౧. అవిజ్జావగ్గో

౧-౨. అవిజ్జాసుత్తాదివణ్ణనా

౧-౨. మహావగ్గస్స పఠమే పుబ్బఙ్గమాతి సహజాతవసేన చ ఉపనిస్సయవసేన చాతి ద్వీహాకారేహి పుబ్బఙ్గమా. సమాపత్తియాతి సమాపజ్జనాయ సభావపటిలాభాయ, ఉప్పత్తియాతి అత్థో. అన్వదేవ అహిరికం అనోత్తప్పన్తి సా పనేసా యదేతం అలజ్జనాకారసణ్ఠికం అహిరికం, అభాయనాకారసణ్ఠితఞ్చ అనోత్తప్పం, ఏతం అనుదేవ సహేవ ఏకతోవ, న వినా తేన ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. అవిజ్జాగతస్సాతి అవిజ్జాయ ఉపగతస్స సమన్నాగతస్స. మిచ్ఛాదిట్ఠీతి అయాథావదిట్ఠి అనియ్యానికదిట్ఠి. పహోతీతి హోతి ఉప్పజ్జతి. మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదీసుపి అయాథావఅనియ్యానికవసేనేవ మిచ్ఛాభావో వేదితబ్బో. ఇతి ఇమాని అట్ఠపి అకుసలధమ్మసమాపత్తియా మిచ్ఛత్తఅఙ్గాని నామ హోన్తి. తాని పన న ఏకక్ఖణే సబ్బాని లబ్భన్తి, నానక్ఖణే లబ్భన్తి.

కథం? యదా హి దిట్ఠిసమ్పయుత్తచిత్తం కాయవిఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేన్తం ఉప్పజ్జతి, తదా మిచ్ఛాదిట్ఠి మిచ్ఛాసఙ్కప్పో మిచ్ఛావాయామో మిచ్ఛాసతి మిచ్ఛాసమాధి మిచ్ఛాకమ్మన్తోతి ఛ అఙ్గాని హోన్తి. యదా దిట్ఠివిప్పయుత్తం, తదా మిచ్ఛాదిట్ఠివజ్జాని పఞ్చ. యదా తానేవ ద్వే వచీవిఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేన్తి, తదా మిచ్ఛాకమ్మన్తట్ఠానే మిచ్ఛావాచాయ సద్ధిం తానేవ ఛ వా పఞ్చ వా. అయం ఆజీవో నామ కుప్పమానో కాయవచీద్వారేసుయేవ అఞ్ఞతరస్మిం కుప్పతి, న మనోద్వారే. తస్మా యదా ఆజీవసీసేన తానేవ చిత్తాని కాయవచీవిఞ్ఞత్తియో సముట్ఠాపేన్తి, తదా కాయకమ్మం మిచ్ఛాజీవో నామ హోతి, తథా వచీకమ్మన్తి మిచ్ఛాజీవస్స వసేన తానేవ ఛ వా పఞ్చ వా. యదా పన విఞ్ఞత్తిం అసముట్ఠాపేత్వా తాని చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి, తదా మిచ్ఛాదిట్ఠిమిచ్ఛాసఙ్కప్పమిచ్ఛావాయామమిచ్ఛాసతిమిచ్ఛాసమాధివసేన పఞ్చ వా, మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదివసేన చత్తారి వా హోన్తీతి ఏవం న ఏకక్ఖణే సబ్బాని లబ్భన్తి, నానక్ఖణే లబ్భన్తీతి.

సుక్కపక్ఖే విజ్జాతి కమ్మస్సకతఞాణం. ఇహాపి సహజాతవసేన చ ఉపనిస్సయవసేన చాతి ద్వీహాకారేహి పుబ్బఙ్గమతా వేదితబ్బా. హిరోత్తప్పన్తి హిరీ చ ఓత్తప్పఞ్చ. తత్థ లజ్జనాకారసణ్ఠితా హిరీ, భాయనాకారసణ్ఠితం ఓత్తప్పం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే వుత్తోవ. విజ్జాగతస్సాతి విజ్జాయ ఉపగతస్స సమన్నాగతస్స. విద్దసునోతి విదునో పణ్డితస్స. సమ్మాదిట్ఠీతి యాథావదిట్ఠి నియ్యానికదిట్ఠి. సమ్మాకమ్మన్తాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి కుసలధమ్మసమాపత్తియా ఇమాని అట్ఠఙ్గాని హోన్తి, తాని లోకియమగ్గక్ఖణే న ఏకతో సబ్బాని లబ్భన్తి, లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే పన లబ్భన్తి. తాని చ ఖో పఠమజ్ఝానికమగ్గే, దుతియజ్ఝానికాదీసు పన సమ్మాసఙ్కప్పవజ్జాని సత్తేవ హోన్తి.

తత్థ యో ఏవం వదేయ్య ‘‘యస్మా మజ్ఝిమనికాయమ్హి మహాసళాయతనికసుత్తే (మ. ని. ౩.౪౩౧) ‘యా తథాభూతస్స దిట్ఠి, సాస్స హోతి సమ్మాదిట్ఠి. యో తథాభూతస్స, సఙ్కప్పో, స్వాస్స హోతి సమ్మాసఙ్కప్పో. యో తథాభూతస్స వాయామో, స్వాస్స హోతి సమ్మావాయామో. యా తథాభూతస్స సతి, స్వాస్స హోతి సమ్మాసతి. యో తథాభూతస్స సమాధి, స్వాస్స హోతి సమ్మాసమాధి. పుబ్బేవ ఖో పనస్స కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఆజీవో చ సుపరిసుద్ధో’తి వుత్తం తస్మా పఞ్చఙ్గికోపి లోకుత్తరమగ్గో హోతీ’’తి సో వత్తబ్బో – తస్మింయేవ సుత్తే ‘‘ఏవమస్సాయం అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతీ’’తి ఇదం కస్మా న పస్ససి? యం పనేతం ‘‘పుబ్బేవ ఖో పనస్సా’’తి వుత్తం, తం పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ పరిసుద్ధభావదస్సనత్థం. పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ హి పరిసుద్ధాని కాయకమ్మాదీని లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే అతిపరిసుద్ధాని హోన్తీతి అయమత్థో దీపితో.

యమ్పి అభిధమ్మే వుత్తం ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే పఞ్చఙ్గికో మగ్గో హోతీ’’తి (విభ. ౨౧౨), తం ఏకం కిచ్చన్తరం దస్సేతుం వుత్తం. యస్మిఞ్హి కాలే మిచ్ఛాకమ్మన్తం పహాయ సమ్మాకమ్మన్తం పూరేతి, తస్మిం కాలే మిచ్ఛావాచా వా మిచ్ఛాజీవో వా న హోతి, దిట్ఠి సఙ్కప్పో వాయామో సతి సమాధీతి ఇమేసుయేవ పఞ్చసు కారకఙ్గేసు సమ్మాకమ్మన్తో పూరతి. విరతివసేన హి సమ్మాకమ్మన్తో పూరతి నామ. సమ్మావాచాసమ్మాఆజీవేసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి ఇమం కిచ్చన్తరం దస్సేతుం ఏవం వుత్తం. లోకియమగ్గక్ఖణే చ పఞ్చేవ హోన్తి, విరతి పన అనియతా. తస్మా ‘‘ఛఅఙ్గికో’’తి అవత్వా ‘‘పఞ్చఙ్గికో’’త్వేవ వుత్తం. ‘‘యా చ, భిక్ఖవే, అరియచిత్తస్స అనాసవచిత్తస్స అరియమగ్గసమఙ్గినో అరియమగ్గం భావయతో తీహి కాయదుచ్చరితేహి ఆరతి విరతి పటివిరతి వేరమణీ అకిరియా అకరణం, అయం భిక్ఖవే సమ్మాకమ్మన్తో అరియో అనాసవో లోకుత్తరమగ్గో’’తి (మ. ని. ౩.౧౩౯). ఏవం పన మహాచత్తాలీసకసుత్తాదీసు అనేకేసు సుత్తేసు సమ్మాకమ్మన్తాదీనఞ్చ లోకుత్తరమగ్గస్స అఙ్గభావసిద్ధితో అట్ఠఙ్గికోవ లోకుత్తరమగ్గో హోతీతి వేదితబ్బోతి. ఇమస్మిం సుత్తే అయం అట్ఠఙ్గికో మగ్గో లోకియలోకుత్తరమిస్సకోవ కథితో. దుతియం కోసలసంయుత్తే వుత్తమేవ.

౩. సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౩. తతియే సకలమిదం భన్తేతి ఆనన్దత్థేరో సావకపారమీఞాణస్స మత్థకం అప్పత్తతాయ సకలమ్పి మగ్గబ్రహ్మచరియం కల్యాణమిత్తసన్నిస్సయేన లబ్భతీతి న అఞ్ఞాసి, ధమ్మసేనాపతి పన సావకపారమీఞాణస్స మత్థకే ఠితత్తా అఞ్ఞాసి, తస్మా ఏవమాహ. తేనేవస్స భగవా సాధు సాధూతి సాధుకారమదాసి.

౪. జాణుస్సోణిబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౪. చతుత్థే సబ్బసేతేన వళవాభిరథేనాతి సకలసేతేన చతూహి వళవాహి యుత్తరథేన. సో కిర సబ్బో సచక్కపఞ్జరకుబ్బరో రజతపరిక్ఖిత్తో హోతి. రథో చ నామేస దువిధో హోతి – యోధరథో, అలఙ్కారరథోతి. తత్థ యోధరథో చతురస్ససణ్ఠానో హోతి నాతిమహా ద్విన్నం తిణ్ణం వా జనానం గహణసమత్థో. అలఙ్కారరథో మహా హోతి దీఘతో దీఘో పుథులతో పుథులో చ, తత్థ ఛత్తగ్గాహకో వాలబీజనిగ్గాహకో తాలవణ్టగ్గాహకోతి ఏవం అట్ఠ వా దస వా సుఖేనేవ ఠాతుం వా నిసీదితుం వా నిపజ్జితుం వా సక్కోన్తి. అయమ్పి అలఙ్కారరథోయేవ.

సేతా సుదం అస్సాతి తా వళవా పకతియా సేతవణ్ణావ. సేతాలఙ్కారాతి పసాధనం తాసం రజతమయం అహోసి. సేతో రథోతి రథోపి వుత్తనయేనేవ రజతపరిక్ఖిత్తత్తా తత్థ తత్థ దన్తకమ్మఖచితత్తా చ సేతోవ. సేతపరివారోతి యథా అఞ్ఞే రథా సీహచమ్మపరివారాపి హోన్తి, బ్యగ్ఘచమ్మపరివారాపి పణ్డుకమ్బలపరివారాపి హోన్తి, న ఏవం ఏస. ఏస పన ఘనదుకూలేన పరివారితో అహోసి. సేతా రస్మియోతి రస్మియోపి రజతపనాళిసుపరిక్ఖిత్తా. సేతా పతోదలట్ఠీతి పతోదలట్ఠిపి రజతపరిక్ఖిత్తా.

సేతం ఛత్తన్తి రథమజ్ఝే ఉస్సాపితఛత్తమ్పి సేతమేవ అహోసి. సేతం ఉణ్హీసన్తి అట్ఠఙ్గులవిత్థారో రజతమయో ఉణ్హీసపట్టో సేతో. సేతాని వత్థానీతి వత్థానిపి సేతాని ఫేణపుఞ్జవణ్ణాని. తేసు నివాసనం పఞ్చసతగ్ఘనకం, ఉత్తరాసఙ్గో సహస్సగ్ఘనకో. సేతా ఉపాహనాతి ఉపాహనా నామ మగ్గారుళ్హస్స వా హోన్తి అటవిం వా పవిసన్తస్స. అయం పన రథం అభిరుళ్హో, తేనస్స తదనుచ్ఛవికో రజతపటిసేవితో పాదాలఙ్కారో నామ ఏస ఏవం వుత్తోతి వేదితబ్బో. సేతాయ సుదం వాలబీజనియాతి ఫలికమయదణ్డాయ సేతచమరవాలబీజనియా. న కేవలఞ్చ ఏత్తకమేవస్స సేతం అహోసి, సో పన బ్రాహ్మణో సేతవిలేపనం విలిమ్పి, సేతమాలం పిళన్ధి, దససు అఙ్గులీసు అఙ్గులిముద్దికా కణ్ణేసు కుణ్డలానీతి ఏవమాది అలఙ్కారోపిస్స రజతమయోవ అహోసి. పరివారబ్రాహ్మణాపిస్స దససహస్సమత్తా తథేవ సేతవత్థవిలేపనమాలాలఙ్కారా అహేసుం.

యం పనేతం సావత్థియా నియ్యాయన్తన్తి వుత్తం, తత్రాయం నియ్యాయనవిభావనా – సో కిర ఛన్నం ఛన్నం మాసానం ఏకవారం నగరం పదక్ఖిణం కరోతి – ‘‘ఇతో ఏత్తకేహి దివసేహి నగరం పదక్ఖిణం కరిస్సతీ’’తి పురేతరమేవ ఘోసనా కయిరతి. తం సుత్వా యే నగరతో న పక్కన్తా, తే న పక్కమన్తి. యేపి పక్కన్తా, తేపి ‘‘పుఞ్ఞవతో సిరిసమ్పత్తిం పస్సిస్సామా’’తి ఆగచ్ఛన్తి. యం దివసం బ్రాహ్మణో నగరం అనువిచరతి, తదా పాతోవ నగరవీథియో సమ్మజ్జిత్వా వాలికం ఓకిరిత్వా లాజపఞ్చమేహి పుప్ఫేహి విప్పకిరిత్వా పుణ్ణఘటే ఠపేత్వా కదలియో చ ధజే చ ఉస్సాపేత్వా సకలనగరం ధూపితవాసితం కరోన్తి.

బ్రాహ్మణో పాతోవ సీసం న్హాయిత్వా పురేభత్తం భుఞ్జిత్వా వుత్తనయేనేవ సేతవత్థాదీహి అత్తానం అలఙ్కరిత్వా పాసాదా ఓరుయ్హ రథం అభిరుహతి. అథ నం తే బ్రాహ్మణా సబ్బసేతవత్థవిలేపనమాలాలఙ్కారా సేతచ్ఛత్తాని గహేత్వా పరివారేన్తి. తతో మహాజనస్స సన్నిపాతత్థం పఠమంయేవ తరుణదారకానం ఫలాఫలాని వికిరన్తి, తదనన్తరం మాసకరూపాదీని, తదనన్తరం కహాపణే వికిరన్తి. మహాజనో సన్నిపతతి, ఉక్కుట్ఠియో చేవ చేలుక్ఖేపా చ వత్తన్తి. అథ బ్రాహ్మణో మఙ్గలికసోవత్థికాదీసు మఙ్గలాని చేవ సువత్థియో చ కరోన్తేసు మహాసమ్పత్తియా నగరం అనువిచరతి. పుఞ్ఞవన్తా మనుస్సా ఏకభూమికాదిపాసాదే ఆరుయ్హ సుకపత్తసదిసాని వాతపానకవాటాని వివరిత్వా ఓలోకేన్తి. బ్రాహ్మణోపి అత్తనో యససిరిసమ్పత్తియా నగరం అజ్ఝోత్థరన్తో వియ దక్ఖిణద్వారాభిముఖో హోతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

తమేనం జనో దిస్వాతి మహాజనో తం రథం దిస్వా. బ్రహ్మన్తి సేట్ఠాధివచనమేతం. బ్రహ్మం వత భో యానన్తి సేట్ఠయానసదిసం వత భో యానన్తి అయమేత్థ అత్థో. ఇమస్సేవ ఖో ఏతన్తి, ఆనన్ద, మనుస్సా నామ వణ్ణభాణకానం ధనం దత్వా అత్తనో దారికానం వణ్ణగీతం గాయాపేన్తి ‘‘అభిరూపో హోతి దస్సనీయో మహద్ధనో మహాభోగో’’తి, న చ తేన వణ్ణభణనమత్తేన అభిరూపా వా హోన్తి మహద్ధనా వా, ఏవమేవ మహాజనో బ్రాహ్మణస్స రథం దిస్వా – ‘‘బ్రహ్మం వత భో యాన’’న్తి కిఞ్చాపి ఏవం వణ్ణం భణతి, న పనేతం యానం వణ్ణభణనమత్తేనేవ బ్రహ్మయానం నామ హోతి. లామకఞ్హి ఏతం ఛవం. పరమత్థేన పన ఇమస్సేవ ఖో ఏతం, ఆనన్ద, అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స అధివచనం. అయఞ్హి సబ్బదోసవిగమేన సేట్ఠో, ఇమినా చ అరియా నిబ్బానం యన్తీతి బ్రహ్మయానం ఇతిపి, ధమ్మభూతత్తా యానత్తా చ ధమ్మయానం ఇతిపి, అనుత్తరత్తా కిలేససఙ్గామస్స చ విజితత్తా అనుత్తరో సఙ్గామవిజయో ఇతిపి వత్తుం వట్టతి.

ఇదానిస్స నిద్దోసభావఞ్చేవ సఙ్గామవిజయభావఞ్చ దస్సేన్తో రాగవినయపరియోసానాతిఆదిమాహ. తత్థ రాగం వినయమానా పరియోసాపేతి పరియోసానం గచ్ఛతి నిప్ఫజ్జతీతి రాగవినయపరియోసానా. ఏస నయో సబ్బత్థ.

యస్స సద్ధా చ పఞ్ఞా చాతి యస్స అరియమగ్గయానస్స సద్ధానుసారివసేన సద్ధా, ధమ్మానుసారివసేన పఞ్ఞాతి ఇమే ద్వే ధమ్మా సదా ధురం యుత్తా, తత్రమజ్ఝత్తతాయుగే యుత్తాతి అత్థో. హిరీ ఈసాతి అత్తనా సద్ధిం అధివిట్ఠేన బహిద్ధాసముట్ఠానేన ఓత్తప్పేన సద్ధిం అజ్ఝత్తసముట్ఠానా హిరీ యస్స మగ్గరథస్స ఈసా. మనో యోత్తన్తి విపస్సనాచిత్తఞ్చ మగ్గచిత్తఞ్చ యోత్తం. యథా హి రథస్స వాకాదిమయం యోత్తం గోణే ఏకాబద్ధే కరోతి ఏకసఙ్గహితే, ఏవం మగ్గరథస్స లోకియవిపస్సనాచిత్తం అతిరేకపఞ్ఞాస, లోకుత్తరవిపస్సనాచిత్తం అతిరేకసట్ఠి కుసలధమ్మే ఏకాబద్ధే ఏకసఙ్గహే కరోతి. తేన వుత్తం ‘‘మనో యోత్త’’న్తి. సతి ఆరక్ఖసారథీతి మగ్గసమ్పయుత్తా సతి ఆరక్ఖసారథి. యథా హి రథస్స ఆరక్ఖో సారథి నామ యోగ్గియో. ధురం వాహేతి యోజేతి అక్ఖం అబ్భఞ్జతి రథం పేసేతి రథయుత్తకే నిబ్బిసేవనే కరోతి, ఏవం మగ్గరథస్స సతి. అయఞ్హి ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా చేవ కుసలాకుసలానఞ్చ ధమ్మానం గతియో సమన్వేసతీతి వుత్తా.

రథోతి అరియఅట్ఠఙ్గికమగ్గరథో. సీలపరిక్ఖారోతి చతుపారిసుద్ధిసీలాలఙ్కారో. ఝానక్ఖోతి విపస్సనాసమ్పయుత్తానం పఞ్చన్నం ఝానఙ్గానం వసేన ఝానమయఅక్ఖో. చక్కవీరియోతి వీరియచక్కో, కాయికచేతసికసఙ్ఖాతాని ద్వే వీరియాని అస్స చక్కానీతి అత్థో. ఉపేక్ఖా ధురసమాధీతి ధురస్స సమాధి, ఉన్నతోనతాకారస్స అభావేన ద్విన్నమ్పి యుగపదేసానం సమతాతి అత్థో. అయఞ్హి తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా చిత్తుప్పాదస్స లీనుద్ధచ్చభావం హరిత్వా పయోగమజ్ఝత్తే చిత్తం ఠపేతి, తస్మా ఇమస్స మగ్గరథస్స ‘‘ధురసమాధీ’’తి వుత్తా. అనిచ్ఛా పరివారణన్తి బాహిరకరథస్స సీహచమ్మాదీని వియ ఇమస్సాపి అరియమగ్గరథస్స అలోభసఙ్ఖాతా అనిచ్ఛా పరివారణం నామ.

అబ్యాపాదోతి మేత్తా చ మేత్తాపుబ్బభాగో చ. అవిహింసాతి కరుణా చ కరుణాపుబ్బభాగో చ. వివేకోతి కాయవివేకాది తివిధవివేకో. యస్స ఆవుధన్తి యస్స అరియమగ్గరథే ఠితస్స కులపుత్తస్స ఏతం పఞ్చవిధం ఆవుధం. యథా హి రథే ఠితో పఞ్చహి ఆవుధేహి సపత్తే విజ్ఝతి, ఏవం యోగావచరోపి ఇమస్మిం లోకియలోకుత్తరమగ్గరథే ఠితో మేత్తాయ దోసం విజ్ఝతి, కరుణాయ విహింసం, కాయవివేకేన గణసఙ్గణికం, చిత్తవివేకేన కిలేససఙ్గణికం, ఉపధివివేకేన సబ్బాకుసలం విజ్ఝతి. తేనస్సేతం పఞ్చవిధం ‘‘ఆవుధ’’న్తి వుత్తం. తితిక్ఖాతి దురుత్తానం దురాగతానం వచనపథానం అధివాసనక్ఖన్తి. చమ్మసన్నాహోతి సన్నద్ధచమ్మో. యథా హి రథే ఠితో రథికో పటిముక్కచమ్మో ఆగతాగతే సరే ఖమతి, న నం తే విజ్ఝన్తి, ఏవం అధివాసనక్ఖన్తిసమన్నాగతో భిక్ఖు ఆగతాగతే వచనపథే ఖమతి, న నం తే విజ్ఝన్తి. తస్మా ‘‘తితిక్ఖా చమ్మసన్నాహో’’తి వుత్తో. యోగక్ఖేమాయ వత్తతీతి చతూహి యోగేహి ఖేమాయ నిబ్బానాయ వత్తతి, నిబ్బానాభిముఖో గచ్ఛతియేవ, న తిట్ఠతి న భిజ్జతీతి అత్థో.

ఏతదత్తని సమ్భూతన్తి ఏతం మగ్గయానం అత్తనో పురిసకారం నిస్సాయ లద్ధత్తా అత్తని సమ్భూతం నామ హోతి. బ్రహ్మయానం అనుత్తరన్తి అసదిసం సేట్ఠయానం. నియ్యన్తి ధీరా లోకమ్హాతి యేసం ఏతం యానం అత్థి, తే ధీరా పణ్డితపురిసా లోకమ్హా నియ్యన్తి గచ్ఛన్తి. అఞ్ఞదత్థూతి ఏకంసేన. జయం జయన్తి రాగాదయో సపత్తే జినన్తా జినన్తా.

౫-౬. కిమత్థియసుత్తాదివణ్ణనా

౫-౬. పఞ్చమే అయమేవాతి ఏవసద్దో నియమత్థో. తేన అఞ్ఞం మగ్గం పటిక్ఖిపతి. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టదుక్ఖఞ్చేవ మిస్సకమగ్గో చ కథితో. ఛట్ఠం ఉత్తానమేవ.

౭. దుతియఅఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా

౭. సత్తమే నిబ్బానధాతుయా ఖో ఏతం భిక్ఖు అధివచనన్తి అసఙ్ఖతాయ అమతాయ నిబ్బానధాతుయా ఏతం అధివచనం. ఆసవానం ఖయో తేన వుచ్చతీతి అపిచ తేన రాగాదివినయేన ఆసవానం ఖయోతిపి వుచ్చతి. ఆసవక్ఖయో నామ అరహత్తం, అరహత్తస్సాపి ఏతం రాగవినయోతిఆది నామమేవాతి దీపేతి. ఏతదవోచాతి ‘‘సత్థారా నిబ్బానధాతూతి వదన్తేన అమతం నిబ్బానం కథితం, మగ్గో పనస్స న కథితో. తం కథాపేస్సామీ’’తి అనుసన్ధికుసలతాయ పుచ్ఛన్తో ఏతం అవోచ.

౮. విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౮. అట్ఠమే కతమా చ భిక్ఖవే సమ్మాదిట్ఠీతి ఏకేన పరియాయేన అట్ఠఙ్గికమగ్గం విభజిత్వా పున అపరేన పరియాయేన విభజితుకామో ఇదం దేసనం ఆరభి. తత్థ దుక్ఖే ఞాణన్తి సవనసమ్మసనపటివేధపచ్చవేక్ఖణవసేన చతూహాకారేహి ఉప్పన్నం ఞాణం. సముదయేపి ఏసేవ నయో. సేసేసు పన ద్వీసు సమ్మసనస్స అభావా తివిధమేవ వట్టతి. ఏవమేతం ‘‘దుక్ఖే ఞాణ’’న్తిఆదినా చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం దస్సితం.

తత్థ పురిమాని ద్వే సచ్చాని వట్టం, పచ్ఛిమాని వివట్టం. తేసు భిక్ఖునో వట్టే కమ్మట్ఠానాభినివేసో హోతి, వివట్టే నత్థి అభినివేసో. పురిమాని హి ద్వే సచ్చాని ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖం, తణ్హా సముదయో’’తి ఏవం సఙ్ఖేపేన చ, ‘‘కతమే పఞ్చక్ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదినా నయేన విత్థారేన చ ఆచరియసన్తికే ఉగ్గణ్హిత్వా వాచాయ పునప్పునం పరివత్తేన్తో యోగావచరో కమ్మం కరోతి. ఇతరేసు పన ద్వీసు సచ్చేసు – ‘‘నిరోధసచ్చం ఇట్ఠం కన్తం మనాపం, మగ్గసచ్చం ఇట్ఠం కన్తం మనాప’’న్తి ఏవం సవనేనేవ కమ్మం కరోతి. సో ఏవం కరోన్తో చత్తారి సచ్చాని ఏకపటివేధేన పటివిజ్ఝతి, ఏకాభిసమయేన అభిసమేతి. దుక్ఖం పరిఞ్ఞాపటివేధేన పటివిజ్ఝతి, సముదయం పహానపటివేధేన, నిరోధం సచ్ఛికిరియపటివేధేన, మగ్గం భావనాపటివేధేన పటివిజ్ఝతి. దుక్ఖం పరిఞ్ఞాభిసమయేన…పే… మగ్గం భావనాభిసమయేన అభిసమేతి.

ఏవమస్స పుబ్బభాగే ద్వీసు సచ్చేసు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాసవనధారణసమ్మసనపటివేధో హోతి, ద్వీసు సవనపటివేధోయేవ. అపరభాగే తీసు కిచ్చతో పటివేధో హోతి, నిరోధే ఆరమ్మణపటివేధో. పచ్చవేక్ఖణా పన పత్తసచ్చస్స హోతి. ఇమస్స భిక్ఖునో పుబ్బే పరిగ్గహతో – ‘‘దుక్ఖం పరిజానామి, సముదయం పజహామి, నిరోధం సచ్ఛికరోమి, మగ్గం భావేమీ’’తి ఆభోగసమన్నాహారమనసికారపచ్చవేక్ఖణా నత్థి, పరిగ్గహతో పట్ఠాయ హోతి. అపరభాగే పన దుక్ఖం పరిఞ్ఞాతమేవ హోతి…పే… మగ్గో భావితోవ హోతి.

తత్థ ద్వే సచ్చాని దుద్దసత్తా గమ్భీరాని, ద్వే గమ్భీరత్తా దుద్దసాని. దుక్ఖసచ్చఞ్హి ఉప్పత్తితో పాకటం, ఖాణుకణ్టకపహారాదీసు ‘‘అహో దుక్ఖ’’న్తి వత్తబ్బతమ్పి ఆపజ్జతి. సముదయమ్పి ఖాదితుకామతాభుఞ్జితుకామతాదివసేన ఉప్పత్తితో పాకటం. లక్ఖణపటివేధతో పన ఉభయమ్పి గమ్భీరం. ఇతి తాని దుద్దసత్తా గమ్భీరాని. ఇతరేసం ద్విన్నం దస్సనత్థాయ పయోగో భవగ్గగ్గహణత్థం హత్థపసారణం వియ అవీచిఫుసనత్థం పాదపసారణం వియ సతధా భిన్నస్స వాలస్స కోటియా కోటిం పటిపాదనం వియ చ హోతి. ఇతి తాని గమ్భీరత్తా దుద్దసాని. ఏవం దుద్దసత్తా గమ్భీరేసు గమ్భీరత్తా చ దుద్దసేసు చతూసు సచ్చేసు ఉగ్గహాదివసేన ఇదం ‘‘దుక్ఖే ఞాణ’’న్తిఆది వుత్తం. పటివేధక్ఖణే పన ఏకమేవ తం ఞాణం హోతి.

నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదీసు కామపచ్చనీకట్ఠేన కామతో నిస్సటభావేన వా, కామం సమ్మసన్తస్స ఉప్పన్నోతి వా, కామపదఘాతం కామవూపసమం కరోన్తో ఉప్పన్నోతి వా, కామవివిత్తన్తే ఉప్పన్నోతి వా నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. సబ్బేపి చ తే నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదయో కామబ్యాపాదవిహింసావిరమణసఞ్ఞానం నానత్తా పుబ్బభాగే నానా, మగ్గక్ఖణే పన ఇమేసు తీసు ఠానేసు ఉప్పన్నస్స అకుసలసఙ్కప్పస్స పదచ్ఛేదతో అనుప్పత్తిసాధనవసేన మగ్గఙ్గం పూరయమానో ఏకోవ కుసలసఙ్కప్పో ఉప్పజ్జతి. అయం సమ్మాసఙ్కప్పో నామ.

ముసావాదా వేరమణీఆదయోపి ముసావాదాదీహి విరమణసఞ్ఞానం నానత్తా పుబ్బభాగే నానా, మగ్గక్ఖణే పన ఇమేసు చతూసు ఠానేసు ఉప్పన్నాయ అకుసలదుస్సీల్యచేతనాయ పదచ్ఛేదతో అనుప్పత్తిసాధనవసేన మగ్గఙ్గం పూరయమానా ఏకావ కుసలవేరమణీ ఉప్పజ్జతి. అయం సమ్మావాచా నామ.

పాణాతిపాతా వేరమణీ ఆదయోపి పాణాతిపాతాదీహి విరమణసఞ్ఞానం నానత్తా పుబ్బభాగే నానా, మగ్గక్ఖణే పన ఇమేసు తీసు ఠానేసు ఉప్పన్నాయ అకుసలదుస్సీల్యచేతనాయ అకిరియతో పదచ్ఛేదతో అనుప్పత్తిసాధనవసేన మగ్గఙ్గం పూరయమానా ఏకావ కుసలవేరమణీ ఉప్పజ్జతి. అయం సమ్మాకమ్మన్తో నామ.

మిచ్ఛాఆజీవన్తి ఖాదనీయభోజనీయాదీనం అత్థాయ పవత్తితం కాయవచీదుచ్చరితం. పహాయాతి వజ్జేత్వా. సమ్మాఆజీవేనాతి బుద్ధపసత్థేన ఆజీవేన. జీవికం కప్పేతీతి జీవితవుత్తిం పవత్తేతి. సమ్మాజీవోపి కుహనాదీహి విరమణసఞ్ఞానం నానత్తా పుబ్బభాగే నానా. మగ్గక్ఖణే పన ఇమేసుయేవ సత్తసు ఠానేసు ఉప్పన్నాయ మిచ్ఛాజీవదుస్సీల్యచేతనాయ పదచ్ఛేదతో అనుప్పత్తిసాధనవసేన మగ్గఙ్గం పూరయమానా ఏకావ కుసలవేరమణీ ఉప్పజ్జతి. అయం సమ్మాఆజీవో నామ.

అనుప్పన్నానన్తి ఏకస్మిం భవే తథారూపే వా ఆరమ్మణే అత్తనో న ఉప్పన్నానం, పరస్స పన ఉప్పజ్జమానే దిస్వా – ‘‘అహో వత మే ఏవరూపా పాపకా ధమ్మా న ఉప్పజ్జేయ్యు’’న్తి ఏవం అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయ. ఛన్దన్తి తేసం అకుసలానం అనుప్పాదకపటిపత్తిసాధకం వీరియచ్ఛన్దం జనేతి. వాయమతీతి వాయామం కరోతి. వీరియం ఆరభతీతి వీరియం పవత్తేతి. చిత్తం పగ్గణ్హాతీతి వీరియేన చిత్తం పగ్గహితం కరోతి. పదహతీతి ‘‘కామం తచో చ న్హారు చ అట్ఠి చ అవసిస్సతూ’’తి (మ. ని. ౨.౧౮౪) పధానం పవత్తేతి. ఉప్పన్నానన్తి సముదాచారవసేన అత్తనో ఉప్పన్నపుబ్బానం. ఇదాని తాదిసే న ఉప్పాదేస్సామీతి తేసం పహానాయ ఛన్దం జనేతి.

అనుప్పన్నానం కుసలానన్తి అపటిలద్ధానం పఠమజ్ఝానాదీనం. ఉప్పన్నానన్తి తేసంయేవ పటిలద్ధానం. ఠితియాతి పునప్పునం ఉప్పత్తిపబన్ధవసేన ఠితత్థం. అసమ్మోసాయాతి అవినాసత్థం. భియ్యోభావాయాతి ఉపరిభావాయ. వేపుల్లాయాతి విపులభావాయ. పారిపూరియాతి భావనాయ పరిపూరణత్థం. అయమ్పి సమ్మావాయామో అనుప్పన్నానం అకుసలానం అనుప్పాదనాదిచిత్తనానత్తా పుబ్బభాగే నానా. మగ్గక్ఖణే పన ఇమేసుయేవ చతూసు ఠానేసు కిచ్చసాధనవసేన మగ్గఙ్గం పూరయమానం ఏకమేవ కుసలవీరియం ఉప్పజ్జతి. అయం సమ్మావాయామో నామ.

సమ్మాసతిపి కాయాదిపరిగ్గాహకచిత్తానం నానత్తా పుబ్బభాగే నానా, మగ్గక్ఖణే పన ఇమేసు చతూసు ఠానేసు కిచ్చసాధనవసేన మగ్గఙ్గం పూరయమానా ఏకా సతి ఉప్పజ్జతి. అయం సమ్మాసతి నామ.

ఝానాదీని పుబ్బభాగేపి మగ్గక్ఖణేపి నానా, పుబ్బభాగే సమాపత్తివసేన నానా, మగ్గక్ఖణే నానామగ్గవసేన. ఏకస్స హి పఠమమగ్గో పఠమజ్ఝానికో హోతి, దుతియమగ్గాదయోపి పఠమజ్ఝానికా వా దుతియాదీసు అఞ్ఞతరజ్ఝానికా వా. ఏకస్స పఠమమగ్గో దుతియాదీనం అఞ్ఞతరజ్ఝానికో హోతి, దుతియాదయోపి దుతియాదీనం అఞ్ఞతరజ్ఝానికా వా పఠమజ్ఝానికా వా. ఏవం చత్తారోపి మగ్గా ఝానవసేన సదిసా వా అసదిసా వా ఏకచ్చసదిసా వా హోన్తి.

అయం పనస్స విసేసో పాదకజ్ఝాననియమేన హోతి. పాదకజ్ఝాననియమేన హి పఠమజ్ఝానలాభినో పఠమజ్ఝానా వుట్ఠాయ విపస్సన్తస్స ఉప్పన్నమగ్గో పఠమజ్ఝానికో హోతి, మగ్గఙ్గబోజ్ఝఙ్గాని పనేత్థ పరిపుణ్ణానేవ హోన్తి. దుతియజ్ఝానతో వుట్ఠాయ విపస్సన్తస్స ఉప్పన్నో దుతియజ్ఝానికో హోతి, మగ్గఙ్గాని పనేత్థ సత్త హోన్తి. తతియజ్ఝానతో వుట్ఠాయ విపస్సన్తస్స ఉప్పన్నో తతియజ్ఝానికో, మగ్గఙ్గాని పనేత్థ సత్త, బోజ్ఝఙ్గాని ఛ హోన్తి. ఏస నయో చతుత్థజ్ఝానతో పట్ఠాయ యావ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనా.

ఆరుప్పే చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానం ఉప్పజ్జతి, తఞ్చ లోకుత్తరం, నో లోకియన్తి వుత్తం. ఏత్థ కథన్తి? ఏత్థాపి పఠమజ్ఝానాదీసు యతో వుట్ఠాయ సోతాపత్తిమగ్గం పటిలభిత్వా అరూపసమాపత్తిం భావేత్వా సో ఆరుప్పే ఉప్పన్నో, తంఝానికావస్స తత్థ తయో మగ్గా ఉప్పజ్జన్తి. ఏవం పాదకజ్ఝానమేవ నియమేతి. కేచి పన థేరా – ‘‘విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధా నియమేన్తీ’’తి వదన్తి. కేచి ‘‘పుగ్గలజ్ఝాసయో నియమేతీ’’తి వదన్తి. కేచి ‘‘వుట్ఠానగామినీవిపస్సనా నియమేతీ’’తి వదన్తి. తేసం వాదవినిచ్ఛయో విసుద్ధిమగ్గే వుట్ఠానగామినీవిపస్సనాధికారే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సమ్మాసమాధీతి అయం పుబ్బభాగే లోకియో, అపరభాగే లోకుత్తరో సమ్మాసమాధీతి వుచ్చతి.

౯. సూకసుత్తవణ్ణనా

౯. నవమే మిచ్ఛాపణిహితన్తి సూకం నామ ఉద్ధగ్గం కత్వా ఠపితం హత్థం వా పాదం వా భిన్దతి, తథా అట్ఠపితం పన మిచ్ఛాపణిహితం నామ. మిచ్ఛాపణిహితాయ దిట్ఠియాతి మిచ్ఛాఠపితాయ కమ్మస్సకతపఞ్ఞాయ. అవిజ్జం భిన్దిస్సతీతి చతుసచ్చపటిచ్ఛాదకం అవిజ్జం భిన్దిస్సతి. విజ్జం ఉప్పాదేస్సతీతి అరహత్తమగ్గవిజ్జం ఉప్పాదేస్సతి. మిచ్ఛాపణిహితత్తా, భిక్ఖవే, దిట్ఠియాతి కమ్మస్సకతపఞ్ఞాయ చేవ మగ్గభావనాయ చ మిచ్ఛా ఠపితత్తా, అప్పవత్తితత్తాతి అత్థో. ఇమస్మిం సుత్తే కమ్మస్సకతఞాణం మగ్గనిస్సితం కత్వా మిస్సకమగ్గో కథితో.

౧౦. నన్దియసుత్తవణ్ణనా

౧౦. దసమే పరిబ్బాజకోతి ఛన్నపరిబ్బాజకో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.

అవిజ్జావగ్గో పఠమో.