౧౨. సచ్చసంయుత్తం
౧. సమాధివగ్గో
౧. సమాధిసుత్తవణ్ణనా
౧౦౭౧. సచ్చసంయుత్తస్స పఠమే సమాధిం, భిక్ఖవేతి తే కిర భిక్ఖూ చిత్తేకగ్గతాయ పరిహాయన్తి, అథ నేసం సత్థా – ‘‘ఏవమేతే చిత్తేకగ్గతం లభిత్వా, కమ్మట్ఠానం వడ్ఢేత్వా, విసేసం పాపుణిస్సన్తీ’’తి ఇమం దేసనం ఆరభి. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యోగో కరణీయోతి ఏత్థ యథాభూతాదివసేన కారణచ్ఛేదో వేదితబ్బో. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – భిక్ఖవే, యస్మా సమాహితో భిక్ఖు చత్తారి సచ్చాని యథాభూతం పజానాతి, తస్మా తుమ్హేహి చ సమాహితేహి చతున్నం సచ్చానం యథాభూతం పజాననత్థాయ ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యోగో కరణీయో. తథా యస్మా చత్తారి సచ్చాని తథాగతస్సేవ పాతుభావా పాకటాని హోన్తి, యస్మా చ తథాగతేన సువిభత్తాని, యస్మా చ తేసు అపరిమాణా వణ్ణా అపరిమాణాని పదబ్యఞ్జనాని, యస్మా చ తేసం అప్పటివిద్ధత్తా వట్టం వడ్ఢతి, తేసం పటివిద్ధకాలతో పట్ఠాయ న వడ్ఢతి, తస్మా ‘‘ఏవం నో వట్టం న వడ్ఢిస్సతీ’’తి తుమ్హేహి ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యోగో కరణీయో.
౨. పటిసల్లానసుత్తవణ్ణనా
౧౦౭౨. దుతియం కాయవివేకవికలానం కాయవివేకపటిలాభత్థాయ వుత్తం.
౩. పఠమకులపుత్తసుత్తాదివణ్ణనా
౧౦౭౩-౭౫. తతియే అభిసమయాయాతి అభిసమయత్థాయ. సమణబ్రాహ్మణాతి చేత్థ సాసనావచరా అధిప్పేతా. తథా చతుత్థపఞ్చమేసు, తేన తేన అభిలాపేన బుజ్ఝనకానం పన అజ్ఝాసయేనేతాని వుత్తాని.
౬. దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా
౧౦౭౬. ఛట్ఠే అభిసమ్బుద్ధం పకాసేసున్తి అభిసమ్బుద్ధో అహన్తి ఏవం అత్తానం అభిసమ్బుద్ధం పకాసయింసు. ఇమస్మిఞ్హి సుత్తే సబ్బఞ్ఞుబుద్ధా చ సమణగహణేన గహితా.
౧౦. తిరచ్ఛానకథాసుత్తవణ్ణనా
౧౦౮౦. దసమే అనేకవిహితన్తి అనేకవిధం. తిరచ్ఛానకథన్తి అనియ్యానికత్తా సగ్గమోక్ఖమగ్గానం తిరచ్ఛానభూతం కథం. రాజకథన్తిఆదీసు రాజానం ఆరబ్భ ‘‘మహాసమ్మతో మన్ధాతా ధమ్మాసోకో ఏవం మహానుభావో’’తిఆదినా నయేన పవత్తకథా రాజకథా. ఏస నయో చోరకథాదీసు. తేసు ‘‘అసుకో రాజా అభిరూపో దస్సనీయో’’తిఆదినా నయేన గేహసితకథావ తిరచ్ఛానకథా హోతి. ‘‘సోపి నామ ఏవం మహానుభావో ఖయం గతో’’తి ఏవం పవత్తా పన కమ్మట్ఠానభావే తిట్ఠతి. చోరేసుపి ‘‘మూలదేవో ఏవం మహానుభావో మేఘమాలో ఏవం మహానుభావో’’తి తేసం కమ్మం పటిచ్చ ‘‘అహో సూరా’’తి గేహసితకథావ తిరచ్ఛానకథా. యుద్ధేపి భారతయుద్ధాదీసు ‘‘అసుకేన అసుకో ఏవం మారితో ఏవం విద్ధో’’తి కామస్సాదవసేనేవ కథా తిరచ్ఛానకథా, ‘‘తేపి నామ ఖయం గతా’’తి ఏవం పవత్తా పన సబ్బత్థ కమ్మట్ఠానమేవ హోతి. అపిచ అన్నాదీసు ‘‘ఏవం వణ్ణవన్తం గన్ధవన్తం రసవన్తం ఫస్ససమ్పన్నం ఖాదిమ్హ భుఞ్జిమ్హ పివిమ్హ పరిభుఞ్జిమ్హా’’తి కామస్సాదవసేన కథేతుం న వట్టతి. సాత్థకం పన కత్వా ‘‘పుబ్బే ఏవం వణ్ణాదిసమ్పన్నం అన్నం పానం వత్థం సయనం మాలం గన్ధం విలేపనం సీలవన్తానం అదమ్హ, చేతియే పూజం అకరిమ్హా’’తి కథేతుం వట్టతి.
ఞాతికథాదీసుపి ‘‘అమ్హాకం ఞాతకా సూరా సమత్థా’’తి వా, ‘‘పుబ్బే మయం ఏవం విచిత్రేహి యానేహి విచరిమ్హా’’తి వా అస్సాదవసేన వత్తుం న వట్టతి. సాత్థకం పన కత్వా ‘‘తేపి నో ఞాతకా ఖయం గతా’’తి వా, ‘‘పుబ్బే మయం ఏవరూపా ఉపాహనా సఙ్ఘస్స అదమ్హా’’తి వా కథేతబ్బా. గామకథాదీసుపి సునివిట్ఠదున్నివిట్ఠసుభిక్ఖదుబ్భిక్ఖాదివసేన వా ‘‘అసుకగామవాసినో సూరా సమత్థా’’తి వా ఏవం అస్సాదవసేన వత్తుం న వట్టతి, సాత్థకం పన కత్వా ‘‘సద్ధా పసన్నా’’తి వా, ‘‘ఖయం గతా’’తి వా వత్తుం వట్టతి. నిగమనగరజనపదకథాసుపి ఏసేవ నయో.
ఇత్థికథాపి వణ్ణసణ్ఠానాదీని పటిచ్చ అస్సాదవసేన వత్తుం న వట్టతి, ‘‘సద్ధా పసన్నా ఖయం గతా’’తి ఏవమేవ వట్టతి. సూరకథాపి ‘‘నన్దిమిత్తో నామ యోధో సూరో అహోసీ’’తి అస్సాదవసేన వత్తుం న వట్టతి, ‘‘సద్ధో పసన్నో అహోసి, ఖయం గతో’’తి ఏవమేవ వట్టతి. సురాకథాతిపి పాఠో. సాపి చేసా సురాకథా ‘‘ఏవరూపా నామ సురా పీతా రతిజననీ హోతీ’’తి అస్సాదవసేనేవ న వట్టతి, ఆదీనవవసేన పన ‘‘ఉమ్మత్తకసంవత్తనికా’’తిఆదినా నయేన వట్టతి. విసిఖాకథాపి ‘‘అసుకవిసిఖా సునివిట్ఠా దున్నివిట్ఠా’’తి వా, ‘‘అసుకవిసిఖాయ వాసినో సూరా సమత్థా’’తి వా అస్సాదవసేనేవ వత్తుం న వట్టతి, ‘‘సద్ధా పసన్నా ఖయం గతా’’తి ఏచ్చేవం వట్టతి. కుమ్భట్ఠానకథాతి ఉదకతిత్థకథా వుచ్చతి, కుమ్భదాసికథా వా. సాపి ‘‘పాసాదికా నచ్చితుం గాయితుం ఛేకా’’తి అస్సాదవసేన న వట్టతి, ‘‘సద్ధా పసన్నా’’తిఆదినా నయేనేవ వట్టతి.
పుబ్బపేతకథాతి అతీతఞాతికథా. తత్థ వత్తమానఞాతికథాసదిసోవ వినిచ్ఛయో. నానత్తకథాతి పురిమపచ్ఛిమకథాహి విముత్తా అవసేసా నానాసభావా నిరత్థకకథా. లోకక్ఖాయికాతి ‘‘అయం లోకో కేన నిమ్మితో, అసుకేన నామ నిమ్మితో, కాకో సేతో అట్ఠీనం సేతత్తా, బలాకా రత్తా లోహితస్స రత్తత్తా’’తి ఏవమాదికా లోకాయతవితణ్డసల్లాపకథా. సముద్దక్ఖాయికా నామ ‘‘కస్మా సముద్దో సాగరో, సాగరదేవేన ఖనితత్తా సాగరో, ఖతో మేతి హత్థముద్దాయ నివేదితత్తా సముద్దో’’తి ఏవమాదికా నిరత్థకసముద్దక్ఖాయికకథా. ఇతి భవో ఇతి అభవోతి యం వా తం వా నిరత్థకకారణం వత్వా పవత్తితకథా ఇతిభవాభవకథా. ఏత్థ చ భవోతి సస్సతం, అభవోతి ఉచ్ఛేదం. భవోతి వుద్ధి, అభవోతి హాని. భవోతి కామసుఖం, అభవోతి అత్తకిలమథో. ఇతి ఇమాయ ఛబ్బిధాయ ఇతిభవాభవకథాయ సద్ధిం బాత్తింస తిరచ్ఛానకథా నామ హోన్తి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
పఠమో వగ్గో.
౨. ధమ్మచక్కప్పవత్తనవగ్గో
౧. ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తవణ్ణనా
౧౦౮౧. దుతియస్స పఠమే బారాణసియన్తి ఏవంనామకే నగరే. ఇసిపతనే మిగదాయేతి ఇసీనం పతనుప్పతనవసేన ఏవంలద్ధనామే మిగానం అభయదానవసేన దిన్నత్తా మిగదాయసఙ్ఖాతే ఆరామే. ఏత్థ హి ఉప్పన్నుప్పన్నా సబ్బఞ్ఞుఇసయో పతన్తి, ధమ్మచక్కప్పవత్తనత్థం నిసీదన్తీతి అత్థో. నన్దమూలకపబ్భారతో సత్తాహచ్చయేన నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠితా అనోతత్తదహే కతముఖధోవనాదికిచ్చా ఆకాసేన ఆగన్త్వా పచ్చేకబుద్ధఇసయోపేత్థ ఓతరణవసేన పతన్తి, ఉపోసథత్థఞ్చ అనుపోసథత్థఞ్చ సన్నిపతన్తి, గన్ధమాదనం పటిగచ్ఛన్తాపి తతోవ ఉప్పతన్తీతి ఇమినా ఇసీనం పతనుప్పతనవసేన తం ‘‘ఇసిపతన’’న్తి వుచ్చతి.
ఆమన్తేసీతి దీపఙ్కరపాదమూలే కతాభినీహారతో పట్ఠాయ పారమియో పూరేన్తో అనుపుబ్బేన పచ్ఛిమభవే కతాభినిక్ఖమనో అనుపుబ్బేన బోధిమణ్డం పత్వా తత్థ అపరాజితపల్లఙ్కే నిసిన్నో మారబలం భిన్దిత్వా పఠమయామే పుబ్బేనివాసం అనుస్సరిత్వా మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం విసోధేత్వా పచ్ఛిమయామావసానే దససహస్సిలోకధాతుం ఉన్నాదేన్తో సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా సత్త సత్తాహాని బోధిమణ్డే వీతినామేత్వా మహాబ్రహ్మునా ఆయాచితధమ్మదేసనో బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేత్వా లోకానుగ్గహేన బారాణసిం గన్త్వా పఞ్చవగ్గియే సఞ్ఞాపేత్వా ధమ్మచక్కం పవత్తేతుకామో ఆమన్తేసి.
ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తాతి ద్వే ఇమే, భిక్ఖవే, కోట్ఠాసా. ఇమస్స పన పదస్స సహ సముదాహారేన సముదాహారనిగ్ఘోసో హేట్ఠా అవీచిం ఉపరి భవగ్గం పత్వా దససహస్సిలోకధాతుం పత్థరిత్వా అట్ఠాసి. తస్మింయేవ సమయే అట్ఠారసకోటిసఙ్ఖా బ్రహ్మానో సమాగచ్ఛింసు, పచ్ఛిమదిసాయ సూరియో అత్థమేతి, పాచీనదిసాయ ఆసాళ్హనక్ఖత్తేన యుత్తో పుణ్ణచన్దో ఉగ్గచ్ఛతి. తస్మిం సమయే భగవా ఇమం ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తం ఆరభన్తో ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తా’’తిఆదిమాహ.
తత్థ పబ్బజితేనాతి గిహిసంయోజనం ఛిన్దిత్వా పబ్బజ్జుపగతేన. న సేవితబ్బాతి న వళఞ్జేతబ్బా. యో చాయం కామేసు కామసుఖల్లికానుయోగోతి యో చ అయం వత్థుకామేసు కిలేసకామసుఖస్స అనుయోగో. హీనోతి లామకో. గమ్మోతి గామవాసీనం సన్తకో. పోథుజ్జనికోతి అన్ధబాలజనేన ఆచిణ్ణో. అనరియోతి న అరియో న విసుద్ధో న ఉత్తమో న వా అరియానం సన్తకో. అనత్థసంహితోతి న అత్థసంహితో, హితసుఖావహకారణం అనిస్సితోతి అత్థో. అత్తకిలమథానుయోగోతి అత్తనో కిలమథస్స అనుయోగో, అత్తనో దుక్ఖకరణన్తి అత్థో. దుక్ఖోతి కణ్టకాపస్సయసేయ్యాదీహి అత్తమారణేహి దుక్ఖావహో.
పఞ్ఞాచక్ఖుం కరోతీతి చక్ఖుకరణీ. దుతియపదం తస్సేవ వేవచనం. ఉపసమాయాతి కిలేసూపసమత్థాయ. అభిఞ్ఞాయాతి చతున్నం సచ్చానం అభిజాననత్థాయ. సమ్బోధాయాతి తేసంయేవ సమ్బుజ్ఝనత్థాయ. నిబ్బానాయాతి నిబ్బానసచ్ఛికిరియాయ. సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం సియా, తం హేట్ఠా తత్థ తత్థ వుత్తమేవ. సచ్చకథాపి సబ్బాకారేనేవ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౨౯) విత్థారితా.
తిపరివట్టన్తి సచ్చఞాణకిచ్చఞాణకతఞాణసఙ్ఖాతానం తిణ్ణం పరివట్టానం వసేన తిపరివట్టం. ఏత్థ హి ‘‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చం, ఇదం దుక్ఖసముదయ’’న్తి ఏవం చతూసు సచ్చేసు యథాభూతం ఞాణం సచ్చఞాణం నామ. తేసుయేవ ‘‘పరిఞ్ఞేయ్యం పహాతబ్బ’’న్తి ఏవం కత్తబ్బకిచ్చజాననఞాణం కిచ్చఞాణం నామ. ‘‘పరిఞ్ఞాతం పహీన’’న్తి ఏవం తస్స తస్స కిచ్చస్స కతభావజాననఞాణం కతఞాణం నామ. ద్వాదసాకారన్తి తేసంయేవ ఏకేకస్మిం సచ్చే తిణ్ణం తిణ్ణం ఆకారానం వసేన ద్వాదసాకారం. ఞాణదస్సనన్తి ఏతేసం తిపరివట్టానం ద్వాదసన్నం ఆకారానం వసేన ఉప్పన్నఞాణసఙ్ఖాతం దస్సనం. ధమ్మచక్ఖున్తి అఞ్ఞత్థ తయో మగ్గా తీణి చ ఫలాని ధమ్మచక్ఖు నామ హోన్తి, ఇధ పఠమమగ్గోవ.
ధమ్మచక్కేతి పటివేధఞాణే చేవ దేసనాఞాణే చ. బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నస్స హి చతూసు సచ్చేసు ఉప్పన్నం ద్వాదసాకారం పటివేధఞాణమ్పి, ఇసిపతనే నిసిన్నస్స ద్వాదసాకారాయ సచ్చదేసనాయ పవత్తితం దేసనాఞాణమ్పి ధమ్మచక్కం నామ. ఉభయమ్పి హేతం దసబలస్స ఉరే పవత్తఞాణమేవ. ఇమాయ దేసనాయ పకాసేన్తేన భగవతా ధమ్మచక్కం పవత్తితం నామ. తం పనేతం ధమ్మచక్కం యావ అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరో అట్ఠారసహి బ్రహ్మకోటీహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాతి, తావ నం భగవా పవత్తేతి నామ, పతిట్ఠితే చ పవత్తితం నామ. తం సన్ధాయ పవత్తితే చ పన భగవతా ధమ్మచక్కే భుమ్మా దేవా సద్దమనుస్సావేసున్తిఆది వుత్తం.
తత్థ భుమ్మాతి భూమట్ఠకదేవతా. సద్దమనుస్సావేసున్తి ఏకప్పహారేనేవ సాధుకారం దత్వా – ‘‘ఏతం భగవతా’’తిఆదీని వదన్తా అనుసావయింసు. ఓభాసోతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణోభాసో. సో హి తదా దేవానం దేవానుభావం అతిక్కమిత్వా విరోచిత్థ. అఞ్ఞాసి వత, భో, కోణ్డఞ్ఞోతి ఇమస్సపి ఉదానస్స ఉదాహారనిగ్ఘోసో దససహస్సిలోకధాతుం ఫరిత్వా అట్ఠాసి.
౯. సఙ్కాసనసుత్తవణ్ణనా
౧౦౮౯. నవమే అపరిమాణా వణ్ణాతి అప్పమాణాని అక్ఖరాని. బ్యఞ్జనాతి తేసంయేవ వేవచనం, వణ్ణానం వా ఏకదేసా యదిదం బ్యఞ్జనా నామ. సఙ్కాసనాతి విభత్తియో. ఏకమేకస్మిఞ్హి సచ్చే సబ్బాకారేన విత్థారియమానే వణ్ణాదీనం అన్తో నామ నత్థి. తస్మా ఏవమాహ.
౧౦. తథసుత్తవణ్ణనా
౧౦౯౦. దసమే సభావావిజహనట్ఠేన తథం. దుక్ఖఞ్హి దుక్ఖమేవ వుత్తం. సభావస్స అమోఘతాయ అవితథం. న హి దుక్ఖం అదుక్ఖం నామ హోతి. అఞ్ఞభావానుపగమేన అనఞ్ఞథం. న హి దుక్ఖం సముదయాదిభావం ఉపగచ్ఛతి. సముదయాదీసుపి ఏసేవ నయోతి.
ధమ్మచక్కప్పవత్తనవగ్గో దుతియో.
౩. కోటిగామవగ్గో
౧. కోటిగామసుత్తవణ్ణనా
౧౦౯౧. తతియస్స పఠమే అననుబోధాతి అననుబుజ్ఝనేన. అప్పటివేధాతి అప్పటివిజ్ఝనేన.
౨. దుతియకోటిగామసుత్తవణ్ణనా
౧౦౯౨. దుతియే చేతోవిముత్తి పఞ్ఞావిముత్తీతి ఫలసమాపత్తిఫలపఞ్ఞానం నామం.
౭. తథసుత్తవణ్ణనా
౧౦౯౭. సత్తమే తస్మా అరియసచ్చానీతి యస్మా తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని, తస్మా అరియానం సచ్చానీతి వుచ్చన్తి. న హి వితథాని అరియా అరియసచ్చతో పటివిజ్ఝన్తి.
౮. లోకసుత్తవణ్ణనా
౧౦౯౮. అట్ఠమే తథాగతో అరియో, తస్మా ‘‘అరియసచ్చానీ’’తి యస్మా అరియేన తథాగతేన పటివిద్ధత్తా దేసితత్తా చ తాని అరియసన్తకాని హోన్తి, తస్మా అరియస్స సచ్చత్తా అరియసచ్చానీతి అత్థో.
౧౦. గవమ్పతిసుత్తవణ్ణనా
౧౧౦౦. దసమే సహఞ్చనికేతి సహఞ్చనియనగరే. యో, భిక్ఖవే, దుక్ఖం పస్సతి, దుక్ఖసముదయమ్పి సో పస్సతీతిఆది ఏకపటివేధవసేన వుత్తం, ఇమస్మిఞ్హి సుత్తే ఏకపటివేధోవ కథితో.
కోటిగామవగ్గో తతియో.
౪. సీసపావనవగ్గో
౧. సీసపావనసుత్తవణ్ణనా
౧౧౦౧. చతుత్థస్స పఠమే యదిదం ఉపరీతి యాని ఇమాని ఉపరి. సీసపావనేతి సీసపారుక్ఖే.
౨. ఖదిరపత్తసుత్తవణ్ణనా
౧౧౦౨. దుతియే అనభిసమేచ్చాతి ఞాణేన అనభిసమాగన్త్వా, అప్పటివిజ్ఝిత్వాతి అత్థో.
౩. దణ్డసుత్తవణ్ణనా
౧౧౦౩. తతియే అస్మా లోకా పరం లోకన్తి ఇమమ్హా మనుస్సలోకా పరం నిరయమ్పి, తిరచ్ఛానయోనిమ్పి, పేత్తివిసయమ్పి, మనుస్సలోకమ్పి, దేవలోకమ్పి, గచ్ఛన్తి, పునప్పునం వట్టస్మింయేవ నిబ్బత్తన్తీతి అత్థో.
౫. సత్తిసతసుత్తవణ్ణనా
౧౧౦౫. పఞ్చమే ఏవఞ్చేతం, భిక్ఖవే, అస్సాతి, భిక్ఖవే, ఏవం చే ఏతం భవేయ్య, నిరన్తరం సత్తిసతేహి హఞ్ఞమానస్స దుక్ఖదోమనస్సేహి సహేవేస సచ్చాభిసమయో భవేయ్య చేతి అత్థో.
౯. ఇన్దఖీలసుత్తవణ్ణనా
౧౧౦౯. నవమే ముఖం ఓలోకేన్తీతి అజ్ఝాసయం ఓలోకేన్తి. అజ్ఝాసయో ఇధ ముఖన్తి అధిప్పేతో.
౧౦. వాదత్థికసుత్తవణ్ణనా
౧౧౧౦. దసమే సిలాయూపోతి సిలాథమ్భో. సోళసకుక్కుకోతి సోళసహత్థో. సోళసకుక్కూతిపి పాఠో. హేట్ఠా నేమఙ్గమాతి హేట్ఠా ఆవాటం పవిట్ఠా. అట్ఠ కుక్కు ఉపరినేమస్సాతి అట్ఠ హత్థా ఆవాటస్స ఉపరి ఉగ్గన్త్వా ఠితా భవేయ్యుం. భుసాతి బలవతీ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
సీసపావనవగ్గో చతుత్థో.
౫. పపాతవగ్గో
౧. లోకచిన్తాసుత్తవణ్ణనా
౧౧౧౧. పఞ్చమస్స పఠమే సుమాగధాయ పోక్ఖరణియాతి ఏవంనామికాయ పోక్ఖరణియా. లోకచిన్తం చిన్తేన్తోతి, ‘‘కేన ను ఖో చన్దిమసూరియా కతా, కేన మహాపథవీ, కేన మహాసముద్దో, కేన సత్తా ఉప్పాదితా, కేన పబ్బతా, కేన అమ్బతాలనాళికేరాదయో’’తి ఏవరూపం లోకచిన్తం చిన్తేన్తో నిసీది.
విచేతోతి విగతచిత్తో విక్ఖిత్తచిత్తో వా. భూతంయేవ అద్దసాతి తే కిర అసురా సమ్బరిమాయం సమ్పరివత్తేత్వా యథా నే సో పురిసో హత్థిఅస్సాదీసు ఆరుహన్తే ఉక్ఖిపిత్వా, భిసముళాలచ్ఛిద్దేహి పవిసన్తే పస్సతి, ఏవం అధిట్ఠహింసు. తం సన్ధాయ సత్థా ‘‘భూతంయేవ అద్దసా’’తి ఆహ. దేవానంయేవ మోహయమానాతి దేవానం చిత్తం మోహయన్తా. తస్మాతి యస్మా లోకచిన్తం చిన్తేన్తో ఉమ్మత్తకోపి హోతి, తస్మా.
౨-౩. పపాతసుత్తాదివణ్ణనా
౧౧౧౨-౧౩. దుతియే పటిభానకూటోతి ఏకో మహన్తో పబ్బతసదిసో మరియాదపాసాణో. తతియే అనిట్ఠరూపన్తి అనిట్ఠసభావం.
౪. కూటాగారసుత్తవణ్ణనా
౧౧౧౪. చతుత్థే హేట్ఠిమం ఘరం అకరిత్వాతి థమ్భభిత్తిపాదుస్సాపనాదినా ఘరస్స హేట్ఠిమభాగం అకత్వా.
౫. వాలసుత్తవణ్ణనా
౧౧౧౫. పఞ్చమే సన్థాగారేతి సిప్పుగ్గణ్హనసాలాయం. ఉపాసనం కరోన్తేతి కణ్డఖిపనసిప్పం కరోన్తే. అసనం అతిపాతేన్తేతి కణ్డం అతిక్కమేన్తే. పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖన్తి ఏకం కణ్డం ఖిపిత్వా యథా అస్స సరస్స పోఙ్ఖం విజ్ఝతి, అపరం అనుపోఙ్ఖం నామ దుతియస్స పోఙ్ఖం, పున అపరం తస్స పోఙ్ఖన్తి ఏవం అతిపాతేన్తే అద్దస. యత్ర హి నామాతి యే నామ. దురభిసమ్భవతరన్తి దుక్కరతరం. సత్తధా భిన్నస్స వాలస్స కోటియా కోటిం పటివిజ్ఝేయ్యాతి ఏకం వాలం సత్తధా భిన్దిత్వా, తస్స ఏకం భేదం గహేత్వా, వాతిఙ్గణమజ్ఝే బన్ధిత్వా, అపరం భేదం కణ్డస్స అగ్గకోటియం బన్ధిత్వా, ఉసభమత్తే ఠితో కణ్డబద్ధాయ కోటియా తం వాతిఙ్గణబద్ధకోటిం పటివిజ్ఝేయ్యాతి అత్థో. తస్మాతి యస్మా ఏవం దుప్పటివిజ్ఝాని చత్తారి సచ్చాని, తస్మా.
౭. పఠమఛిగ్గళయుగసుత్తవణ్ణనా
౧౧౧౭. సత్తమే అఞ్ఞమఞ్ఞఖాదికాతి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఖాదనం. దుబ్బలఖాదికాతి బలవన్తేహి మచ్ఛాదీహి దుబ్బలానం మచ్ఛాదీనం ఖాదనం.
౮. దుతియఛిగ్గళయుగసుత్తవణ్ణనా
౧౧౧౮. అట్ఠమే మహాపథవీతి చక్కవాళగబ్భన్తరా మహాపథవీ. అధిచ్చమిదం, భన్తేతి ఇదం అధిచ్చుప్పత్తికం సచే తం యుగం న పూతి భవేయ్య, సముద్దే ఉదకం న సుస్సేయ్య, సో చ కచ్ఛపో న మరేయ్య, అపి నామ యదిచ్ఛావసేన సియాతి అత్థో.
ఏవం అధిచ్చమిదం, భిక్ఖవేతి ఏత్థ మహాసీవత్థేరో చత్తారి యుగాని దస్సేతి – పురత్థిమచక్కవాళముఖవట్టియం ఠితేన పురిసేన పక్ఖిత్తయుగస్స హి ఛిగ్గళేన తస్స అన్ధకచ్ఛపస్స గీవాయ పవేసనం వియ మనుస్సపటిలాభో అధిచ్చపటిలాభీ. దక్ఖిణచక్కవాళముఖవట్టియం ఠితేన పక్ఖిత్తస్స పన పరిబ్భమన్తస్స పురిమయుగం పత్వా ఛిగ్గళేన ఛిగ్గళుపరి ఆరుళ్హస్స ఛిగ్గళేన గీవప్పవేసనం వియ తథాగతుప్పాదో అధిచ్చతరసమ్భవో. పచ్ఛిమచక్కవాళముఖవట్టియం ఠితేన పక్ఖిత్తస్స పన పరిబ్భమన్తస్స పురిమయుగద్వయం పత్వా ఛిగ్గళేన ఛిగ్గళుపరి ఆరుళ్హస్స ఛిగ్గళేన గీవప్పవేసనం వియ తథాగతప్పవేదితస్స ధమ్మవినయస్స దీపనం అధిచ్చతరసమ్భవం. ఉత్తరచక్కవాళముఖవట్టియం ఠితేన పక్ఖిత్తస్స పన పరిబ్భమన్తస్స పురిమయుగత్తయం పత్వా ఛిగ్గళేన ఛిగ్గళుపరి ఆరుళ్హస్స ఛిగ్గళేన గీవప్పవేసనం వియ చతుసచ్చపటివేధో అతివియ అధిచ్చతరసమ్భవో వేదితబ్బో. నవమాదీని అభిసమయసంయుత్తే వుత్తనయానేవాతి.
పపాతవగ్గో పఞ్చమో.
౬. అభిసమయవగ్గవణ్ణనా
౧౧౨౧. అభిసమయవగ్గో నిదానవగ్గే అభిసమయసంయుత్తే విత్థారితోవ.
౭. పఠమఆమకధఞ్ఞపేయ్యాలవగ్గో
౩. పఞ్ఞాసుత్తవణ్ణనా
౧౧౩౩. ఆమకధఞ్ఞపేయ్యాలే అరియేన పఞ్ఞాచక్ఖునాతి విపస్సనం ఆదిం కత్వా లోకియలోకుత్తరేన ఞాణచక్ఖునా.
౪. సురామేరయసుత్తవణ్ణనా
౧౧౩౪. సురామేరయమజ్జప్పమాదట్ఠానా పటివిరతాతి ఏత్థ సురా నామ పిట్ఠసురా, ఓదనసురా, పూవసురా, కిణ్ణపక్ఖిత్తా, సమ్భారసంయుత్తాతి పఞ్చవిధా. మేరయం నామ పుప్ఫాసవో, ఫలాసవోతి, ఏవం వుత్తో యో కోచి ఆసవో. మజ్జన్తి తదేవ ఉభయం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి సురాసవవినిముత్తం మదనీయం. యాయ చేతనాయ తం పివన్తి, సా పమాదస్స కారణత్తా పమాదట్ఠానం నామ, తతో పటివిరతాతి అత్థో.
౬-౭. మత్తేయ్యసుత్తాదివణ్ణనా
౧౧౩౬-౩౭. మత్తేయ్యాతి మాతుహితా, మాతరి సమ్మాపటిపన్నాతి అత్థో. పేత్తేయ్యాదీసు పితుహితా పేత్తేయ్యా.
౮-౯. సామఞ్ఞసుత్తాదివణ్ణనా
౧౧౩౮-౩౯. సమణానం హితా సామఞ్ఞా. బ్రాహ్మణానం హితా బ్రహ్మఞ్ఞా. తేసు తేసు సమ్మా పటిపన్నానంయేవేతం అధివచనం.
౧౦. పచాయికసుత్తవణ్ణనా
౧౧౪౦. కులే జేట్ఠాపచాయినోతి కులే జేట్ఠానం అపచాయినో, నీచవుత్తినోతి అత్థో.
౮. దుతియఆమకధఞ్ఞపేయ్యాలవగ్గో
౮. బీజగామసుత్తవణ్ణనా
౧౧౪౮. బీజగామభూతగామసమారమ్భాతి మూలబీజం, ఖన్ధబీజం, ఫళుబీజం, అగ్గబీజం, బీజబీజన్తి పఞ్చవిధస్స బీజగామస్స చేవ యస్స కస్సచి నీలతిణరుక్ఖాదికస్స భూతగామస్స చ సమారమ్భా, ఛేదనపచనాదిభావేన వికోపనా పటివిరతాతి అత్థో.
౯. వికాలభోజనసుత్తవణ్ణనా
౧౧౪౯. వికాలభోజనాతి కాలాతిక్కన్తభోజనా, మజ్ఝన్హికాతిక్కమతో పట్ఠాయ యావకాలికపరిభోగాతి అత్థో.
౧౦. గన్ధవిలేపనసుత్తవణ్ణనా
౧౧౫౦. మాలాదీసు మాలాతి యం కిఞ్చి పుప్ఫం. గన్ధన్తి యం కిఞ్చి గన్ధజాతం. విలేపనన్తి ఛవిరాగకరణం. తత్థ పిళన్ధన్తా ధారేన్తి నామ, ఊనట్ఠానం పూరేన్తా మణ్డేన్తి నామ, గన్ధవసేన ఛవిరాగవసేన చ సాదియన్తా విభూసేన్తి నామ. ఠానం వుచ్చతి కారణం. తస్మా యాయ దుస్సీల్యచేతనాయ తాని మాలాధారణాదీని మహాజనో కరోతి, తతో పటివిరతాతి అత్థో.
౯. తతియఆమకధఞ్ఞపేయ్యాలవగ్గో
౧. నచ్చగీతసుత్తవణ్ణనా
౧౧౫౧. సాసనస్స అననులోమత్తా విసూకం పటాణీభూతం దస్సనన్తి విసూకదస్సనం. అత్తనా నచ్చననచ్చాపనాదివసేన నచ్చా చ గీతా చ వాదితా చ అన్తమసో మయూరనచ్చాదివసేనాపి పవత్తానం నచ్చాదీనం విసూకభూతా దస్సనా చాతి నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనా. నచ్చాదీని హి అత్తనా పయోజేతుం వా పరేహి పయోజాపేతుం వా పయుత్తాని పస్సితుం వా నేవ భిక్ఖూనం, న భిక్ఖునీనం వట్టన్తి.
౨. ఉచ్చాసయనసుత్తవణ్ణనా
౧౧౫౨. ఉచ్చాసయనం వుచ్చతి పమాణాతిక్కన్తం. మహాసయనం అకప్పియత్థరణం, తతో పటివిరతాతి అత్థో.
౩. జాతరూపసుత్తవణ్ణనా
౧౧౫౩. జాతరూపన్తి సువణ్ణం. రజతన్తి కహాపణో – లోహమాసకో, జతుమాసకో, దారుమాసకోతి యే వోహారం గచ్ఛన్తి, తస్స ఉభయస్సాపి పటిగ్గహణా పటివిరతా. నేవ నం ఉగ్గణ్హన్తి న ఉగ్గణ్హాపేన్తి, న ఉపనిక్ఖిత్తం సాదియన్తీతి అత్థో.
౪. ఆమకధఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా
౧౧౫౪. ఆమకధఞ్ఞపటిగ్గహణాతి సాలి-వీహి-యవ-గోధుమ-కఙ్గు-వరక-కుద్రూసకసఙ్ఖాతస్స సత్తవిధస్సాపి ఆమకధఞ్ఞస్స పటిగ్గహణా. న కేవలఞ్చ ఏతేసం పటిగ్గహణమేవ, ఆమసనమ్పి భిక్ఖూనం న వట్టతియేవ.
౫. ఆమకమంససుత్తవణ్ణనా
౧౧౫౫. ఆమకమంసపటిగ్గహణాతి ఏత్థ అఞ్ఞత్ర ఉద్దిస్స అనుఞ్ఞాతా ఆమకమంసమచ్ఛానం పటిగ్గహణమేవ భిక్ఖూనం న వట్టతి, నో ఆమసనం.
౬. కుమారికసుత్తవణ్ణనా
౧౧౫౬. ఇత్థికుమారికపటిగ్గహణాతి ఏత్థ ఇత్థీతి పురిసన్తరగతా, ఇతరా కుమారికా నామ. తాసం పటిగ్గహణమ్పి ఆమసనమ్పి అకప్పియమేవ.
౭. దాసిదాససుత్తవణ్ణనా
౧౧౫౭. దాసిదాసపటిగ్గహణాతి ఏత్థ దాసిదాసవసేనేవ తేసం పటిగ్గహణం న వట్టతి, ‘‘కప్పియకారకం దమ్మి, ఆరామికం దమ్మీ’’తి ఏవం వుత్తే పన వట్టతి.
౧౦. చతుత్థఆమకధఞ్ఞపేయ్యాలవగ్గో
౧. ఖేత్తవత్థుసుత్తవణ్ణనా
౧౧౬౧. అజేళకాదీసు ఖేత్తవత్థుపరియోసానేసు కప్పియాకప్పియనయో వినయవసేన ఉపపరిక్ఖితబ్బో. తత్థ ఖేత్తం నామ యస్మిం పుబ్బణ్ణం రుహతి. వత్థు నామ యస్మిం అపరణ్ణం రుహతి. యత్థ వా ఉభయం రుహతి, తం ఖేత్తం. తదత్థాయ అకతభూమిభాగో వత్థు. ఖేత్తవత్థుసీసేన చేత్థ వాపితళాకాదీనిపి సఙ్గహితానేవ.
౨-౩. కయవిక్కయసుత్తాదివణ్ణనా
౧౧౬౨-౬౩. కయవిక్కయాతి కయా చ విక్కయా చ. దూతేయ్యం వుచ్చతి దూతకమ్మం, గిహీనం పణ్ణం వా సాసనం వా గహేత్వా తత్థ తత్థ గమనం. పహిణగమనం వుచ్చతి ఘరా ఘరం పేసితస్స ఖుద్దకగమనం. అనుయోగో నామ తదుభయకరణం. తస్మా దూతేయ్యపహిణగమనానుయోగాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
౪. తులాకూటసుత్తవణ్ణనా
౧౧౬౪. తులాకూటాదీసు కూటన్తి వఞ్చనం. తత్థ తులాకూటం తావ రూపకూటం, అఙ్గకూటం, గహణకూటం, పటిచ్ఛన్నకూటన్తి చతుబ్బిధం హోతి. తత్థ రూపకూటం నామ ద్వే తులా సమరూపా కత్వా గణ్హన్తో మహతియా గణ్హాతి, దదన్తో ఖుద్దికాయ దేతి. అఙ్గకూటం నామ గణ్హన్తో పచ్ఛాభాగే హత్థేన తులం అక్కమతి, దదన్తో పుబ్బభాగే. గహణకూటం నామ గణ్హన్తో మూలే రజ్జుం గణ్హాతి, దదన్తో అగ్గే. పటిచ్ఛన్నకూటం నామ తులం సుసిరం కత్వా అన్తో అయచుణ్ణం పక్ఖిపిత్వా గణ్హన్తో తం పచ్ఛాభాగే కరోతి, దదన్తో అగ్గభాగే.
కంసో వుచ్చతి సువణ్ణపాతి, తాయ వఞ్చనం కంసకూటం. కథం? ఏకం సువణ్ణపాతిం కత్వా అఞ్ఞా ద్వే తిస్సో లోహపాతియో సువణ్ణవణ్ణా కరోన్తి. తతో జనపదం గన్త్వా, కిఞ్చిదేవ అడ్ఢకులం పవిసిత్వా, ‘‘సువణ్ణభాజనాని కిణథా’’తి వత్వా, అగ్ఘే పుచ్ఛితే సమగ్ఘతరం దాతుకామా హోన్తి, తతో తేహి ‘‘కథం ఇమేసం సువణ్ణభావో జానితబ్బో’’తి వుత్తే ‘‘వీమంసిత్వా గణ్హథా’’తి సువణ్ణపాతిం పాసాణే ఘంసిత్వా సబ్బపాతియో దత్వా గచ్ఛన్తి.
మానకూటం హదయభేద-సిఖాభేద-రజ్జుభేదవసేన తివిధం హోతి. తత్థ హదయభేదో సప్పితేలాదిమిననకాలే లబ్భతి. తాని హి గణ్హన్తో హేట్ఠాఛిద్దేన మానేన ‘‘సణికం ఆసిఞ్చా’’తి వత్వా అన్తోభాజనే బహుం పగ్ఘరాపేత్వా గణ్హాతి, దదన్తో ఛిద్దం పిధాయ సీఘం పూరేత్వా దేతి. సిఖాభేదో తిలతణ్డులాదిమిననకాలే లబ్భతి. తాని హి గణ్హన్తో సణికం సిఖం ఉస్సాపేత్వా గణ్హాతి, దదన్తో వేగేన సిఖం భిన్దన్తో దేతి. రజ్జుభేదో ఖేత్తవత్థుమిననకాలే లబ్భతి. లఞ్జం అలభన్తా హి ఖేత్తం అమహన్తం మహన్తం కత్వా మినన్తి.
౫. ఉక్కోటనసుత్తవణ్ణనా
౧౧౬౫. ఉక్కోటనాదీసు ఉక్కోటనన్తి సామికే అస్సామికే కాతుం లఞ్జగ్గహణం. వఞ్చనన్తి తేహి తేహి ఉపాయేహి పరేసం వఞ్చనం. తత్రిదమేకంవత్థు – ఏకో కిర లుద్దకో మిగఞ్చ మిగపోతకఞ్చ గహేత్వా ఆగచ్ఛతి. తమేకో ధుత్తో ‘‘కిం, భో, మిగో అగ్ఘతి, కిం మిగపోతకో’’తి?, ఆహ. ‘‘మిగో ద్వే కహాపణే, మిగపోతకో ఏక’’న్తి చ వుత్తే కహాపణం దత్వా, మిగపోతకం గహేత్వా థోకం గన్త్వా నివత్తో ‘‘న మే, భో, మిగపోతకేన అత్థో, మిగం మే దేహీ’’తి ఆహ. తేన హి ద్వే కహాపణే దేహీతి. నను, భో, మయా పఠమం ఏకో కహాపణో దిన్నోతి. ఆమ దిన్నోతి. ఇమమ్పి మిగపోతకం గణ్హ, ఏవం సో చ కహాపణో, అయఞ్చ కహాపణగ్ఘనకో మిగపోతకోతి ద్వే కహాపణా భవిస్సన్తీతి. సో ‘‘కారణం వదతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా మిగపోతకం గహేత్వా మిగం అదాసీతి.
నికతీతి యోగవసేన వా మాయావసేన వా అపామఙ్గం పామఙ్గన్తి అమణిం మణిన్తి, అసువణ్ణం సువణ్ణన్తి కత్వా పతిరూపకేన వఞ్చనం. సాచియోగోతి కుటిలయోగో. ఏతేసంయేవ ఉక్కోటనాదీనమేతం నామం. తస్మా ఉక్కోటనసాచియోగా వఞ్చనసాచియోగా నికతిసాచియోగాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. కేచి అఞ్ఞం దస్సేత్వా అఞ్ఞస్స పరివత్తనం సాచియోగోతి వదన్తి. తం పన వఞ్చనేనేవ సఙ్గహితం.
౬-౧౧. ఛేదనసుత్తాదివణ్ణనా
౧౧౬౬-౭౧. ఛేదనాదీసు ఛేదనన్తి హత్థచ్ఛేదనాది. వధోతి మరణం. బన్ధోతి రజ్జుబన్ధనాదీహి బన్ధనం. విపరామోసోతి హిమవిపరామోసో, గుమ్బవిపరామోసోతి దువిధో. యం హిమపాతసమయే హిమేన పటిచ్ఛన్నా హుత్వా మగ్గపటిపన్నం జనం ముసన్తి, అయం హిమవిపరామోసో. యం గుమ్బాదిపటిచ్ఛన్నా ముసన్తి, అయం గుమ్బవిపరామోసో.
ఆలోపో వుచ్చతి గామనిగమాదీనం విలోపకరణం. సహసాకారోతి సాహసకిరియా, గేహం పవిసిత్వా, మనుస్సానం ఉరే సత్థం ఠపేత్వా, ఇచ్ఛితభణ్డగ్గహణం. ఏవమేతస్మా ఛేదనవధబన్ధనవిపరామోసఆలోపసహసాకారా పటివిరతా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
ఆమకధఞ్ఞపేయ్యాలవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇతి సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ
మహావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.