౧. పబ్బతవగ్గో

౧. హిమవన్తసుత్తవణ్ణనా

౧౮౨. బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తస్స పఠమే నాగాతి ఇమేపి మహాసముద్దపిట్ఠే ఊమిఅన్తరవాసినోవ, న విమానట్ఠకనాగా. తేసం హిమవన్తం నిస్సాయ కాయవడ్ఢనాదిసబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. బోజ్ఝఙ్గేతి ఏత్థ బోధియా, బోధిస్స వా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా. కిం వుత్తం హోతి? యా హి అయం ధమ్మసామగ్గీ, యాయ లోకియలోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జమానాయ లీనుద్ధచ్చపతిట్ఠానాయూహన కామసుఖత్తకిలమథానుయోగఉచ్ఛేదసస్సతాభినివేసాదీనం అనేకేసం ఉపద్దవానం పటిపక్ఖభూతాయ సతిధమ్మవిచయవీరియపీతిపస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతాయ ధమ్మసామగ్గియా అరియసావకో బుజ్ఝతీతి కత్వా బోధీతి వుచ్చతి. బుజ్ఝతీతి కిలేససన్తాననిద్దాయ ఉట్ఠహతి, చత్తారి వా అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతి, నిబ్బానమేవ వా సచ్ఛికరోతీతి వుత్తం హోతి. యథాహ ‘‘సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’’తి (సం. ని. ౫.౩౭౮; దీ. ని. ౩.౧౪౩). తస్సా ధమ్మసామగ్గిసఙ్ఖాతాయ బోధియా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాదయో వియ. యోపేస యథావుత్తప్పకారాయ ఏతాయ ధమ్మసామగ్గియా బుజ్ఝతీతి కత్వా అరియసావకో బోధీతి వుచ్చతి, తస్స బోధిస్స అఙ్గాతిపి బోజ్ఝఙ్గా సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియ. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా – ‘‘బుజ్ఝనకస్స పుగ్గలస్స అఙ్గాతి వా బోజ్ఝఙ్గా’’తి.

అపిచ ‘‘బోజ్ఝఙ్గాతి కేనట్ఠేన బోజ్ఝఙ్గా? బోధాయ సంవత్తన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, అనుబుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, పటిబుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, సమ్బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా’’ఇచ్చాదినా (పటి. మ. ౨.౧౭) పటిసమ్భిదానయేనాపి బోజ్ఝఙ్గత్థో వేదితబ్బో.

సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గన్తిఆదీసు పన పసత్థో సున్దరో చ బోజ్ఝఙ్గోతి సమ్బోజ్ఝఙ్గో. సతియేవ సమ్బోజ్ఝఙ్గోతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, తం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గన్తి ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. భావేతీతి వడ్ఢేతి, అత్తనో చిత్తసన్తానే పునప్పునం జనేతి, అభినిబ్బత్తేతీతి అత్థో. వివేకనిస్సితన్తిఆదీని కోసలసంయుత్తే ‘‘సమ్మాదిట్ఠిం భావేతి వివేకనిస్సిత’’న్తి ఏత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

అయం పన విసేసో – తత్థ తదఙ్గవివేకనిస్సితం, సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం, నిస్సరణవివేకనిస్సితన్తి, వివేకత్తయమేవ వుత్తం, బోజ్ఝఙ్గభావనం పత్వా పన పఞ్చవిధవివేకనిస్సితమ్పి ఏకే వణ్ణయన్తి. తే హి న కేవలం బలవవిపస్సనామగ్గఫలక్ఖణేసు ఏవ బోజ్ఝఙ్గే ఉద్ధరన్తి విపస్సనాపాదక-కసిణజ్ఝాన-ఆనాపానాసుభ-బ్రహ్మవిహారజ్ఝానేసుపి ఉద్ధరన్తి, న చ పటిసిద్ధా అట్ఠకథాచరియేహి. తస్మా తేసం మతేన ఏతేసం ఝానానం పవత్తిక్ఖణే కిచ్చతో ఏవ విక్ఖమ్భనవివేకనిస్సితం. యథా చ విపస్సనాక్ఖణే ‘‘అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సిత’’న్తి వుత్తం, ఏవం పటిపస్సద్ధివివేకనిస్సితమ్పి భావేతీతి వత్తుం వట్టతి. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

౨. కాయసుత్తవణ్ణనా

౧౮౩. దుతియే ఆహారట్ఠితికోతి పచ్చయట్ఠితికో. ఆహారం పటిచ్చాతి పచ్చయం పటిచ్చ. సుభనిమిత్తన్తి సుభమ్పి సుభనిమిత్తం, సుభస్స ఆరమ్మణమ్పి సుభనిమిత్తం. అయోనిసోమనసికారోతి అనుపాయమనసికారో ఉప్పథమనసికారో అనిచ్చే ‘‘నిచ్చ’’న్తి వా, దుక్ఖే ‘‘సుఖ’’న్తి, అనత్తని ‘‘అత్తా’’తి వా, అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి వా, మనసికారో. తం తస్మిం సుభారమ్మణే బహులం పవత్తయతో కామచ్ఛన్దో ఉప్పజ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, సుభనిమిత్త’’న్తిఆది. ఏవం సబ్బనీవరణేసు యోజనా వేదితబ్బా.

పటిఘనిమిత్తన్తిఆదీసు పన పటిఘోపి పటిఘనిమిత్తం పటిఘారమ్మణమ్పి. అరతీతి ఉక్కణ్ఠితా. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘తత్థ కతమా అరతి? పన్తేసు వా సేనాసనేసు అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేసు వా అధికుసలేసు ధమ్మేసు అరతి అరతితా అనభిరతి అనభిరమనా ఉక్కణ్ఠితా పరితస్సితా, అయం వుచ్చతి అరతీ’’తి (విభ. ౮౫౬).

తన్దీతి అతిసీతాదిపచ్చయా ఉప్పన్నం ఆగన్తుకకాయాలసియం. యస్మిం ఉప్పన్నే ‘‘అతిసీతం అతిఉణ్హం అతిచ్ఛాతోస్మి అతిధాతోస్మి అతిదూరమగ్గం గతోస్మీ’’తి వదతి, యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తత్థ కతమా తన్ది, యా తన్దీ తన్దియనా తన్దిమనకతా ఆలస్యం ఆలస్యాయనా ఆలస్యాయితత్తం, అయం వుచ్చతి తన్దీ’’తి (విభ. ౮౫౭).

విజమ్భితాతి కిలేసవసేన కాయవినమనా. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘తత్థ కతమా విజమ్భితా? యా కాయస్స జమ్భనా విజమ్భనా ఆనమనా వినమనా సన్నమనా పణమనా బ్యాధియకం, అయం వుచ్చతి విజమ్భితా’’తి (విభ. ౮౫౮).

భత్తసమ్మదోతి భత్తపరిళాహో. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘తత్థ కతమో భత్తసమ్మదో? యా భుత్తావిస్స భత్తముచ్ఛా భత్తకిలమథో భత్తపరిళాహో కాయదుట్ఠుల్లం, అయం వుచ్చతి భత్తసమ్మదో’’తి (విభ. ౮౫౯).

చేతసో చ లీనత్తన్తి చిత్తస్స లీయనాకారో, యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘తత్థ కతమం చేతసో లీనత్తం? యా చిత్తస్స అకల్యతా అకమ్మఞ్ఞతా ఓలీయనా సల్లీయనా లీనం లీయనా లీయితత్తం థినం థియనా థియితత్తం చిత్తస్స, ఇదం వుచ్చతి చేతసో లీనత్త’’న్తి (విభ. ౮౬౦).

చేతసో అవూపసమోతి యథా నామ వీతచ్చికోపి అఙ్గారో నేవ తావ సన్నిసీదతి పతాపం కరోతియేవ, యథా చ పత్తపచనట్ఠానే నేవ తావ సన్నిసీదతి పతాపం కరోతియేవ, ఏవం చిత్తస్స అవూపసన్తాకారో, అత్థతో పనేతం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చమేవ హోతి.

విచికిచ్ఛట్ఠానీయా ధమ్మాతి విచికిచ్ఛాయ ఆరమ్మణధమ్మా. అయోనిసోమనసికారో సబ్బత్థ వుత్తనయోవ. ఏవమేత్థ కామచ్ఛన్దో విచికిచ్ఛాతి ఇమే ద్వే ధమ్మా ఆరమ్మణేన కథితా, బ్యాపాదో ఆరమ్మణేన చ ఉపనిస్సయేన చ, సేసా సహజాతేన చ ఉపనిస్సయేన చాతి.

సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయా ధమ్మాతి సతియా ఆరమ్మణధమ్మా సత్తతింస బోధిపక్ఖియా చ నవ లోకుత్తరధమ్మా చ. తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారోతి తత్థ ఉపాయమనసికారస్స పునప్పునం కరణం.

కుసలాకుసలా ధమ్మాతిఆదీసు కుసలాతి కోసల్లసమ్భూతా అనవజ్జసుఖవిపాకా. అకుసలాతి అకోసల్లసమ్భూతా సావజ్జదుక్ఖవిపాకా. సావజ్జాతి అకుసలా. అనవజ్జాతి కుసలా. హీనపణీతకణ్హసుక్కేసుపి ఏసేవ నయో. సప్పటిభాగాతి కణ్హసుక్కాయేవ. కణ్హా హి కణ్హవిపాకదానతో, సుక్కా చ సుక్కవిపాకదానతో సప్పటిభాగా నామ, సదిసవిపాకకోట్ఠాసాతి అత్థో. పటిపక్ఖభూతస్స వా భాగస్స అత్థితాయ సప్పటిభాగా. కణ్హానఞ్హి సుక్కా పటిపక్ఖభాగా, సుక్కానఞ్చ కణ్హా పటిపక్ఖభాగాతి ఏవమ్పి సప్పటిభాగా. సప్పటిబాహితట్ఠేన వా సప్పటిభాగా. అకుసలఞ్హి కుసలం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకం దేతి, కుసలఞ్చ అకుసలం పటిబాహిత్వాతి ఏవమ్పి కణ్హసుక్కా సప్పటిభాగా.

ఆరమ్భధాతూతి పఠమారమ్భవీరియం. నిక్కమధాతూతి కోసజ్జతో నిక్ఖన్తత్తా తతో బలవతరం. పరక్కమధాతూతి పరం పరం ఠానం అక్కమనతాయ తతోపి బలవతరన్తి తీహిపి పదేహి వీరియమేవ కథితం.

పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయాతి పీతియా ఆరమ్మణధమ్మా. కాయపస్సద్ధీతి తిణ్ణం ఖన్ధానం దరథపస్సద్ధి. చిత్తపస్సద్ధీతి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స దరథపస్సద్ధి. సమథనిమిత్తన్తి సమథోపి సమథనిమిత్తం, ఆరమ్మణమ్పి. అబ్యగ్గనిమిత్తన్తి తస్సేవ వేవచనం.

ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయాతి ఉపేక్ఖాయ ఆరమ్మణధమ్మా, అత్థతో పన మజ్ఝత్తాకారో ఉపేక్ఖాట్ఠానీయా ధమ్మోతి వేదితబ్బో. ఏవమేత్థ సతిధమ్మవిచయఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గా ఆరమ్మణేన కథితా, సేసా ఆరమ్మణేనపి ఉపనిస్సయేనపి.

౩. సీలసుత్తవణ్ణనా

౧౮౪. తతియే సీలసమ్పన్నాతి ఏత్థ ఖీణాసవస్స లోకియలోకుత్తరసీలం కథితం, తేన సమ్పన్నాతి అత్థో. సమాధిపఞ్ఞాసుపి ఏసేవ నయో. విముత్తి పన ఫలవిముత్తియేవ. విముత్తిఞాణదస్సనం పచ్చవేక్ఖణఞాణం. ఏవమేత్థ సీలాదయో తయో లోకియలోకుత్తరా, విముత్తి లోకుత్తరావ, విముత్తిఞాణదస్సనం లోకియమేవ.

దస్సనమ్పాహన్తి దస్సనమ్పి అహం. తం పనేతం దస్సనం – చక్ఖుదస్సనం, ఞాణదస్సనన్తి దువిధం. తత్థ పసన్నేహి చక్ఖూహి అరియానం దస్సనం ఓలోకనం చక్ఖుదస్సనం నామ. అరియేహి పన దిట్ఠస్స లక్ఖణస్స దస్సనం, పటివిద్ధస్స చ పటివిజ్ఝనం ఝానేన వా విపస్సనాయ వా మగ్గఫలేహి వా ఞాణదస్సనం నామ. ఇమస్మిం పనేత్థ చక్ఖుదస్సనం అధిప్పేతం. అరియానఞ్హి పసన్నేహి చక్ఖూహి ఓలోకనమ్పి బహుకారమేవ. సవనన్తి ‘‘అసుకో నామ ఖీణాసవో అసుకస్మిం నామ రట్ఠే వా జనపదే వా గామే వా నిగమే వా విహారే వా లేణే వా వసతీ’’తి కథేన్తానం సోతేన సవనం, ఏతమ్పి బహుకారమేవ. ఉపసఙ్కమనన్తి ‘‘దానం వా దస్సామి, పఞ్హం వా పుచ్ఛిస్సామి, ధమ్మం వా సోస్సామి, సక్కారం వా కరిస్సామీ’’తి ఏవరూపేన చిత్తేన అరియానం ఉపసఙ్కమనం. పయిరుపాసనన్తి పఞ్హాపయిరుపాసనం. అరియానం గుణే సుత్వా తే ఉపసఙ్కమిత్వా నిమన్తేత్వా దానం దత్వా ‘‘కిం, భన్తే, కుసల’’న్తిఆదినా నయేన పఞ్హపుచ్ఛనన్తి అత్థో.

అనుస్సతిన్తి రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు నిసిన్నస్స ‘‘ఇదాని అరియా లేణగుహమణ్డపాదీసు ఝానవిపస్సనామగ్గఫలసుఖేహి వీతినామేన్తీ’’తి అనుస్సరణం. యో వా తేసం సన్తికే ఓవాదో లద్ధో హోతి, తం ఆవజ్జిత్వా ‘‘ఇమస్మిం ఠానే సీలం కథితం, ఇమస్మిం సమాధి, ఇమస్మిం విపస్సనా, ఇమస్మిం మగ్గో, ఇమస్మిం ఫల’’న్తి ఏవం అనుస్సరణం. అనుపబ్బజ్జన్తి అరియేసు చిత్తం పసాదేత్వా ఘరా నిక్ఖమ్మ తేసం సన్తికే పబ్బజ్జం. అరియానఞ్హి సన్తికే చిత్తం పసాదేత్వా తేసంయేవ సన్తికే పబ్బజిత్వా తేసంయేవ ఓవాదానుసాసనిం పచ్చాసీసమానస్స చరతోపి పబ్బజ్జా అనుపబ్బజ్జా నామ. అరియేసు పసాదేన అఞ్ఞత్థ పబ్బజిత్వా అరియానం సన్తికే ఓవాదానుసాసనిం పచ్చాసీసమానస్స చరతో పబ్బజ్జాపి అనుపబ్బజ్జా నామ. అఞ్ఞేసు పన పసాదేన అఞ్ఞేసంయేవ సన్తికే పబ్బజిత్వా అఞ్ఞేసంయేవ ఓవాదానుసాసనిం పచ్చాసీసమానస్స చరతో పబ్బజ్జా అనుపబ్బజ్జా నామ న హోతి.

ఏవం పబ్బజితేసు పన మహాకస్సపత్థేరస్స తావ అనుపబ్బజ్జం పబ్బజితా సతసహస్సమత్తా అహేసుం, తథా థేరస్సేవ సద్ధివిహారికస్స చ చన్దగుత్తత్థేరస్స, తస్సాపి సద్ధివిహారికస్స సూరియగుత్తత్థేరస్స, తస్సాపి సద్ధివిహారికస్స అస్సగుత్తత్థేరస్స, తస్సాపి సద్ధివిహారికస్స యోనకధమ్మరక్ఖితత్థేరస్స, తస్స పన సద్ధివిహారికో అసోకరఞ్ఞో కనిట్ఠభాతా తిస్సత్థేరో నామ అహోసి, తస్స అనుపబ్బజ్జం పబ్బజితా అడ్ఢతేయ్యకోటిసఙ్ఖా అహేసుం. మహిన్దత్థేరస్స అనుపబ్బజితానం గణనపరిచ్ఛేదో నత్థి. యావజ్జదివసా లఙ్కాదీపే సత్థరి పసాదేన పబ్బజన్తా మహిన్దత్థేరస్సేవ పబ్బజ్జం అనుపబ్బజన్తి నామ.

తం ధమ్మన్తి తం తేసం ఓవాదానుసాసనీధమ్మం. అనుస్సరతీతి సరతి. అనువితక్కేతీతి వితక్కాహతం కరోతి. ఆరద్ధో హోతీతి పరిపుణ్ణో హోతి. పవిచినతీతిఆది సబ్బం తత్థ ఞాణచారవసేనేవ వుత్తం. అథ వా పవిచినతీతి తేసం తేసం ధమ్మానం లక్ఖణం విచినతి. పవిచరతీతి తత్థ ఞాణం చరాపేతి. పరివీమంసమాపజ్జతీతి వీమంసనం ఓలోకనం గవేసనం ఆపజ్జతి.

సత్త ఫలా సత్తానిసంసాతి ఉభయమ్పేతం అత్థతో ఏకం. దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ అఞ్ఞం ఆరాధేతీతి అరహత్తం ఆరాధేన్తో ఇమస్మింయేవ అత్తభావే ఆరాధేతి, తఞ్చ ఖో పటికచ్చ, అసమ్పత్తేయేవ మరణకాలేతి అత్థో. అథ మరణకాలేతి అథ మరణస్స ఆసన్నకాలే.

అన్తరాపరినిబ్బాయీతి యో ఆయువేమజ్ఝం అనతిక్కమిత్వా పరినిబ్బాయతి, సో తివిధో హోతి. కప్పసహస్సాయుకేసు తావ అవిహేసు నిబ్బత్తిత్వా ఏకో నిబ్బత్తదివసేయేవ అరహత్తం పాపుణాతి. నో చే నిబ్బత్తదివసే పాపుణాతి, పఠమస్స పన కప్పసతస్స మత్థకే పాపుణాతి. అయమేకో అన్తరాపరినిబ్బాయీ. అపరో ఏవం అసక్కోన్తో ద్విన్నం కప్పసతానం మత్థకే పాపుణాతి, అయం దుతియో. అపరో ఏవమ్పి అసక్కోన్తో చతున్నం కప్పసతానం మత్థకే పాపుణాతి, అయం తతియో అన్తరాపరినిబ్బాయీ.

పఞ్చమం పన కప్పసతం అతిక్కమిత్వా అరహత్తం పత్తో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ నామ హోతి. అతప్పాదీసుపి ఏసేవ నయో. యత్థ కత్థచి ఉప్పన్నో పన ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన అరహత్తం పత్తో ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ నామ, అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేన పత్తో అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ నామ. అవిహాదీసుపి నిబ్బత్తో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా ఉపరూపరి నిబ్బత్తిత్వా అకనిట్ఠం పత్తో ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ.

ఇమస్మిం పన ఠానే అట్ఠచత్తారీస అనాగామినో కథేతబ్బా. అవిహేసు హి తయో అన్తరాపరినిబ్బాయీ, ఏకో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ, ఏకో ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీతి పఞ్చ హోన్తి. తే అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో పఞ్చ, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో పఞ్చాతి దస హోన్తి, తథా అతప్పాదీసు. అకనిట్ఠేసు పన ఉద్ధంసోతో నత్థి, తస్మా తత్థ చత్తారో ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, చత్తారో అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీతి అట్ఠాతి ఏవం అట్ఠచత్తాలీస హోన్తి. తేసం ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ సబ్బజేట్ఠో చేవ హోతి సబ్బకనిట్ఠో చ. కథం? సో హి సోళసకప్పసహస్సాయుకత్తా ఆయునా సబ్బేసం జేట్ఠో, సబ్బపచ్ఛా అరహత్తం పాపుణీతి సబ్బేసం కనిట్ఠో. ఇమస్మిం సుత్తే అపుబ్బం అచరిమం ఏకచిత్తక్ఖణికా నానాలక్ఖణా అరహత్తమగ్గస్స పుబ్బభాగవిపస్సనా బోజ్ఝఙ్గా కథితా.

౪. వత్థసుత్తవణ్ణనా

౧౮౫. చతుత్థే సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఇతి చే మే హోతీతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గోతి ఏవం చే మయ్హం హోతి. అప్పమాణోతి మే హోతీతి అప్పమాణోతి ఏవం మే హోతి. సుసమారద్ధోతి సుపరిపుణ్ణో. తిట్ఠతీతి ఏత్థ అట్ఠహాకారేహి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తిట్ఠతి – ఉప్పాదం అనావజ్జితత్తా అనుప్పాదం ఆవజ్జితత్తా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తిట్ఠతి, పవత్తం, అప్పవత్తం, నిమిత్తం, అనిమిత్తం సఙ్ఖారే అనావజ్జితత్తా, విసఙ్ఖారం ఆవజ్జితత్తా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తిట్ఠతీతి. ఇమేహి అట్ఠహాకారేహి తిట్ఠతీతి థేరో జానాతి, వుత్తాకారవిపరీతేహేవ అట్ఠహాకారేహి చవన్తం చవతీతి పజానాతి. సేసబోజ్ఝఙ్గేసుపి ఏసేవ నయో.

ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే థేరస్స ఫలబోజ్ఝఙ్గా కథితా. యదా హి థేరో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సీసం కత్వా ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, తదా ఇతరే ఛ తదన్వయా హోన్తి. యదా ధమ్మవిచయాదీసు అఞ్ఞతరం, తదాపి సేసా తదన్వయా హోన్తీతి ఏవం ఫలసమాపత్తియం అత్తనో చిణ్ణవసితం దస్సేన్తో థేరో ఇమం సుత్తం కథేసీతి.

౫. భిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా

౧౮౬. పఞ్చమే బోధాయ సంవత్తన్తీతి బుజ్ఝనత్థాయ సంవత్తన్తి. కిం బుజ్ఝనత్థాయ? మగ్గేన అసఙ్ఖతం నిబ్బానం, పచ్చవేక్ఖణాయ కతకిచ్చతం, మగ్గేన వా కిలేసనిద్దాతో పబుజ్ఝనత్థాయ, ఫలేన పబుజ్ఝనభావత్థాయాతిపి వుత్తం హోతి. తేనేవేత్థ నిబ్బానసచ్ఛికిరియా కిలేసపహానపచ్చవేక్ఖణాతి సబ్బం దస్సితం.

౬-౭. కుణ్డలియసుత్తాదివణ్ణనా

౧౮౭-౧౮౮. ఛట్ఠే ఆరామనిస్సయీతి ఆరామం నిస్సాయ వసనభావేన ఆరామనిస్సయీ. పరిసావచరోతి పరిసాయ అవచరో. పరిసం నామ బాలాపి, పణ్డితాపి ఓసరన్తి, యో పన పరప్పవాదం మద్దిత్వా అత్తనో వాదం దీపేతుం సక్కోతి, అయం పరిసావచరో నామ. ఆరామేన ఆరామన్తి ఆరామేనేవ ఆరామం అనుచఙ్కమామి, న బాహిరేనాతి అత్థో. ఉయ్యానేన ఉయ్యానన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అఞ్ఞేన వా ఆరామేన పవిసిత్వా అఞ్ఞం ఆరామం, అఞ్ఞేన ఉయ్యానేన అఞ్ఞం ఉయ్యానన్తి అయమేత్థ అత్థో. ఇతివాదప్పమోక్ఖానిసంసన్తి ‘‘ఏవం పుచ్ఛా హోతి, ఏవం విస్సజ్జనం, ఏవం గహణం, ఏవం నిబ్బేఠన’’న్తి ఇమినా నయేన ఇతివాదో హోతి ఇతివాదప్పమోక్ఖోతి ఏతం ఆనిసంసం. ఉపారమ్భానిసంసన్తి ‘‘అయం పుచ్ఛాయ దోసో, అయం విస్సజ్జనే’’తి ఏవం వాదదోసానిసంసం.

కథం భావితో చ, కుణ్డలియ, ఇన్ద్రియసంవరోతి సత్థా ‘‘ఏత్తకం ఠానం పరిబ్బాజకేన పుచ్ఛితం, ఇదాని పుచ్ఛితుం న సక్కోతీ’’తి ఞత్వా ‘‘న తావ అయం దేసనా యథానుసన్ధిం గతా. ఇదాని నం యథానుసన్ధిం పాపేస్సామీ’’తి సయమేవ పుచ్ఛన్తో ఇమం దేసనం ఆరభి. తత్థ మనాపం నాభిజ్ఝతీతి ఇట్ఠారమ్మణం నాభిజ్ఝాయతి. నాభిహంసతీతి న సామిసాయ తుట్ఠియా అభిహంసతి. తస్స ఠితో చ కాయో హోతి, ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తన్తి తస్స నామకాయో చ చిత్తఞ్చ గోచరజ్ఝత్తే ఠితం హోతి. సుసణ్ఠితన్తి కమ్మట్ఠానవసేన సుట్ఠు సణ్ఠితం. సువిముత్తన్తి కమ్మట్ఠానవిముత్తియా సువిముత్తం. అమనాపన్తి అనిట్ఠారమ్మణం. న మఙ్కు హోతీతి తస్మిం న మఙ్కు హోతి. అప్పతిట్ఠితచిత్తోతి కిలేసవసేన అట్ఠితచిత్తో. అదీనమానసోతి దోమనస్సవసేన అదీనచిత్తో. అబ్యాపన్నచేతసోతి దోసవసేన అపూతిచిత్తో.

ఏవం భావితో ఖో, కుణ్డలియ, ఇన్ద్రియసంవరో ఏవం బహులీకతో తీణి సుచరితాని పరిపూరేతీతి ఏత్థ ఏవం సుచరితపూరణం వేదితబ్బం – ఇమేసు తావ ఛసు ద్వారేసు అట్ఠారస దుచ్చరితాని హోన్తి. కథం? చక్ఖుద్వారే తావ ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచోపేత్వా తస్మిం ఆరమ్మణే లోభం ఉప్పాదేన్తస్స మనోదుచ్చరితం హోతి. లోభసహగతేన చిత్తేన ‘‘అహో వతిదం ఇట్ఠం కన్తం మనాప’’న్తి భణన్తస్స వచీదుచ్చరితం, తదేవ హత్థేన పరామసన్తస్స కాయదుచ్చరితం. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో.

అయం పన విసేసో – సోతద్వారస్మిఞ్హి సద్దారమ్మణస్స వత్థుభూతం సఙ్ఖపణవాదితూరియభణ్డం అనామాసం ఆమసన్తస్స, ఘానద్వారే గన్ధారమ్మణస్స వత్థుభూతం గన్ధమాలాదిం, జివ్హాద్వారే రసారమ్మణస్స వత్థుభూతం మచ్ఛమంసాదిం, కాయద్వారే ఫోట్ఠబ్బారమ్మణస్స వత్థుభూతం వత్థతూలకపావారాదిం, మనోద్వారే పఞ్ఞత్తివసేన ధమ్మారమ్మణభూతం సప్పితేలమధుఫాణితాదిం ఆమసన్తస్స కాయదుచ్చరితం వేదితబ్బం. సఙ్ఖేపతో పనేత్థ ఛసు ద్వారేసు కాయవీతిక్కమో కాయదుచ్చరితం, వచీవీతిక్కమో వచీదుచ్చరితం, మనోవీతిక్కమో మనోదుచ్చరితన్తి తీణేవ దుచ్చరితాని హోన్తి.

అయం పన భిక్ఖు అత్తనో భావనాపటిసఙ్ఖానే ఠితో ఇమాని దుచ్చరితాని సుచరితం కత్వా విపరిణామేతి. కథం? చక్ఖుద్వారే తావ ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచాలేత్వా రూపారమ్మణం విపస్సనం పట్ఠాపయతో మనోసుచరితం హోతి, విపస్సనాసహగతేన చిత్తేన ఖయధమ్మం వయధమ్మన్తి భణన్తస్స వచీసుచరితం, ‘‘అనామాసభణ్డం ఏత’’న్తి అనామసన్తస్స కాయసుచరితం. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం ఇమాని విత్థారతో అట్ఠారస సుచరితాని హోన్తి. సఙ్ఖేపతో పనేత్థాపి ఛసు ద్వారేసు కాయసంవరో కాయసుచరితం, వచీసంవరో వచీసుచరితం, మనోసంవరో మనోసుచరితన్తి తీణేవ సుచరితాని హోన్తి. ఏవం ఇన్ద్రియసంవరో తీణి సుచరితాని పరిపూరేతీతి వేదితబ్బో. ఏత్తావతా సీలానురక్ఖితం ఇన్ద్రియసంవరసీలం కథితం.

కాయదుచ్చరితం పహాయాతిఆదీసు తివిధం కాయదుచ్చరితం, చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం, తివిధం మనోదుచ్చరితం. తస్స పటిపక్ఖవసేన కాయసుచరితాదీని వేదితబ్బాని. ఏత్తావతా కాయసంవరవచీసంవరేహి పాతిమోక్ఖసీలం, మనోసంవరేన తీణి సీలానీతి చతుపారిసుద్ధిసీలం కథితం హోతి. సకలే పన ఇమస్మిం సుత్తే సుచరితమూలకా సతిపట్ఠానా లోకుత్తరమిస్సకా, సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం మూలభూతా సతిపట్ఠానా పుబ్బభాగా, తేపి సతిపట్ఠానమూలకా బోజ్ఝఙ్గా పుబ్బభాగావ. విజ్జావిముత్తిమూలకా పన లోకుత్తరావ కథితాతి వేదితబ్బా. సత్తమం ఉత్తానమేవ.

౮. ఉపవానసుత్తవణ్ణనా

౧౮౯. అట్ఠమే పచ్చత్తన్తి అత్తనావ. యోనిసోమనసికారాతి యోనిసో మనసికారేన. ఆరబ్భమానోవాతి కురుమానోయేవ. సువిముత్తన్తి కమ్మట్ఠానవిముత్తియా సుట్ఠు విముత్తం. అట్ఠింకత్వాతి అత్థం కరిత్వా, అత్థికో హుత్వాతి వుత్తం హోతి.

౯. పఠమఉప్పన్నసుత్తవణ్ణనా

౧౯౦. నవమే నాఞ్ఞత్ర తథాగతస్స పాతుభావాతి తథాగతస్స పాతుభావం వినా న అఞ్ఞస్మిం కాలే ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో.

౧౦. దుతియఉప్పన్నసుత్తవణ్ణనా

౧౯౧. దసమే నాఞ్ఞత్ర సుగతవినయాతి సుగతోవాదం వినా న ఉప్పజ్జన్తీతి.

పబ్బతవగ్గో.