౬. దుతియకామభూసుత్తవణ్ణనా

౩౪౮. ఛట్ఠే కతి ను ఖో భన్తే సఙ్ఖారాతి అయం కిర, గహపతి, నిరోధం వలఞ్జేతి, తస్మా ‘‘నిరోధపాదకే సఙ్ఖారే పుచ్ఛిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఏవమాహ. థేరోపిస్స అధిప్పాయం ఞత్వా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీసు అనేకేసు సఙ్ఖారేసు విజ్జమానేసుపి కాయసఙ్ఖారాదయోవ ఆచిక్ఖన్తో తయో ఖో గహపతీతిఆదిమాహ. తత్థ కాయప్పటిబద్ధత్తా కాయేన సఙ్ఖరీయతి నిబ్బత్తీయతీతి కాయసఙ్ఖారో. వాచాయ సఙ్ఖరోతి నిబ్బత్తేతీతి వచీసఙ్ఖారో. చిత్తప్పటిబద్ధత్తా చిత్తేన సఙ్ఖరీయతి నిబ్బత్తీయతీతి చిత్తసఙ్ఖారో.

కతమో పన భన్తేతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? ‘‘ఇమే సఙ్ఖారా అఞ్ఞమఞ్ఞం మిస్సా ఆలుళితా అవిభూతా దుద్దీపనా. తథా హి కాయద్వారే ఆదానగ్గహణముఞ్చనచోపనాని పాపేత్వా ఉప్పన్నా అట్ఠ కామావచరకుసలచేతనా ద్వాదస అకుసలచేతనాతి ఏవం కుసలాకుసలా వీసతి చేతనాపి, అస్సాసపస్సాసాపి కాయసఙ్ఖారోత్వేవ వుచ్చన్తి. వచీద్వారే హనుసఞ్చోపనం వచీభేదం పాపేత్వా ఉప్పన్నా వుత్తప్పకారావ వీసతి చేతనాపి వితక్కవిచారాపి వచీసఙ్ఖారోత్వేవ వుచ్చన్తి. కాయవచీద్వారేసు చోపనం అపత్వా రహో నిసిన్నస్స చిన్తయతో ఉప్పన్నా కుసలాకుసలా ఏకూనతింసచేతనాపి, సఞ్ఞా చ వేదనా చాతి ఇమే ద్వే ధమ్మాపి చిత్తసఙ్ఖారోత్వేవ వుచ్చన్తి. ఏవం ఇమే సఙ్ఖారా అఞ్ఞమఞ్ఞం మిస్సా ఆలుళితా అవిభూతా దుద్దీపనా, తే పాకటే విభూతే కత్వా కథాపేస్సామీ’’తి పుచ్ఛి.

కస్మా పన భన్తేతి ఇధ కాయసఙ్ఖారాదినామస్స పదత్థం పుచ్ఛతి. తస్స విస్సజ్జనే కాయప్పటిబద్ధాతి కాయనిస్సితా. కాయే సతి హోన్తి, అసతి న హోన్తి. చిత్తప్పటిబద్ధాతి చిత్తనిస్సితా. చిత్తే సతి హోన్తి, అసతి న హోన్తి.

ఇదాని ‘‘కిం ను ఖో ఏస సఞ్ఞావేదయితనిరోధం వలఞ్జేతి, నో వలఞ్జేతి, చిణ్ణవసీ వా తత్థ నో చిణ్ణవసీ’’తి జాననత్థం పుచ్ఛన్తో కథం పన భన్తే సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తి హోతీతి ఆహ. తస్స విస్సజ్జనే సమాపజ్జిస్సన్తి వా సమాపజ్జామీతి వా పదద్వయేన నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తికాలో కథితో. సమాపన్నోతి పదేన అన్తోనిరోధో. తథా పురిమేహి ద్వీహి పదేహి సచిత్తకకాలో కథితో, పచ్ఛిమేన అచిత్తకకాలో.

పుబ్బేవ తథా చిత్తం భావితం హోతీతి నిరోధసమాపత్తితో పుబ్బే అద్ధానపరిచ్ఛేదకాలేయేవ ‘‘ఏత్తకం కాలం అచిత్తకో భవిస్సామీ’’తి అద్ధానపరిచ్ఛేదం చిత్తం భావితం హోతి. యం తం తథత్తాయ ఉపనేతీతి యం పన ఏవం భావితం చిత్తం, తం పుగ్గలం తథత్తాయ అచిత్తకభావాయ ఉపనేతి. వచీసఙ్ఖారో పఠమం నిరుజ్ఝతీతి సేససఙ్ఖారేహి పఠమం దుతియజ్ఝానేయేవ నిరుజ్ఝతి. తతో కాయసఙ్ఖారోతి తతో పరం కాయసఙ్ఖారో చతుత్థజ్ఝానే నిరుజ్ఝతి. తతో చిత్తసఙ్ఖారోతి తతో పరం చిత్తసఙ్ఖారో అన్తోనిరోధే నిరుజ్ఝతి. ఆయూతి రూపజీవితిన్ద్రియం. విపరిభిన్నానీతి ఉపహతాని వినట్ఠాని.

తత్థ కేచి ‘‘నిరోధసమాపన్నస్స ‘చిత్తసఙ్ఖారో చ నిరుద్ధో’తి వచనతో చిత్తం అనిరుద్ధం హోతి, తస్మా సచిత్తకాపి అయం సమాపత్తీ’’తి వదన్తి. తే వత్తబ్బా – ‘‘వచీసఙ్ఖారోపిస్స నిరుద్ధో’’తి వచనతో వాచా అనిరుద్ధా హోతి, తస్మా నిరోధసమాపన్నేన ధమ్మమ్పి కథేన్తేన సజ్ఝాయమ్పి కరోన్తేన నిసీదితబ్బం సియా. యో చాయం మతో కాలఙ్కతో, తస్సాపి చిత్తసఙ్ఖారో నిరుద్ధోతి వచనతో చిత్తం అనిరుద్ధం భవేయ్య, తస్మా కాలఙ్కతే మాతాపితరో వా అరహన్తే వా ఝాపేన్తేన ఆనన్తరియకమ్మం కతం భవేయ్య. ఇతి బ్యఞ్జనే అభినివేసం అకత్వా ఆచరియానం నయే ఠత్వా అత్థో ఉపపరిక్ఖితబ్బో. అత్థో హి పటిసరణం, న బ్యఞ్జనం.

ఇన్ద్రియాని విప్పసన్నానీతి కిరియమయపవత్తస్మిఞ్హి వత్తమానే బహిద్ధారమ్మణేసు పసాదే ఘట్టేన్తేసు ఇన్ద్రియాని కిలమన్తి, ఉపహతాని మక్ఖిత్తాని వియ హోన్తి వాతాదీహి ఉట్ఠితరజేన చతుమహాపథే ఠపితఆదాసో వియ. యథా పన థవికాయ పక్ఖిపిత్వా మఞ్జూసాదీసు ఠపితో ఆదాసో అన్తోయేవ విరోచతి, ఏవం నిరోధసమాపన్నస్స భిక్ఖునో అన్తోనిరోధే పఞ్చ పసాదా అతివియ విరోచన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ఇన్ద్రియాని విప్పసన్నానీ’’తి.

వుట్ఠహిస్సన్తి వా వుట్ఠహామీతి వా పదద్వయేన అన్తోనిరోధకాలో కథితో, వుట్ఠితోతి పదేన ఫలసమాపత్తికాలో. తథా పురిమేహి ద్వీహి పదేహి అచిత్తకకాలో కథితో, పచ్ఛిమేన సచిత్తకకాలో. పుబ్బేవ తథా చిత్తం భావితం హోతీతి నిరోధసమాపత్తితో పుబ్బే అద్ధానపరిచ్ఛేదకాలేయేవ ‘‘ఏత్తకం కాలం అచిత్తకో హుత్వా తతో పరం సచిత్తకో భవిస్సామీ’’తి అద్ధానపరిచ్ఛేదం చిత్తం భావితం హోతి. యం తం తథత్తాయ ఉపనేతీతి యం ఏవం భావితం చిత్తం, తం పుగ్గలం తథత్తాయ సచిత్తకభావాయ ఉపనేతి. ఇతి హేట్ఠా నిరోధసమాపజ్జన్నకాలో గహితో, ఇధ నిరోధతో వుట్ఠానకాలో.

ఇదాని నిరోధకథం కథేతుం కాలోతి నిరోధకథా కథేతబ్బా సియా. సా పనేసా ‘‘ద్వీహి బలేహి సమన్నాగతత్తా తయో చ సఙ్ఖారానం పటిపస్సద్ధియా సోళసహి ఞాణచరియాహి నవహి సమాధిచరియాహి వసీభావతాపఞ్ఞా నిరోధసమాపత్తియం ఞాణ’’న్తి మాతికం ఠపేత్వా సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే కథితా, తస్మా తత్థ కథితనయేనేవ గహేతబ్బా. కో పనాయం నిరోధో నామ? చతున్నం ఖన్ధానం పటిసఙ్ఖా అప్పవత్తి. అథ కిమత్థమేతం సమాపజ్జన్తీతి? సఙ్ఖారానం పవత్తే ఉక్కణ్ఠితా సత్తాహం అచిత్తకా హుత్వా సుఖం విహరిస్సామ, దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం నామేతం యదిదం నిరోధోతి ఏతదత్థం సమాపజ్జన్తి.

చిత్తసఙ్ఖారో పఠమం ఉప్పజ్జతీతి నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స హి ఫలసమాపత్తిచిత్తం పఠమం ఉప్పజ్జతి. తంసమ్పయుత్తం సఞ్ఞఞ్చ వేదనఞ్చ సన్ధాయ ‘‘చిత్తసఙ్ఖారో పఠమం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఆహ. తతో కాయసఙ్ఖారోతి తతో పరం భవఙ్గసమయే కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి.

కిం పన ఫలసమాపత్తి అస్సాసపస్సాసే న సముట్ఠాపేతీతి? సముట్ఠాపేతి. ఇమస్స పన చతుత్థజ్ఝానికా ఫలసమాపత్తి, సా న సముట్ఠాపేతి. కిం వా ఏతేన? ఫలసమాపత్తి పఠమజ్ఝానికా వా హోతు దుతియతతియచతుత్థజ్ఝానికా వా, సన్తసమాపత్తితో వుట్ఠితస్స భిక్ఖునో అస్సాసపస్సాసా అబ్బోహారికా హోన్తి, తేసం అబ్బోహారికభావో సఞ్జీవత్థేరవత్థునా వేదితబ్బో. సఞ్జీవత్థేరస్స హి సమాపత్తితో వుట్ఠాయ కింసుకపుప్ఫసదిసే వీతచ్చితఙ్గారే మద్దమానస్స గచ్ఛతో చీవరే అంసుమత్తమ్పి న ఝాయి, ఉస్మాకారమత్తమ్పి నాహోసి. సమాపత్తిబలం నామేతన్తి వదన్తి. ఏవమేవ సన్తాయ ఫలసమాపత్తియా వుట్ఠితస్స భిక్ఖునో అస్సాసపస్సాసా అబ్బోహారికా హోన్తీతి భవఙ్గసమయేనేవేతం కథితన్తి వేదితబ్బం.

తతో వచీసఙ్ఖారోతి తతో పరం కిరియమయపవత్తవలఞ్జనకాలే వచీసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి. కిం భవఙ్గం వితక్కవిచారే న సముట్ఠాపేతీతి? సముట్ఠాపేతి. తంసముట్ఠానా పన వితక్కవిచారా వాచం అభిసఙ్ఖాతుం న సక్కోన్తీతి కిరియమయపవత్తవలఞ్జనకాలేనేవేతం కథితం.

సుఞ్ఞతో ఫస్సోతిఆదయో సగుణేనాపి ఆరమ్మణేనాపి కథేతబ్బా. సగుణేన తావ సుఞ్ఞతా నామ ఫలసమాపత్తి, తాయ సహజాతఫస్సం సన్ధాయ ‘‘సుఞ్ఞతో ఫస్సో’’తి వుత్తం. అనిమిత్తప్పణిహితేసుపి ఏసేవ నయో. ఆరమ్మణేన పన నిబ్బానం రాగాదీహి సుఞ్ఞత్తా సుఞ్ఞతా నామ, రాగనిమిత్తాదీనం అభావా అనిమిత్తం, రాగదోసమోహప్పణిధీనం అభావా అప్పణిహితం, సుఞ్ఞతం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నఫలసమాపత్తిసమ్ఫస్సో సుఞ్ఞతో నామ. అనిమిత్తప్పణిహితేసుపి ఏసేవ నయో.

అపరా ఆగమనియకథా నామ హోతి. సుఞ్ఞతఅనిమిత్తఅప్పణిహితాతి హి విపస్సనాపి వుచ్చతి. తత్థ యో భిక్ఖు సఙ్ఖారే అనిచ్చతో పరిగ్గహేత్వా అనిచ్చతో దిస్వా అనిచ్చతో వుట్ఠాతి, తస్స వుట్ఠానగామినివిపస్సనా అనిమిత్తా నామ హోతి. యో దుక్ఖతో పరిగ్గహేత్వా దుక్ఖతో దిస్వా దుక్ఖతో వుట్ఠాతి, తస్స అప్పణిహితా నామ. యో అనత్తతో పరిగ్గహేత్వా అనత్తతో దిస్వా అనత్తతో వుట్ఠాతి, తస్స సుఞ్ఞతా నామ. తత్థ అనిమిత్తవిపస్సనాయ మగ్గో అనిమిత్తో నామ, అనిమిత్తమగ్గస్స ఫలం అనిమిత్తం నామ, అనిమిత్తఫలసమాపత్తిసహజాతే ఫస్సే ఫుసన్తే ‘‘అనిమిత్తో ఫస్సో ఫుసతీ’’తి వుచ్చతి. అప్పణిహితసుఞ్ఞతేసుపి ఏసేవ నయో. ఆగమనియేన కథితే పన సుఞ్ఞతో వా ఫస్సో అనిమిత్తో వా ఫస్సో అప్పణిహితో వా ఫస్సోతి వికప్పో ఆపజ్జేయ్య, తస్మా సగుణేన చేవ ఆరమ్మణేన చ కథేతబ్బం. ఏవఞ్హి తయో ఫస్సా ఫుసన్తీతి సమేతి.

వివేకనిన్నన్తిఆదీసు నిబ్బానం వివేకో నామ. తస్మిం వివేకే నిన్నం ఓనతన్తి వివేకనిన్నం. వివేకపోణన్తి అఞ్ఞతో అగన్త్వా యేన వివేకో, తేన వఙ్కం వియ హుత్వా ఠితన్తి వివేకపోణం. యేన వివేకో, తేన పతమానం వియ ఠితన్తి వివేకపబ్భారం.