౨. రాజకారామవగ్గో

౧. సహస్సభిక్ఖునిసఙ్ఘసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦౭. దుతియస్స పఠమే రాజకారామేతి రఞ్ఞా కారితత్తా ఏవం లద్ధనామే ఆరామే, తం రఞ్ఞా పసేనదికోసలేన కతం. పఠమబోధియం కిర లాభగ్గయసగ్గపత్తం సత్థారం దిస్వా తిత్థియా చిన్తయింసు – ‘‘సమణో గోతమో లాభగ్గయసగ్గపత్తో, న ఖో పనేస అఞ్ఞం కిఞ్చి సీలం వా సమాధిం వా నిస్సాయ ఏవం లాభగ్గయసగ్గపత్తో. భూమిసీసం పన తేన గహితం, సచే మయమ్పి జేతవనసమీపే ఆరామం కారాపేతుం సక్కుణేయ్యామ, లాభగ్గయసగ్గపత్తా భవేయ్యామా’’తి. తే అత్తనో అత్తనో ఉపట్ఠాకే సమాదపేత్వా సతసహస్సమత్తే కహాపణే లభిత్వా తే ఆదాయ రఞ్ఞో సన్తికం అగమంసు. రాజా ‘‘కిం ఏత’’న్తి? పుచ్ఛి. మయం జేతవనసమీపే తిత్థియారామం కరోమ, సచే సమణో గోతమో వా సమణస్స గోతమస్స సావకా వా ఆగన్త్వా వారేస్సన్తి, వారేతుం మా అదత్థాతి లఞ్జం అదంసు. రాజా లఞ్జం గహేత్వా ‘‘గచ్ఛథ కారేథా’’తి ఆహ.

తే గన్త్వా, అత్తనో ఉపట్ఠాకేహి దబ్బసమ్భారే ఆహరాపేత్వా, థమ్భుస్సాపనాదీని కరోన్తా, ఉచ్చాసద్దా మహాసద్దా ఏకకోలాహలం అకంసు. సత్థా గన్ధకుటితో నిక్ఖమ్మ పముఖే ఠత్వా ‘‘కే పన తే, ఆనన్ద, ఉచ్చాసద్దా మహాసద్దా కేవట్టా మఞ్ఞే మచ్ఛవిలోపే’’తి?, పుచ్ఛి. తిత్థియా, భన్తే, జేతవనసమీపే తిత్థియారామం కరోన్తీతి. ఆనన్ద, ఇమే సాసనేన పటివిరుద్ధా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అఫాసువిహారం కరిస్సన్తి, రఞ్ఞో ఆరోచేత్వా వారాపేహీతి.

థేరో భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం గన్త్వా రాజద్వారే అట్ఠాసి. రఞ్ఞో ‘‘థేరా, దేవ, ఆగతా’’తి నివేదయింసు. రాజా లఞ్జస్స గహితత్తా న నిక్ఖమి. థేరా గన్త్వా సత్థు ఆరోచయింసు. సత్థా సారిపుత్తమోగ్గల్లానే పేసేసి. రాజా తేసమ్పి దస్సనం న అదాసి. తే ఆగన్త్వా సత్థు ఆరోచయింసు ‘‘న, భన్తే, రాజా నిక్ఖన్తో’’తి. సత్థా తఙ్ఖణంయేవ బ్యాకాసి – ‘‘అత్తనో రజ్జే ఠత్వా కాలం కాతుం న లభిస్సతీ’’తి.

దుతియదివసే చ సామంయేవ భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో గన్త్వా రాజద్వారే అట్ఠాసి. రాజా ‘‘సత్థా ఆగతో’’తి సుత్వా నిక్ఖమిత్వా, నివేసనం పవేసేత్వా, సారపల్లఙ్కే నిసీదాపేత్వా, యాగుఖజ్జకం అదాసి. సత్థా పరిభుత్తయాగుఖాదనీయో ‘‘యావ భత్తం నిట్ఠాతి, తావ సత్థు సన్తికే నిసీదిస్సామీ’’తి ఆగన్త్వా నిసిన్నం రాజానం ‘‘తయా, మహారాజ, ఇదం నామ కత’’న్తి అవత్వా, ‘‘కారణేనేవ నం సఞ్ఞాపేస్సామీ’’తి ఇదం అతీతకారణం ఆహరి – మహారాజ, పబ్బజితే నామ అఞ్ఞమఞ్ఞం యుజ్ఝాపేతుం న వట్టతి. అతీతేపి ఇసయో అఞ్ఞమఞ్ఞం యుజ్ఝాపేత్వా సహ రట్ఠేన రాజా సముద్దం పవిట్ఠోతి. కదా భగవాతి?

అతీతే, మహారాజ, భరురట్ఠే భరురాజా నామ రజ్జం కారేతి. పఞ్చసతా పఞ్చసతా ద్వే ఇసిగణా పబ్బతపాదతో లోణమ్బిలసేవనత్థాయ భరునగరం గన్త్వా నగరస్స అవిదూరే ద్వే రుక్ఖా అత్థి, పఠమం ఆగతో ఇసిగణో ఏకస్స రుక్ఖస్స మూలే నిసీది, పచ్ఛాగతోపి ఏకస్సాతి. తే యథాభిరన్తం విహరిత్వా పబ్బతపాదం ఏవ అగమంసు. తే పున ఆగచ్ఛన్తాపి అత్తనో రుక్ఖమూలేయేవ నిసీదన్తి. అద్ధానే గచ్ఛన్తే ఏకో రుక్ఖో సుక్ఖి, తస్మిం సుక్ఖే ఆగతా తాపసా ‘‘అయం రుక్ఖో మహా, అమ్హాకమ్పి తేసమ్పి పహోస్సతీ’’తి ఇతరేసం రుక్ఖమూలస్స ఏకపదేసే నిసీదింసు. తే పచ్ఛా ఆగచ్ఛన్తా రుక్ఖమూలం అపవిసిత్వా బహి ఠితావ ‘‘కస్మా తుమ్హే ఏత్థ నిసీదథా’’తి ఆహంసు. ఆచరియా అమ్హాకం రుక్ఖో సుక్ఖో, అయం రుక్ఖో మహా, తుమ్హేపి పవిసథ, తుమ్హాకమ్పి అమ్హాకమ్పి పహోస్సతీతి. తే ‘‘న మయం పవిసామ, నిక్ఖమథ తుమ్హే’’తి కథం వడ్ఢేత్వా ‘‘న తుమ్హే అత్తనోవ మనేన నిక్ఖమిస్సథా’’తి హత్థాదీసు గహేత్వా నిక్కడ్ఢింసు. తే ‘‘హోతు సిక్ఖాపేస్సామ నే’’తి ఇద్ధియా సోవణ్ణమయాని ద్వే చక్కాని రజతమయఞ్చ అక్ఖం మాపేత్వా పవట్టేన్తా రాజద్వారం అగమింసు. రఞ్ఞో ‘‘ఏవరూపం, దేవ, తాపసా పణ్ణాకారం గహేత్వా ఠితా’’తి నివేదయింసు. రాజా తుట్ఠో ‘‘పక్కోసథా’’తి తే పక్కోసాపేత్వా ‘‘మహాకమ్మం తుమ్హేహి కతం, అత్థి వో కిఞ్చి మయా కత్తబ్బ’’న్తి ఆహ. ఆమ, మహారాజ, అమ్హాకం నిసిన్నట్ఠానం ఏకరుక్ఖమూలం అత్థి, తం అఞ్ఞేహి ఇసీహి గహితం, తం నో దాపేహీతి. రాజా పురిసే పేసేత్వా తాపసే నిక్కడ్ఢాపేసి.

తే బహి ఠితా ‘‘కిం ను ఖో దత్వా లభింసూ’’తి ఓలోకయమానా ‘‘ఇదం నామా’’తి దిస్వా ‘‘మయమ్పి లఞ్జం దత్వా పున గణ్హిస్సామా’’తి ఇద్ధియా సోవణ్ణమయం రథపఞ్జరం మాపేత్వా ఆదాయ అగమంసు. రాజా దిస్వా తుట్ఠో – ‘‘కిం, భన్తే, కాతబ్బ’’న్తి?, ఆహ. మహారాజ అమ్హాకం రుక్ఖమూలే అఞ్ఞో ఇసిగణో నిసిన్నో, తం నో రుక్ఖమూలం దాపేహీతి. రాజా పురిసే పేసేత్వా తే నిక్కడ్ఢాపేసి. తాపసా అఞ్ఞమఞ్ఞం కలహం కత్వా, ‘‘అననుచ్ఛవికం అమ్హేహి కత’’న్తి విప్పటిసారినో హుత్వా పబ్బతపాదమేవ అగమంసు. తతో దేవతా ‘‘అయం రాజా ద్విన్నం ఇసిగణానం హత్థతో లఞ్జం గహేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం కలహం కారాపేసీ’’తి కుజ్ఝిత్వా మహాసముద్దం ఉబ్బట్టేత్వా తస్స రఞ్ఞో విజితం యోజనసహస్సమత్తట్ఠానం సముద్దమేవ అకంసూతి.

‘‘ఇసీనమన్తరం కత్వా, భరురాజాతి మే సుతం;

ఉచ్ఛిన్నో సహ రట్ఠేహి, స రాజా విభవఙ్గతో’’తి. (జా. ౧.౨.౧౨౫) –

ఏవం భగవతా ఇమస్మిం అతీతే దస్సితే యస్మా బుద్ధానం నామ కథా ఓకప్పనియా హోతి, ‘‘తస్మా రాజా అత్తనో కిరియం సల్లక్ఖేత్వా అనుపధారేత్వా మయా అకత్తబ్బం కమ్మం కత’’న్తి ‘‘గచ్ఛథ, భణే, తిత్థియే నిక్కడ్ఢథా’’తి నిక్కడ్ఢాపేత్వా చిన్తేసి – ‘‘మయా కారితో విహారో నామ నత్థి, తస్మింయేవ ఠానే విహారం కారేస్సామీ’’తి తేసం దబ్బసమ్భారేపి అదత్వా విహారం కారేసి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

౨-౩. బ్రాహ్మణసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౦౮-౯. దుతియే ఉదయగామినిన్తి అత్తనో సమయే వడ్ఢిగామినిం. మరణం ఆగమేయ్యాసీతి మరణం ఇచ్ఛేయ్యాసి, పత్థేయ్యాసి వా. తతియం ఉత్తానమేవ.

౪. దుగ్గతిభయసుత్తవణ్ణనా

౧౦౧౦. చతుత్థే సబ్బదుగ్గతిభయం సమతిక్కన్తోతి మనుస్సదోభగ్గం పటిక్ఖిత్తం.

౫. దుగ్గతివినిపాతభయసుత్తవణ్ణనా

౧౦౧౧. పఞ్చమే సబ్బదుగ్గతివినిపాతభయం సమతిక్కన్తోతి మనుస్సదోభగ్గేన సద్ధిం చత్తారో అపాయా పటిక్ఖిత్తా.

౬. పఠమమిత్తామచ్చసుత్తవణ్ణనా

౧౦౧౨. ఛట్ఠే మిత్తాతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స గేహే ఆమిసపరిభోగవసేన వోహారమిత్తా. అమచ్చాతి ఆమన్తనపటిమన్తనఇరియాపథాదీసు ఏకతో పవత్తకిచ్చా. ఞాతీతి సస్సుససురపక్ఖికా. సాలోహితాతి సమానలోహితా భాతిభగినిమాతులాదయో.

౭. దుతియమిత్తామచ్చసుత్తవణ్ణనా

౧౦౧౩. సత్తమే అఞ్ఞథత్తం నామ పసాదఞ్ఞథత్తం భావఞ్ఞథత్తం గతిఅఞ్ఞథత్తం లక్ఖణఞ్ఞథత్తం విపరిణామఞ్ఞథత్తన్తి అనేకవిధం. తత్థ మహాభూతేసు భావఞ్ఞథత్తం అధిప్పేతం. సువణ్ణాదిభావేన హి ఘనసణ్ఠితాయ పథవిధాతుయా విలీయిత్వా ఉదకభావం ఆపజ్జమానాయ పురిమభావో విగచ్ఛతి, భావఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతి. లక్ఖణం పన న విగచ్ఛతి, కక్ఖళలక్ఖణావ హోతి. ఉచ్ఛురసాదిభావేన చ యూసాకారసణ్ఠితాయ ఆపోధాతుయా సుస్సిత్వా ఘనపథవిభావం ఆపజ్జమానాయ పురిమభావో విగచ్ఛతి, భావఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతి. లక్ఖణం పన న విగచ్ఛతి, ఆబన్ధనలక్ఖణావ హోతి. తత్రిదం అఞ్ఞథత్తన్తి ఏత్థ పన గతిఅఞ్ఞథత్తం అధిప్పేతం, తఞ్హి అరియసావకస్స నత్థి. పసాదఞ్ఞథత్తమ్పి నత్థియేవ, ఇధ పన పసాదఫలం పకాసేతుం గతిఅఞ్ఞథత్తమేవ దస్సితం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

రాజకారామవగ్గో దుతియో.