౧. వేళుద్వారవగ్గో

౧. చక్కవత్తిరాజసుత్తవణ్ణనా

౯౯౭. సోతాపత్తిసంయుత్తస్స పఠమే కిఞ్చాపీతి అనుగ్గహగరహణేసు నిపాతో. చతున్నఞ్హి మహాదీపానం ఇస్సరియాధిపచ్చం రజ్జం అనుగ్గణ్హన్తో చతున్నఞ్చ అపాయానం అప్పహీనభావం గరహన్తో సత్థా ‘‘కిఞ్చాపి, భిక్ఖవే, రాజా చక్కవత్తీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ చతున్నం దీపానన్తి ద్విసహస్సదీపపరివారానం చతున్నం మహాదీపానం. ఇస్సరియాధిపచ్చన్తి ఇస్సరభావో ఇస్సరియం, అధిపతిభావో ఆధిపచ్చం, ఇస్సరియం ఆధిపచ్చం ఏతస్మిం రజ్జే, న ఛేదనభేదనన్తి ఇస్సరియాధిపచ్చం. కారేత్వాతి ఏవరూపం రజ్జం పవత్తాపేత్వా. కిఞ్చాపి, భిక్ఖవే, అరియసావకోతి ఏత్థ అనుగ్గహపసంసాసు నిపాతో. పిణ్డియాలోపేన హి యాపనం అనుగ్గహన్తో చతున్నఞ్చ అపాయానం పహీనభావం పసంసన్తో సత్థా ‘‘కిఞ్చాపి, భిక్ఖవే, అరియసావకో’’తిఆదిమాహ. తత్థ నన్తకానీతి అనన్తకాని. తేరసహత్థోపి హి వత్థసాటకో దసచ్ఛేదనతో పట్ఠాయ నన్తకన్తేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

అవేచ్చప్పసాదేనాతి అచలప్పసాదేన. సో పనాయం పసాదో కిం ఏకో, అనేకోతి? ఏకోవ, సో మగ్గేన ఆగతప్పసాదో. యేసు పన వత్థూసు అపుబ్బం అచరిమం రుహతి, తేసం వసేన ‘‘బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేనా’’తిఆదినా నయేన తిధా వుత్తో. యస్మా చ ఏకో, తస్మావ నిన్నానాకరణో హోతి. అరియసావకస్స హి బుద్ధేయేవ పసాదో చ పేమఞ్చ గారవఞ్చ మహన్తం, న ధమ్మే వా సఙ్ఘే వా, ధమ్మేయేవ వా మహన్తం, న బుద్ధే వా సఙ్ఘే వా, సఙ్ఘేయేవ వా మహన్తం, న బుద్ధే వా ధమ్మే వాతి ఏతం నత్థి. ఇతిపి సో భగవాతిఆదీని విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితానేవ.

అరియకన్తేహీతి అరియానం కన్తేహి పియేహి మనాపేహి. పఞ్చ హి సీలాని భవన్తరగతాపి అరియా న కోపేన్తి, ఏవం తేసం పియాని. తాని సన్ధాయేతం వుత్తం. అఖణ్డేహీతిఆది సదిసవసేన వుత్తం. ముఖవట్టియఞ్హి ఛిన్నేకదేసా పాతి ఖణ్డాతి వుచ్చతి, మజ్ఝే భిన్నా ఛిద్దాతి, ఏకస్మిం పదేసే విసభాగవణ్ణా గావీ సబలాతి, నానాబిన్దుచిత్తా కమ్మాసాతి, ఏవమేవ పటిపాటియా ఆదిమ్హి వా అన్తే వా భిన్నం సీలం ఖణ్డం నామ, మజ్ఝే భిన్నం ఛిద్దం, యత్థ కత్థచి ద్విన్నం వా తిణ్ణం వా పటిపాటియా భిన్నత్తా సబలం, ఏకన్తరం భిన్నం కమ్మాసం. తేసం దోసానం అభావేన అఖణ్డాదితా వేదితబ్బా. భుజిస్సేహీతి భుజిస్సభావకరేహి. విఞ్ఞుప్పసత్థేహీతి బుద్ధాదీహి విఞ్ఞూహి పసంసితేహి. అపరామట్ఠేహీతి ‘‘ఇదం నామ తయా కతం, ఇదం వీతిక్కన్త’’న్తి ఏవం పరామసితుం అసక్కుణేయ్యేహి. సమాధిసంవత్తనికేహీతి అప్పనాసమాధిం ఉపచారసమాధిం వా సంవత్తేతుం సమత్థేహి.

౨. బ్రహ్మచరియోగధసుత్తవణ్ణనా

౯౯౮. దుతియే యేసం సద్ధాతి పదేన బుద్ధే పసాదో గహితో. సీలన్తి పదేన అరియకన్తాని సీలాని గహితాని. పసాదోతి పదేన సఙ్ఘే పసాదో గహితో. ధమ్మదస్సనన్తి పదేన ధమ్మే పసాదో గహితోతి ఏవం చత్తారి సోతాపత్తియఙ్గాని వుత్తాని. కాలేన పచ్చేన్తీతి కాలేన పాపుణన్తి. బ్రహ్మచరియోగధం సుఖన్తి బ్రహ్మచరియం ఓగాహిత్వా ఠితం ఉపరిమగ్గత్తయసమ్పయుత్తం సుఖం. యో పనేస గాథాయ ఆగతో పసాదో, సో కతరపసాదో హోతీతి. తిపిటకచూళాభయత్థేరో తావ ‘‘మగ్గపసాదో’’తి ఆహ, తిపిటకచూళనాగత్థేరో ‘‘ఆగతమగ్గస్స పచ్చవేక్ఖణప్పసాదో’’తి. ఉభోపి థేరా పణ్డితా బహుస్సుతా, ఉభిన్నం సుభాసితం. మిస్సకప్పసాదో ఏసోతి.

౩. దీఘావుఉపాసకసుత్తవణ్ణనా

౯౯౯. తతియే తస్మాతి యస్మా చతూసు సోతాపత్తియఙ్గేసు సన్దిస్ససి, తస్మా. విజ్జాభాగియేతి విజ్జాకోట్ఠాసికే. సబ్బసఙ్ఖారేసూతి సబ్బేసు తేభూమకసఙ్ఖారేసు. ఏవమస్స ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా కథితా. విఘాతన్తి దుక్ఖం.

౪-౫. పఠమసారిపుత్తసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౦౦-౧౦౦౧. చతుత్థ ఉత్తానమేవ. పఞ్చమే సోతాపత్తియఙ్గన్తి సోతాపత్తియా పుబ్బభాగపటిలాభఙ్గం. బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదాదయో పన పటిలద్ధగుణా సోతాపన్నస్స అఙ్గా నామ, తేపి పన సోతాపత్తియఙ్గన్తి ఆగతా. తత్రాయం ద్విన్నమ్పి వచనత్థో – సప్పురిసే సేవన్తో భజన్తో పయిరుపాసన్తో ధమ్మం సుణన్తో యోనిసో మనసికరోన్తో ధమ్మానుధమ్మం పుబ్బభాగపటిపదం పటిపజ్జన్తో సోతాపత్తిం పటిలభతీతి సప్పురిససంసేవాదయో సోతాపత్తిఅత్థాయ అఙ్గన్తి సోతాపత్తియఙ్గం నామ, ఇతరే పఠమమగ్గసఙ్ఖాతాయ సోతాపత్తియా అఙ్గన్తిపి సోతాపత్తియఙ్గం, పటివిద్ధసోతాపత్తిమగ్గస్స సోతాపత్తిమగ్గో అఙ్గన్తిపి సోతాపత్తియఙ్గం.

౬. థపతిసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦౨. ఛట్ఠే సాధుకే పటివసన్తీతి సాధుకనామకే అత్తనో భోగగామకే వసన్తి. తేసు ఇసిదత్తో సకదాగామీ, పురాణో సోతాపన్నో సదారసన్తుట్ఠో. మగ్గే పురిసం ఠపేసున్తి తేసం కిర గామద్వారేన భగవతో గమనమగ్గో. తస్మా ‘‘భగవా కాలే వా అకాలే వా అమ్హాకం సుత్తానం వా పమత్తానం వా గచ్ఛేయ్య, అథ పస్సితుం న లభేయ్యామా’’తి మగ్గమజ్ఝే పురిసం ఠపేసుం.

అనుబన్ధింసూతి న దూరతోవ పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధింసు, భగవా పన సకటమగ్గస్స మజ్ఝే జఙ్ఘమగ్గేన అగమాసి, ఇతరే ఉభోసు పస్సేసు అనుగచ్ఛన్తా అగమంసు. మగ్గా ఓక్కమ్మాతి బుద్ధానఞ్హి కేనచి సద్ధిం గచ్ఛన్తానంయేవ పటిసన్థారం కాతుం వట్టతి కేనచి సద్ధిం ఠితకానం, కేనచి సద్ధిం దివసభాగం నిసిన్నానం. తస్మా భగవా చిన్తేసి – ‘‘ఇమేహి మే సద్ధిం గచ్ఛన్తస్స పటిసన్థారం కాతుం అయుత్తం, ఠితకేనపి కాతుం న యుత్తం, ఇమే హి మయ్హం సాసనే సామినో ఆగతఫలా. ఇమేహి సద్ధిం నిసీదిత్వావ దివసభాగం పటిసన్థారం కరిస్సామీ’’తి మగ్గా ఓక్కమ్మ యేన అఞ్ఞతరం రుక్ఖమూలం తేనుపసఙ్కమి.

పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదీతి తే కిర ఛత్తుపాహనం కత్తరదణ్డం పాదబ్భఞ్జనతేలాదీని చేవ అట్ఠవిధఞ్చ పానకం సరభపాదపల్లఙ్కఞ్చ గాహాపేత్వా అగమంసు, ఆభతం పల్లఙ్కమ్పి పఞ్ఞాపేత్వా అదంసు, సత్థా తస్మిం నిసీది. ఏకమన్తం నిసీదింసూతి సేసాని ఛత్తుపాహనాదీని భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దేథాతి వత్వా సయమ్పి భగవన్తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు.

సావత్థియా కోసలేసు చారికం పక్కమిస్సతీతిఆది సబ్బం మజ్ఝిమపదేసవసేనవ వుత్తం. కస్మా? నియతత్తా. భగవతో హి చారికాచరణమ్పి అరుణుట్ఠాపనమ్పి నియతం, మజ్ఝిమపదేసేయేవ చారికం చరతి, మజ్ఝిమదేసే అరుణం ఉట్ఠపేతీతి నియతత్తా మజ్ఝిమదేసవసేన వుత్తం. ఆసన్నే నో భగవా భవిస్సతీతి ఏత్థ న కేవలం ఆసన్నత్తాయేవ తేసం సోమనస్సం హోతి, అథ ఖో ‘‘ఇదాని దానం దాతుం గన్ధమాలాదీహి పూజం కాతుం ధమ్మం సోతుం పఞ్హం పుచ్ఛితుం లభిస్సామా’’తి తేసం సోమనస్సం హోతి.

తస్మాతిహ థపతయో సమ్బాధో ఘరావాసోతి థపతయో యస్మా తుమ్హాకం మయి దూరీభూతే అనప్పకం దోమనస్సం, ఆసన్నే అనప్పకం సోమనస్సం హోతి, తస్మాపి వేదితబ్బమేతం ‘‘సమ్బాధో ఘరావాసో’’తి. ఘరావాసస్స హి దోసేన తుమ్హాకం ఏవం హోతి. సచే పన ఘరావాసం పహాయ పబ్బజితా, అథ ఏవం వో మయా సద్ధింయేవ గచ్ఛన్తానఞ్చ ఆగచ్ఛన్తానఞ్చ తం న భవేయ్యాతి ఇమమత్థం దీపేన్తో ఏవమాహ. తత్థ సకిఞ్చనసపలిబోధట్ఠేన సమ్బాధతా వేదితబ్బా. మహావాసే వసన్తస్సపి హి సకిఞ్చనసపలిబోధట్ఠేన ఘరావాసో సమ్బాధోవ. రజాపథోతి రాగదోసమోహరజానం ఆపథో, ఆగమనట్ఠానన్తి అత్థో. అబ్భోకాసో పబ్బజ్జాతి పబ్బజ్జా పన అకిఞ్చనఅపలిబోధట్ఠేన అబ్భోకాసో. చతురతనికేపి హి గబ్భే ద్విన్నం భిక్ఖూనం పల్లఙ్కేన పల్లఙ్కం ఘటేత్వా నిసిన్నానమ్పి అకిఞ్చనఅపలిబోధట్ఠేన పబ్బజ్జా అబ్భోకాసో నామ హోతి. అలఞ్చ పన వో థపతయో అప్పమాదాయాతి ఏవం సమ్బాధే ఘరావాసే వసన్తానం తుమ్హాకం అప్పమాదమేవ కాతుం యుత్తన్తి అత్థో.

ఏకం పురతో ఏకం పచ్ఛతో నిసీదాపేమాతి తే కిర ద్వేపి జనా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితేసు ద్వీసు నాగేసు తా ఇత్థియో ఏవం నిసీదాపేత్వా రఞ్ఞో నాగం మజ్ఝే కత్వా ఉభోసు పస్సేసు గచ్ఛన్తి, తస్మా ఏవమాహంసు. నాగోపి రక్ఖితబ్బోతి యథా కిఞ్చి విసేవితం న కరోతి, ఏవం రక్ఖితబ్బో హోతి. తాపి భగినియోతి యథా పమాదం నాపజ్జన్తి, ఏవం రక్ఖితబ్బా హోన్తి. అత్తాపీతి సితహసితకథితవిపేక్ఖితాదీని అకరోన్తేహి అత్తాపి రక్ఖితబ్బో హోతి. (తేహి తథా కరోన్తేహి న అత్తాపి రక్ఖితబ్బో హోతి). తథా కరోన్తో హి ‘‘సామిదుబ్భో ఏసో’’తి నిగ్గహేతబ్బో హోతి. తస్మాతిహ థపతయోతి యస్మా తుమ్హే రాజా నిచ్చం రాజభణ్డం పటిచ్ఛాపేతి, తస్మాపి సమ్బాధో ఘరావాసో రజాపథో. యస్మా పన పంసుకూలికభిక్ఖుం ఏవం పటిచ్ఛాపేన్తో నత్థి, తస్మా అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా. ఏవం సబ్బత్థాపి అలఞ్చ పన వో థపతయో అప్పమాదాయ అప్పమాదమేవ కరోథాతి దస్సేతి.

ముత్తచాగోతి విస్సట్ఠచాగో. పయతపాణీతి ఆగతాగతానం దానత్థాయ ధోతహత్థో. వోస్సగ్గరతోతి వోస్సగ్గసఙ్ఖాతే చాగే రతో. యాచయోగోతి యాచితబ్బకయుత్తో. దానసంవిభాగరతోతి దానేన చేవ అప్పమత్తకమ్పి కిఞ్చి లద్ధా తతోపి సంవిభాగే రతో. అప్పటివిభత్తన్తి ‘‘ఇదం అమ్హాకం భవిస్సతి, ఇదం భిక్ఖూన’’న్తి ఏవం అకతవిభాగం, సబ్బం దాతబ్బమేవ హుత్వా ఠితన్తి అత్థో.

౭. వేళుద్వారేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦౩. సత్తమే వేళుద్వారన్తి గామద్వారే పవేణిఆగతస్స వేళుగచ్ఛస్స అత్థితాయ ఏవంలద్ధనామో గామో. అత్తుపనాయికన్తి అత్తని ఉపనేతబ్బం. సమ్ఫభాసేనాతి అమన్తభాసేన. సమ్ఫప్పలాపభాసేనాతి సమ్ఫప్పలాపసమ్భాసేన నిరత్థకేన అఞ్ఞాణవచనేనాతి అత్థో.

౮-౯. పఠమగిఞ్జకావసథసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౦౪-౫. అట్ఠమే ఞాతికేతి ఏకం తళాకం నిస్సాయ ద్విన్నం చూళపితిమహాపితిపుత్తానం ద్వే గామా, తేసు ఏకస్మిం గామకే. గిఞ్జకావసథేతి ఇట్ఠకామయే ఆవసథే. ఓరమ్భాగియానన్తి హేట్ఠాభాగియానం, కామభవేయేవ పటిసన్ధిగ్గాహాపకానన్తి అత్థో. ఓరన్తి లద్ధనామేహి వా తీహి మగ్గేహి పహాతబ్బానీతిపి ఓరమ్భాగియాని. తత్థ కామచ్ఛన్దో బ్యాపాదోతి ఇమాని ద్వే సమాపత్తియా వా అవిక్ఖమ్భితాని మగ్గేన వా అసముచ్ఛిన్నాని నిబ్బత్తివసేన ఉద్ధం భాగం రూపభవం అరూపభవం వా గన్తుం న దేన్తి. సక్కాయదిట్ఠిఆదీని తీణి తత్థ నిబ్బత్తమ్పి ఆనేత్వా పున ఇధేవ నిబ్బత్తాపేన్తీతి సబ్బానిపి ఓరమ్భాగియానేవ. అనావత్తిధమ్మోతి పటిసన్ధివసేన అనాగమనసభావో.

రాగదోసమోహానం తనుత్తాతి ఏత్థ కదాచి ఉప్పత్తియా చ పరియుట్ఠానమన్దతాయ చాతి ద్వేధాపి తనుభావో వేదితబ్బో. సకదాగామిస్స హి పుథుజ్జనానం వియ అభిణ్హం రాగాదయో న ఉప్పజ్జన్తి, కదాచి కరహచి ఉప్పజ్జన్తి. ఉప్పజ్జమానా చ న పుథుజ్జనానం వియ బహలబహలా ఉప్పజ్జన్తి, మక్ఖిపత్తం వియ తనుకా ఉప్పజ్జన్తి. దీఘభాణకతిపిటకమహాసీవత్థేరో పనాహ – ‘‘యస్మా సకదాగామిస్స పుత్తధీతరో హోన్తి, ఓరోధా చ హోన్తి, తస్మా బహలా కిలేసా. ఇదం పన భవతనుకవసేన కథిత’’న్తి. తం అట్ఠకథాయం ‘‘సోతాపన్నస్స సత్త భవే ఠపేత్వా అట్ఠమే భవే భవతనుకం నత్థి, సకదాగామిస్స ద్వే భవే ఠపేత్వా పఞ్చసు భవేసు భవతనుకం నత్థి, అనాగామిస్స రూపారూపభవం ఠపేత్వా కామభవే భవతనుకం నత్థి, ఖీణాసవస్స కిస్మిఞ్చి భవే భవతనుకం నత్థీ’’తి వుత్తత్తా పటిక్ఖిత్తం హోతి.

ఇమం లోకన్తి ఇమం కామావచరలోకం సన్ధాయ వుత్తం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – సచే హి మనుస్సేసు సకదాగామిఫలం పత్తో దేవేసు నిబ్బత్తిత్వా అరహత్తం సచ్ఛికరోతి, ఇచ్చేతం కుసలం. అసక్కోన్తో పన అవస్సం మనుస్సలోకం ఆగన్త్వా సచ్ఛికరోతి. దేవేసు సకదాగామిఫలం పత్తోపి సచే మనుస్సేసు నిబ్బత్తిత్వా అరహత్తం సచ్ఛికరోతి, ఇచ్చేతం కుసలం. అసక్కోన్తో పన అవస్సం దేవలోకం గన్త్వా సచ్ఛికరోతీతి.

వినిపతనం వినిపాతో, నాస్స వినిపాతో ధమ్మోతి అవినిపాతధమ్మో, చతూసు అపాయేసు అవినిపాతనసభావోతి అత్థో. నియతోతి ధమ్మనియామేన నియతో. సమ్బోధిపరాయణోతి ఉపరిమగ్గత్తయసఙ్ఖాతా సమ్బోధి పరం అయనం అస్స గతి పటిసరణం అవస్సం పత్తబ్బాతి సమ్బోధిపరాయణో. విహేసావేసాతి తేసం తేసం ఞాణగతిం ఞాణూపపత్తిం ఞాణాభిసమ్పరాయం ఓలోకేన్తస్స కాయకిలమథోవ ఏస, ఆనన్ద, తథాగతస్సాతి దీపేతి. చిత్తవిహేసా పన బుద్ధానం నత్థి.

ధమ్మాదాసన్తి ధమ్మమయం ఆదాసం. యేనాతి యేన ధమ్మాదాసేన సమన్నాగతో. ఖీణాపాయదుగ్గతివినిపాతోతి ఇదం నిరయాదీనంయేవ వేవచనవసేనేవ వుత్తం. నిరయాదయో హి వడ్ఢిసఙ్ఖాతతో అయతో అపేతత్తా అపాయో, దుక్ఖస్స గతి పటిసరణన్తి. దుగ్గతి, దుక్కటకారినో ఏత్థ వివసా నిపతన్తీతి వినిపాతో. నవమం ఉత్తానమేవ.

౧౦. తతియగిఞ్జకావసథసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦౬. దసమే పరోపఞ్ఞాసాతి అతిరేకపఞ్ఞాస. సాధికనవుతీతి అతిరేకనవుతి. ఛాతిరేకానీతి ఛహి అధికాని. సో కిర గామో కిఞ్చాపి నాతిమహా అహోసి, అరియసావకా పనేత్థ బహూ. తత్థ తత్థ అహివాతరోగేన ఏకప్పహారేనేవ చతువీసతి పాణసతసహస్సాని కాలమకంసు, తేసు అరియసావకా ఏత్తకా నామ అహేసుం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

వేళుద్వారవగ్గో పఠమో.