్తో కిం ను ఖో తే, ఆనన్ద, సారిపుత్తోతిఆదిమాహ.
తత్థ సీలక్ఖన్ధన్తి లోకియలోకుత్తరసీలం. సమాధిపఞ్ఞాసుపి ఏసేవ నయో. విముత్తి పన లోకుత్తరావ. విముత్తిఞాణదస్సనం పచ్చవేక్ఖణఞాణం, తం లోకియమేవ. ఓవాదకోతి ఓవాదదాయకో. ఓతిణ్ణోతి ఓతిణ్ణేసు వత్థూసు నానప్పకారేన ఓతరణసీలో. విఞ్ఞాపకోతి ధమ్మకథాకాలే అత్థఞ్చ కారణఞ్చ విఞ్ఞాపేతా. సన్దస్సకోతి ఖన్ధధాతుఆయతనవసేన తేసం తేసం ధమ్మానం దస్సేతా. సమాదపకోతి ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ గణ్హథా’’తి ఏవం గణ్హాపకో. సముత్తేజకోతి అబ్భుస్సాహకో. సమ్పహంసకోతి పటిలద్ధగుణేహి మోదాపకో జోతాపకో.
అకిలాసు ధమ్మదేసనాయాతి ధమ్మదేసనం ఆరభిత్వా ‘‘సీసం వా మే రుజ్జతి, హదయం వా కుచ్ఛి వా పిట్ఠి వా’’తి ఏవం ఓసక్కనాకారవిరహితో నిక్కిలాసు విసారదో ఏకస్సాపి ద్విన్నమ్పి సీహవేగేనేవ పక్ఖన్దతి. అనుగ్గాహకో సబ్రహ్మచారీనన్తి పదస్స అత్థో ఖన్ధకవగ్గే విత్థారితోవ. ధమ్మోజం ధమ్మభోగన్తి ఉభయేనపి ధమ్మపరిభోగోవ కథితో. ధమ్మానుగ్గహన్తి ధమ్మేన అనుగ్గహణం.
సత్థా ‘‘అతివియ అయం భిక్ఖు కిలమతీ’’తి పున తం అస్సాసేన్తో నను తం, ఆనన్ద, మయాతిఆదిమాహ. తత్థ పియేహి మనాపేహీతి మాతాపితాభాతాభగినీఆదికేహి జాతియా నానాభావో, మరణేన వినాభావో, భవేన అఞ్ఞథాభావో. తం కుతేత్థ, ఆనన్ద, లబ్భాతి తన్తి తస్మా. యస్మా సబ్బేహి పియేహి మనాపేహి నానాభావో, తస్మా దస పారమియో పూరేత్వాపి సమ్బోధిం పత్వాపి ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వాపి యమకపాటిహారియం దస్సేత్వాపి దేవోరోహనం కత్వాపి యం తం జాతం భూతం సఙ్ఖతం పలోకధమ్మం, తం తథాగతస్సాపి సరీరం మా పలుజ్జీతి నేతం ఠానం విజ్జతి, రోదన్తేనపి కన్దన్తేనపి న సక్కా తం కారణం లద్ధున్తి. సో పలుజ్జేయ్యాతి సో భిజ్జేయ్య.
ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ యోజనసతుబ్బేధో మహాజమ్బురుక్ఖో వియ భిక్ఖుసఙ్ఘో తస్స దక్ఖిణదిసం గతో పఞ్ఞాసయోజనికో మహాఖన్ధో వియ ధమ్మసేనాపతి. తస్మిం మహాఖన్ధే భిన్నే తతో పట్ఠాయ అనుపుబ్బేన వడ్ఢిత్వా పుప్ఫఫలాదీహి తం ఠానం పూరేతుం సమత్థస్స అఞ్ఞస్స ఖన్ధస్స అభావో వియ థేరే పరినిబ్బుతే సోళసన్నం పఞ్ఞానం మత్థకం పత్తస్స అఞ్ఞస్స దక్ఖిణాసనే నిసీదనసమత్థస్స సారిపుత్తసదిసస్స భిక్ఖునో అభావో. తాయ పరిభిన్నాయ సో రుక్ఖో వియ భిక్ఖుసఙ్ఘో ఖన్ధోత్వేవ జాతోతి వేదితబ్బో. తస్మాతి యస్మా సబ్బం సఙ్ఖతం పలోకధమ్మం, తం మా పలుజ్జీతి న సక్కా లద్ధుం, తస్మా.
౪-౫. ఉక్కచేలసుత్తాదివణ్ణనా
౩౮౦-౩౮౧. చతుత్థే అచిరపరినిబ్బుతేసు సారిపుత్తమోగ్గల్లానేసూతి నచిరపరినిబ్బుతేసు ద్వీసు అగ్గసావకేసు. తేసఞ్హి ధమ్మసేనాపతి కత్తికమాసపుణ్ణమాయ పరినిబ్బుతో, మహామోగ్గల్లానో తతో అడ్ఢమాసం అతిక్కమ్మ అమావసుపోసథే. సత్థా ద్వీసు అగ్గసావకేసు పరినిబ్బుతేసు మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో మహామణ్డలే చారికం చరమానో అనుపుబ్బేన ఉక్కచేలనగరం పత్వా తత్థ పిణ్డాయ చరిత్వా గఙ్గాపిట్ఠే రజతపట్టవణ్ణవాలికాపులినే విహాసి. తేన వుత్తం ‘‘అచిరపరినిబ్బుతేసు సారిపుత్తమోగ్గల్లానేసూ’’తి. యే మహన్తతరా ఖన్ధా తే పలుజ్జేయ్యున్తి ఇధాపి యోజనసతుబ్బేధో మహాజమ్బురుక్ఖో వియ భిక్ఖుసఙ్ఘో, తస్స దక్ఖిణతో చ ఉత్తరతో చ గతా పణ్ణాసయోజనికా ద్వే మహాఖన్ధా వియ ద్వే అగ్గసావకాతి. సేసం పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం. పఞ్చమే దిట్ఠీతి కమ్మస్సకదిట్ఠి.
౬. ఉత్తియసుత్తవణ్ణనా
౩౮౨. ఛట్ఠే మచ్చుధేయ్యస్స పారన్తి తేభూమకవట్టస్స పారభూతం, నిబ్బానం.
౮. బ్రహ్మసుత్తవణ్ణనా
౩౮౪. అట్ఠమే కాయే వా భిక్ఖూతి తస్మిం కాలే భిక్ఖుయేవ నత్థి, ఏవం సన్తేపి యో సతిపట్ఠానే భావేతి, సో కిలేసభిన్దనేన భిక్ఖుయేవాతి దస్సేన్తో ఏవమాహ. ఏకాయనన్తి ఏకమగ్గం. జాతిక్ఖయన్తదస్సీతి జాతియా ఖయోతి చ అన్తోతి చ నిబ్బానం, తం పస్సతీతి అత్థో. మగ్గం పజానాతీతి ఏకాయనసఙ్ఖాతం ఏకమగ్గభూతం మగ్గం పజానాతి. ఏకాయనమగ్గో వుచ్చతి పుబ్బభాగసతిపట్ఠానమగ్గో, తం పజానాతీతి అత్థో.
౯. సేదకసుత్తవణ్ణనా
౩౮౫. నవమే సుమ్భేసూతి ఏవంనామకే జనపదే. మేదకథాలికాతి ఏవం ఇత్థిలిఙ్గవసేన లద్ధనామం. మమం రక్ఖ, అహం తం రక్ఖిస్సామీతి ఏత్థ అయం తస్స లద్ధి – ఆచరియో ఉక్ఖిత్తవంసం సుగ్గహితం అగణ్హన్తో, అన్తేవాసికేన పక్ఖన్తపక్ఖన్తదిసం అగచ్ఛన్తో, సబ్బకాలఞ్చ వంసగ్గం అనుల్లోకేన్తో అన్తేవాసికం న రక్ఖతి నామ, ఏవం అరక్ఖితో అన్తేవాసికో పతిత్వా చుణ్ణవిచుణ్ణం హోతి. వంసం పన సుగ్గహితం గణ్హన్తో, తేన పక్ఖన్తపక్ఖన్తదిసం గచ్ఛన్తో, సబ్బకాలఞ్చ వంసగ్గం ఉల్లోకేన్తో తం రక్ఖతి నామ. అన్తేవాసికోపి ఇతో చితో చ పక్ఖన్దిత్వా మిగో వియ కీళన్తో ఆచరియం న రక్ఖతి నామ. ఏవఞ్హి సతి తిఖిణవంసకోటి ఆచరియస్స గలవాటకే వా నలాటే వా ఠపితా ఠితట్ఠానం భిన్దిత్వా గచ్ఛేయ్య. ఆచారసమ్పన్నతాయ పన యతో వంసో నమతి, తతో అనామేన్తో తం ఆకడ్ఢేన్తో వియ ఏకతోభాగియం కత్వా వాతూపథమ్భం గాహాపేత్వా సతిం సూపట్ఠితం కత్వా నిచ్చలోవ నిసీదన్తో ఆచరియం రక్ఖతి నామాతి.
త్వం ఆచరియ అత్తానం రక్ఖ, అహం అత్తానం రక్ఖిస్సామీతి ఏత్థ అయమధిప్పాయో – ఆచరియో వంసం సుగ్గహితం గణ్హన్తో, అన్తేవాసికేన పక్ఖన్తపక్ఖన్తదిసంగచ్ఛన్తో, సబ్బకాలఞ్చ వంసగ్గం ఉల్లోకేన్తో, అత్తానమేవ రక్ఖతి, న అన్తేవాసికం. అన్తేవాసికోపి కాయమ్పి ఏకతోభాగియం కత్వా వాతూపథమ్భం గాహాపేత్వా సతిం సూపట్ఠితం కత్వా నిచ్చలోవ నిసీదమానో అత్తానంయేవ రక్ఖతి నామ, న ఆచరియం.
సో తత్థ ఞాయోతి యం మేదకథాలికా ఆహ. సో తత్థ ఞాయో, సో ఉపాయో, తం కారణన్తి అత్థో. సతిపట్ఠానం సేవితబ్బన్తి చతుబ్బిధం సతిపట్ఠానం సేవితబ్బం. ఆసేవనాయాతి కమ్మట్ఠానాసేవనాయ. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, అత్తానం రక్ఖన్తో పరం రక్ఖతీతి యో భిక్ఖు కమ్మారామతాదీని పహాయ రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు మూలకమ్మట్ఠానం ఆసేవన్తో భావేన్తో అరహత్తం పాపుణాతి, అథ నం పరో దిస్వా – ‘‘భద్దకో వతాయం, భిక్ఖు, సమ్మాపటిపన్నో’’తి తస్మిం చిత్తం పసాదేత్వా సగ్గపరాయణో హోతి. అయం అత్తానం రక్ఖన్తో పరం రక్ఖతి నామ.
ఖన్తియాతి అధివాసనఖన్తియా. అవిహింసాయాతి సపుబ్బభాగాయ కరుణాయ. మేత్తచిత్తతాయాతి సపుబ్బభాగాయ మేత్తాయ. అనుదయతాయాతి అనువడ్ఢియా, సపుబ్బభాగాయ ముదితాయాతి అత్థో. పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతీతి ఏత్థ యో భిక్ఖు రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానం గతో తీసు బ్రహ్మవిహారేసు తికచతుక్కజ్ఝానాని నిబ్బత్తేత్వా ఝానం పాదకం కత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. అయం పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతి నామాతి వేదితబ్బో.
౧౦. జనపదకల్యాణీసుత్తవణ్ణనా
౩౮౬. దసమే జనపదకల్యాణీతి జనపదమ్హి కల్యాణీ ఉత్తమా ఛసరీరదోసరహితా పఞ్చకల్యాణసమన్నాగతా. సా హి యస్మా నాతిదీఘా నాతిరస్సా, నాతికిసా నాతిథూలా, నాతికాళా నాచ్చోదాతా, అతిక్కన్తా, మానుసవణ్ణం అప్పత్తా దిబ్బవణ్ణం, తస్మా ఛసరీరదోసరహితా. ఛవికల్యాణం, మంసకల్యాణం, న్హారుకల్యాణం, అట్ఠికల్యాణం, వయకల్యాణన్తి ఇమేహి పన కల్యాణేహి సమన్నాగతత్తా పఞ్చకల్యాణేహి సమన్నాగతా నామ. తస్సా హి ఆగన్తుకోభాసకిచ్చం నత్థి, అత్తనో సరీరోభాసేనేవ ద్వాదసహత్థట్ఠానే ఆలోకం కరోతి, పియఙ్గుసామా వా హోతి, సువణ్ణసామా వా, అయమస్సా ఛవికల్యాణతా. చత్తారో పనస్సా హత్థపాదా ముఖపరియోసానఞ్చ లాఖారసపరికమ్మకతం వియ రత్తపవాళరత్తకమ్బలసదిసం హోతి, అయమస్సా మంసకల్యాణతా. వీసతి పన నఖపత్తాని మంసతో అముత్తట్ఠానే లాఖారసపూరితాని వియ, ముత్తట్ఠానే ఖీరధారాసదిసాని, హోన్తి అయమస్సా న్హారుకల్యాణకతా. ద్వత్తింస దన్తా సుఫుసితా సుధోతవజిరపన్తి వియ ఖాయన్తి, అయమస్సా అట్ఠికల్యాణతా. వీసతివస్ససతికాపి పన సమానా సోళసవస్సుద్దేసికా వియ హోతి నిప్పలితా, అయమస్సా వయకల్యాణతా.
పరమపాసావినీతి ఏత్థ పసవనం పసావో, పవత్తీతి అత్థో. పసావో ఏవ పాసావో. పరమో పాసావో పరమపాసావో, సో అస్సా అత్థీతి పరమపాసావినీ. నచ్చే చ గీతే చ ఉత్తమపవత్తి సేట్ఠకిరియా, ఉత్తమమేవ నచ్చం నచ్చతి, గీతం వా గాయతీతి వుత్తం హోతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవ. ఇమేసు పన ద్వీసు సుత్తేసు పుబ్బభాగవిపస్సనావ కథితాతి.
నాలన్దవగ్గో దుతియో.