౧-౨. అవిజ్జాసుత్తాదివణ్ణనా

౧-౨. మహావగ్గస్స పఠమే పుబ్బఙ్గమాతి సహజాతవసేన చ ఉపనిస్సయవసేన చాతి ద్వీహాకారేహి పుబ్బఙ్గమా. సమాపత్తియాతి సమాపజ్జనాయ సభావపటిలాభాయ, ఉప్పత్తియాతి అత్థో. అన్వదేవ అహిరికం అనోత్తప్పన్తి సా పనేసా యదేతం అలజ్జనాకారసణ్ఠికం అహిరికం, అభాయనాకారసణ్ఠితఞ్చ అనోత్తప్పం, ఏతం అనుదేవ సహేవ ఏకతోవ, న వినా తేన ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. అవిజ్జాగతస్సాతి అవిజ్జాయ ఉపగతస్స సమన్నాగతస్స. మిచ్ఛాదిట్ఠీతి అయాథావదిట్ఠి అనియ్యానికదిట్ఠి. పహోతీతి హోతి ఉప్పజ్జతి. మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదీసుపి అయాథావఅనియ్యానికవసేనేవ మిచ్ఛాభావో వేదితబ్బో. ఇతి ఇమాని అట్ఠపి అకుసలధమ్మసమాపత్తియా మిచ్ఛత్తఅఙ్గాని నామ హోన్తి. తాని పన న ఏకక్ఖణే సబ్బాని లబ్భన్తి, నానక్ఖణే లబ్భన్తి.

కథం? యదా హి దిట్ఠిసమ్పయుత్తచిత్తం కాయవిఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేన్తం ఉప్పజ్జతి, తదా మిచ్ఛాదిట్ఠి మిచ్ఛాసఙ్కప్పో మిచ్ఛావాయామో మిచ్ఛాసతి మిచ్ఛాసమాధి మిచ్ఛాకమ్మన్తోతి ఛ అఙ్గాని హోన్తి. యదా దిట్ఠివిప్పయుత్తం, తదా మిచ్ఛాదిట్ఠివజ్జాని పఞ్చ. యదా తానేవ ద్వే వచీవిఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేన్తి, తదా మిచ్ఛాకమ్మన్తట్ఠానే మిచ్ఛావాచాయ సద్ధిం తానేవ ఛ వా పఞ్చ వా. అయం ఆజీవో నామ కుప్పమానో కాయవచీద్వారేసుయేవ అఞ్ఞతరస్మిం కుప్పతి, న మనోద్వారే. తస్మా యదా ఆజీవసీసేన తానేవ చిత్తాని కాయవచీవిఞ్ఞత్తియో సముట్ఠాపేన్తి, తదా కాయకమ్మం మిచ్ఛాజీవో నామ హోతి, తథా వచీకమ్మన్తి మిచ్ఛాజీవస్స వసేన తానేవ ఛ వా పఞ్చ వా. యదా పన విఞ్ఞత్తిం అసముట్ఠాపేత్వా తాని చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి, తదా మిచ్ఛాదిట్ఠిమిచ్ఛాసఙ్కప్పమిచ్ఛావాయామమిచ్ఛాసతిమిచ్ఛాసమాధివసేన పఞ్చ వా, మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదివసేన చత్తారి వా హోన్తీతి ఏవం న ఏకక్ఖణే సబ్బాని లబ్భన్తి, నానక్ఖణే లబ్భన్తీతి.

సుక్కపక్ఖే విజ్జాతి కమ్మస్సకతఞాణం. ఇహాపి సహజాతవసేన చ ఉపనిస్సయవసేన చాతి ద్వీహాకారేహి పుబ్బఙ్గమతా వేదితబ్బా. హిరోత్తప్పన్తి హిరీ చ ఓత్తప్పఞ్చ. తత్థ లజ్జనాకారసణ్ఠితా హిరీ, భాయనాకారసణ్ఠితం ఓత్తప్పం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే వుత్తోవ. విజ్జాగతస్సాతి విజ్జాయ ఉపగతస్స సమన్నాగతస్స. విద్దసునోతి విదునో పణ్డితస్స. సమ్మాదిట్ఠీతి యాథావదిట్ఠి నియ్యానికదిట్ఠి. సమ్మాకమ్మన్తాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి కుసలధమ్మసమాపత్తియా ఇమాని అట్ఠఙ్గాని హోన్తి, తాని లోకియమగ్గక్ఖణే న ఏకతో సబ్బాని లబ్భన్తి, లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే పన లబ్భన్తి. తాని చ ఖో పఠమజ్ఝానికమగ్గే, దుతియజ్ఝానికాదీసు పన సమ్మాసఙ్కప్పవజ్జాని సత్తేవ హోన్తి.

తత్థ యో ఏవం వదేయ్య ‘‘యస్మా మజ్ఝిమనికాయమ్హి మహాసళాయతనికసుత్తే (మ. ని. ౩.౪౩౧) ‘యా తథాభూతస్స దిట్ఠి, సాస్స హోతి సమ్మాదిట్ఠి. యో తథాభూతస్స, సఙ్కప్పో, స్వాస్స హోతి సమ్మాసఙ్కప్పో. యో తథాభూతస్స వాయామో, స్వాస్స హోతి సమ్మావాయామో. యా తథాభూతస్స సతి, స్వాస్స హోతి సమ్మాసతి. యో తథాభూతస్స సమాధి, స్వాస్స హోతి సమ్మాసమాధి. పుబ్బేవ ఖో పనస్స కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఆజీవో చ సుపరిసుద్ధో’తి వుత్తం తస్మా పఞ్చఙ్గికోపి లోకుత్తరమగ్గో హోతీ’’తి సో వత్తబ్బో – తస్మింయేవ సుత్తే ‘‘ఏవమస్సాయం అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతీ’’తి ఇదం కస్మా న పస్ససి? యం పనేతం ‘‘పుబ్బేవ ఖో పనస్సా’’తి వుత్తం, తం పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ పరిసుద్ధభావదస్సనత్థం. పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ హి పరిసుద్ధాని కాయకమ్మాదీని లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే అతిపరిసుద్ధాని హోన్తీతి అయమత్థో దీపితో.

యమ్పి అభిధమ్మే వుత్తం ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే పఞ్చఙ్గికో మగ్గో హోతీ’’తి (విభ. ౨౧౨), తం ఏకం కిచ్చన్తరం దస్సేతుం వుత్తం. యస్మిఞ్హి కాలే మిచ్ఛాకమ్మన్తం పహాయ సమ్మాకమ్మన్తం పూరేతి, తస్మిం కాలే మిచ్ఛావాచా వా మిచ్ఛాజీవో వా న హోతి, దిట్ఠి సఙ్కప్పో వాయామో సతి సమాధీతి ఇమేసుయేవ పఞ్చసు కారకఙ్గేసు సమ్మాకమ్మన్తో పూరతి. విరతివసేన హి సమ్మాకమ్మన్తో పూరతి నామ. సమ్మావాచాసమ్మాఆజీవేసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి ఇమం కిచ్చన్తరం దస్సేతుం ఏవం వుత్తం. లోకియమగ్గక్ఖణే చ పఞ్చేవ హోన్తి, విరతి పన అనియతా. తస్మా ‘‘ఛఅఙ్గికో’’తి అవత్వా ‘‘పఞ్చఙ్గికో’’త్వేవ వుత్తం. ‘‘యా చ, భిక్ఖవే, అరియచిత్తస్స అనాసవచిత్తస్స అరియమగ్గసమఙ్గినో అరియమగ్గం భావయతో తీహి కాయదుచ్చరితేహి ఆరతి విరతి పటివిరతి వేరమణీ అకిరియా అకరణం, అయం భిక్ఖవే సమ్మాకమ్మన్తో అరియో అనాసవో లోకుత్తరమగ్గో’’తి (మ. ని. ౩.౧౩౯). ఏవం పన మహాచత్తాలీసకసుత్తాదీసు అనేకేసు సుత్తేసు సమ్మాకమ్మన్తాదీనఞ్చ లోకుత్తరమగ్గస్స అఙ్గభావసిద్ధితో అట్ఠఙ్గికోవ లోకుత్తరమగ్గో హోతీతి వేదితబ్బోతి. ఇమస్మిం సుత్తే అయం అట్ఠఙ్గికో మగ్గో లోకియలోకుత్తరమిస్సకోవ కథితో. దుతియం కోసలసంయుత్తే వుత్తమేవ.