౭. చిత్తసంయుత్తం

౧. సంయోజనసుత్తవణ్ణనా

౩౪౩. చిత్తసంయుత్తస్స పఠమే మచ్ఛికాసణ్డేతి ఏవంనామకే వనసణ్డే. అయమన్తరాకథా ఉదపాదీతి పోరాణకత్థేరా అతిరచ్ఛానకథా హోన్తి, నిసిన్ననిసిన్నట్ఠానే పఞ్హం సముట్ఠాపేత్వా అజానన్తా పుచ్ఛన్తి, జానన్తా విస్సజ్జేన్తి, తేన నేసం అయం కథా ఉదపాది. మిగపథకన్తి ఏవంనామకం అత్తనో భోగగామం. సో కిర అమ్బాటకారామస్స పిట్ఠిభాగే హోతి. తేనుపసఙ్కమీతి ‘‘థేరానం పఞ్హం విస్సజ్జేత్వా ఫాసువిహారం కత్వా దస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమి. గమ్భీరే బుద్ధవచనేతి అత్థగమ్భీరే చేవ ధమ్మగమ్భీరే చ బుద్ధవచనే. పఞ్ఞాచక్ఖు కమతీతి ఞాణచక్ఖు వహతి పవత్తతి.

౨. పఠమఇసిదత్తసుత్తవణ్ణనా

౩౪౪. దుతియే ఆయస్మన్తం థేరన్తి తేసు థేరేసు జేట్ఠకం మహాథేరం. తుణ్హీ అహోసీతి జానన్తోపి అవిసారదత్తా న కిఞ్చి బ్యాహరి. బ్యాకరోమహం భన్తేతి ‘‘అయం థేరో నేవ అత్తనా బ్యాకరోతి, న అఞ్ఞే అజ్ఝేసతి, ఉపాసకోపి భిక్ఖుసఙ్ఘం విహేసేతి, అహమేతం బ్యాకరిత్వా ఫాసువిహారం కత్వా దస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఆసనతో వుట్ఠాయ థేరస్స సన్తికం గన్త్వా ఏవం ఓకాసమకాసి, కతావకాసో పన అత్తనో ఆసనే నిసీదిత్వా బ్యాకాసి.

సహత్థాతి సహత్థేన. సన్తప్పేసీతి యావదిచ్ఛకం దేన్తో సుట్ఠు తప్పేసి. సమ్పవారేసీతి ‘‘అలం అల’’న్తి హత్థసఞ్ఞాయ చేవ వాచాయ చ పటిక్ఖిపాపేసి. ఓనీతపత్తపాణినోతి పాణితో అపనీతపత్తా ధోవిత్వా థవికాయ ఓసాపేత్వా అంసే లగ్గితపత్తాతి అత్థో.

౩. దుతియఇసిదత్తసుత్తవణ్ణనా

౩౪౫. తతియే అవన్తియాతి దక్ఖిణాపథే అవన్తిరట్ఠే. కల్యాణం వుచ్చతీతి ‘‘చతూహి పచ్చయేహి పటిజగ్గిస్సామీ’’తి వచనం నిద్దోసం అనవజ్జం వుచ్చతి తయా ఉపాసకాతి అధిప్పాయేన వదతి.

౪. మహకపాటిహారియసుత్తవణ్ణనా

౩౪౬. చతుత్థే సేసకం విస్సజ్జేథాతి తస్స కిర థేరేహి సద్ధింయేవ కంసథాలం పమజ్జిత్వా పాయాసం వడ్ఢేత్వా అదంసు. సో భుత్తపాయాసో థేరేహియేవ సద్ధిం గన్తుకామో చిన్తేసి ‘‘ఘరే తావ ఉపాసికా సేసకం విచారేతి, ఇధ పనిమే దాసకమ్మకారా మయా అవుత్తా న విచారేస్సన్తి, ఏవాయం పణీతపాయాసో నస్సిస్సతీ’’తి తేసం అనుజానన్తో ఏవమాహ. కుథితన్తి కుధితం, హేట్ఠా సన్తత్తాయ వాలికాయ ఉపరి ఆతపేన చ అతితిఖిణన్తి అత్థో. ఇదం పన తేపిటకే బుద్ధవచనే అసమ్భిన్నపదం. పవేలియమానేనాతి పటిలియమానేన సాధు ఖ్వస్స భన్తేతి ‘‘ఫాసువిహారం కరిస్సామి నేస’’న్తి చిన్తేత్వా ఏవమాహ.

ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరీతి అధిట్ఠానిద్ధిం అకాసి. ఏత్థ చ ‘‘మన్దమన్దో సీతకవాతో వాయతు, అబ్భమణ్డపం కత్వా దేవో ఏకమేకం ఫుసాయతూ’’తి ఏవం నానాపరికమ్మం – ‘‘సవాతో దేవో వస్సతూ’’తి ఏవం అధిట్ఠానం ఏకతోపి హోతి. ‘‘సవాతో దేవో వస్సతూతి ఏకతోపరికమ్మం, మన్దమన్దో సీతకవాతో వాయతు, అబ్భమణ్డపం కత్వా దేవో ఏకమేకం ఫుసాయతూ’’తి ఏవం నానాఅధిట్ఠానం హోతి. వుత్తనయేనేవ నానాపరికమ్మం నానాధిట్ఠానం, ఏకతో పరికమ్మం ఏకతో అధిట్ఠానమ్పి హోతియేవ. యథా తథా కరోన్తస్స పన పాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ కతపరికమ్మస్స పరికమ్మానన్తరేన మహగ్గతఅధిట్ఠానచిత్తేనేవ తం ఇజ్ఝతి. ఓకాసేసీతి విప్పకిరి.

౫. పఠమకామభూసుత్తవణ్ణనా

౩౪౭. పఞ్చమే నేలఙ్గోతి నిద్దోసో. సేతపచ్ఛాదోతి సేతపటిచ్ఛాదనో. అనీఘన్తి నిద్దుక్ఖం. ముహుత్తం తుణ్హీ హుత్వాతి తస్స అత్థపేక్ఖనత్థం తీణి పిటకాని కణ్ణే కుణ్డలం వియ సఞ్చాలేన్తో ‘‘అయం ఇమస్స అత్థో, అయం ఇమస్స అత్థో’’తి ఉపపరిక్ఖణత్థం ముహుత్తం తుణ్హీ హుత్వా. విముత్తియాతి అరహత్తఫలవిముత్తియా. ఇమం పన పఞ్హం కథేన్తో ఉపాసకో దుక్కరం అకాసి. సమ్మాసమ్బుద్ధో హి ‘‘పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఏతం భిక్ఖుం ఆగచ్ఛన్తం ఓదాతకం తనుకం తుఙ్గనాసిక’’న్తి (సం. ని. ౨.౨౪౫) అత్తనో దిట్ఠేన కథేసి. అయం పన నయగ్గాహేన ‘‘అరహతో ఏతం అధివచన’’న్తి ఆహ.

౬. దుతియకామభూసుత్తవణ్ణనా

౩౪౮. ఛట్ఠే కతి ను ఖో భన్తే సఙ్ఖారాతి అయం కిర, గహపతి, నిరోధం వలఞ్జేతి, తస్మా ‘‘నిరోధపాదకే సఙ్ఖారే పుచ్ఛిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఏవమాహ. థేరోపిస్స అధిప్పాయం ఞత్వా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీసు అనేకేసు సఙ్ఖారేసు విజ్జమానేసుపి కాయసఙ్ఖారాదయోవ ఆచిక్ఖన్తో తయో ఖో గహపతీతిఆదిమాహ. తత్థ కాయప్పటిబద్ధత్తా కాయేన సఙ్ఖరీయతి నిబ్బత్తీయతీతి కాయసఙ్ఖారో. వాచాయ సఙ్ఖరోతి నిబ్బత్తేతీతి వచీసఙ్ఖారో. చిత్తప్పటిబద్ధత్తా చిత్తేన సఙ్ఖరీయతి నిబ్బత్తీయతీతి చిత్తసఙ్ఖారో.

కతమో పన భన్తేతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? ‘‘ఇమే సఙ్ఖారా అఞ్ఞమఞ్ఞం మిస్సా ఆలుళితా అవిభూతా దుద్దీపనా. తథా హి కాయద్వారే ఆదానగ్గహణముఞ్చనచోపనాని పాపేత్వా ఉప్పన్నా అట్ఠ కామావచరకుసలచేతనా ద్వాదస అకుసలచేతనాతి ఏవం కుసలాకుసలా వీసతి చేతనాపి, అస్సాసపస్సాసాపి కాయసఙ్ఖారోత్వేవ వుచ్చన్తి. వచీద్వారే హనుసఞ్చోపనం వచీభేదం పాపేత్వా ఉప్పన్నా వుత్తప్పకారావ వీసతి చేతనాపి వితక్కవిచారాపి వచీసఙ్ఖారోత్వేవ వుచ్చన్తి. కాయవచీద్వారేసు చోపనం అపత్వా రహో నిసిన్నస్స చిన్తయతో ఉప్పన్నా కుసలాకుసలా ఏకూనతింసచేతనాపి, సఞ్ఞా చ వేదనా చాతి ఇమే ద్వే ధమ్మాపి చిత్తసఙ్ఖారోత్వేవ వుచ్చన్తి. ఏవం ఇమే సఙ్ఖారా అఞ్ఞమఞ్ఞం మిస్సా ఆలుళితా అవిభూతా దుద్దీపనా, తే పాకటే విభూతే కత్వా కథాపేస్సామీ’’తి పుచ్ఛి.

కస్మా పన భన్తేతి ఇధ కాయసఙ్ఖారాదినామస్స పదత్థం పుచ్ఛతి. తస్స విస్సజ్జనే కాయప్పటిబద్ధాతి కాయనిస్సితా. కాయే సతి హోన్తి, అసతి న హోన్తి. చిత్తప్పటిబద్ధాతి చిత్తనిస్సితా. చిత్తే సతి హోన్తి, అసతి న హోన్తి.

ఇదాని ‘‘కిం ను ఖో ఏస సఞ్ఞావేదయితనిరోధం వలఞ్జేతి, నో వలఞ్జేతి, చిణ్ణవసీ వా తత్థ నో చిణ్ణవసీ’’తి జాననత్థం పుచ్ఛన్తో కథం పన భన్తే సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తి హోతీతి ఆహ. తస్స విస్సజ్జనే సమాపజ్జిస్సన్తి వా సమాపజ్జామీతి వా పదద్వయేన నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తికాలో కథితో. సమాపన్నోతి పదేన అన్తోనిరోధో. తథా పురిమేహి ద్వీహి పదేహి సచిత్తకకాలో కథితో, పచ్ఛిమేన అచిత్తకకాలో.

పుబ్బేవ తథా చిత్తం భావితం హోతీతి నిరోధసమాపత్తితో పుబ్బే అద్ధానపరిచ్ఛేదకాలేయేవ ‘‘ఏత్తకం కాలం అచిత్తకో భవిస్సామీ’’తి అద్ధానపరిచ్ఛేదం చిత్తం భావితం హోతి. యం తం తథత్తాయ ఉపనేతీతి యం పన ఏవం భావితం చిత్తం, తం పుగ్గలం తథత్తాయ అచిత్తకభావాయ ఉపనేతి. వచీసఙ్ఖారో పఠమం నిరుజ్ఝతీతి సేససఙ్ఖారేహి పఠమం దుతియజ్ఝానేయేవ నిరుజ్ఝతి. తతో కాయసఙ్ఖారోతి తతో పరం కాయసఙ్ఖారో చతుత్థజ్ఝానే నిరుజ్ఝతి. తతో చిత్తసఙ్ఖారోతి తతో పరం చిత్తసఙ్ఖారో అన్తోనిరోధే నిరుజ్ఝతి. ఆయూతి రూపజీవితిన్ద్రియం. విపరిభిన్నానీతి ఉపహతాని వినట్ఠాని.

తత్థ కేచి ‘‘నిరోధసమాపన్నస్స ‘చిత్తసఙ్ఖారో చ నిరుద్ధో’తి వచనతో చిత్తం అనిరుద్ధం హోతి, తస్మా సచిత్తకాపి అయం సమాపత్తీ’’తి వదన్తి. తే వత్తబ్బా – ‘‘వచీసఙ్ఖారోపిస్స నిరుద్ధో’’తి వచనతో వాచా అనిరుద్ధా హోతి, తస్మా నిరోధసమాపన్నేన ధమ్మమ్పి కథేన్తేన సజ్ఝాయమ్పి కరోన్తేన నిసీదితబ్బం సియా. యో చాయం మతో కాలఙ్కతో, తస్సాపి చిత్తసఙ్ఖారో నిరుద్ధోతి వచనతో చిత్తం అనిరుద్ధం భవేయ్య, తస్మా కాలఙ్కతే మాతాపితరో వా అరహన్తే వా ఝాపేన్తేన ఆనన్తరియకమ్మం కతం భవేయ్య. ఇతి బ్యఞ్జనే అభినివేసం అకత్వా ఆచరియానం నయే ఠత్వా అత్థో ఉపపరిక్ఖితబ్బో. అత్థో హి పటిసరణం, న బ్యఞ్జనం.

ఇన్ద్రియాని విప్పసన్నానీతి కిరియమయపవత్తస్మిఞ్హి వత్తమానే బహిద్ధారమ్మణేసు పసాదే ఘట్టేన్తేసు ఇన్ద్రియాని కిలమన్తి, ఉపహతాని మక్ఖిత్తాని వియ హోన్తి వాతాదీహి ఉట్ఠితరజేన చతుమహాపథే ఠపితఆదాసో వియ. యథా పన థవికాయ పక్ఖిపిత్వా మఞ్జూసాదీసు ఠపితో ఆదాసో అన్తోయేవ విరోచతి, ఏవం నిరోధసమాపన్నస్స భిక్ఖునో అన్తోనిరోధే పఞ్చ పసాదా అతివియ విరోచన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ఇన్ద్రియాని విప్పసన్నానీ’’తి.

వుట్ఠహిస్సన్తి వా వుట్ఠహామీతి వా పదద్వయేన అన్తోనిరోధకాలో కథితో, వుట్ఠితోతి పదేన ఫలసమాపత్తికాలో. తథా పురిమేహి ద్వీహి పదేహి అచిత్తకకాలో కథితో, పచ్ఛిమేన సచిత్తకకాలో. పుబ్బేవ తథా చిత్తం భావితం హోతీతి నిరోధసమాపత్తితో పుబ్బే అద్ధానపరిచ్ఛేదకాలేయేవ ‘‘ఏత్తకం కాలం అచిత్తకో హుత్వా తతో పరం సచిత్తకో భవిస్సామీ’’తి అద్ధానపరిచ్ఛేదం చిత్తం భావితం హోతి. యం తం తథత్తాయ ఉపనేతీతి యం ఏవం భావితం చిత్తం, తం పుగ్గలం తథత్తాయ సచిత్తకభావాయ ఉపనేతి. ఇతి హేట్ఠా నిరోధసమాపజ్జన్నకాలో గహితో, ఇధ నిరోధతో వుట్ఠానకాలో.

ఇదాని నిరోధకథం కథేతుం కాలోతి నిరోధకథా కథేతబ్బా సియా. సా పనేసా ‘‘ద్వీహి బలేహి సమన్నాగతత్తా తయో చ సఙ్ఖారానం పటిపస్సద్ధియా సోళసహి ఞాణచరియాహి నవహి సమాధిచరియాహి వసీభావతాపఞ్ఞా నిరోధసమాపత్తియం ఞాణ’’న్తి మాతికం ఠపేత్వా సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే కథితా, తస్మా తత్థ కథితనయేనేవ గహేతబ్బా. కో పనాయం నిరోధో నామ? చతున్నం ఖన్ధానం పటిసఙ్ఖా అప్పవత్తి. అథ కిమత్థమేతం సమాపజ్జన్తీతి? సఙ్ఖారానం పవత్తే ఉక్కణ్ఠితా సత్తాహం అచిత్తకా హుత్వా సుఖం విహరిస్సామ, దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం నామేతం యదిదం నిరోధోతి ఏతదత్థం సమాపజ్జన్తి.

చిత్తసఙ్ఖారో పఠమం ఉప్పజ్జతీతి నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స హి ఫలసమాపత్తిచిత్తం పఠమం ఉప్పజ్జతి. తంసమ్పయుత్తం సఞ్ఞఞ్చ వేదనఞ్చ సన్ధాయ ‘‘చిత్తసఙ్ఖారో పఠమం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఆహ. తతో కాయసఙ్ఖారోతి తతో పరం భవఙ్గసమయే కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి.

కిం పన ఫలసమాపత్తి అస్సాసపస్సాసే న సముట్ఠాపేతీతి? సముట్ఠాపేతి. ఇమస్స పన చతుత్థజ్ఝానికా ఫలసమాపత్తి, సా న సముట్ఠాపేతి. కిం వా ఏతేన? ఫలసమాపత్తి పఠమజ్ఝానికా వా హోతు దుతియతతియచతుత్థజ్ఝానికా వా, సన్తసమాపత్తితో వుట్ఠితస్స భిక్ఖునో అస్సాసపస్సాసా అబ్బోహారికా హోన్తి, తేసం అబ్బోహారికభావో సఞ్జీవత్థేరవత్థునా వేదితబ్బో. సఞ్జీవత్థేరస్స హి సమాపత్తితో వుట్ఠాయ కింసుకపుప్ఫసదిసే వీతచ్చితఙ్గారే మద్దమానస్స గచ్ఛతో చీవరే అంసుమత్తమ్పి న ఝాయి, ఉస్మాకారమత్తమ్పి నాహోసి. సమాపత్తిబలం నామేతన్తి వదన్తి. ఏవమేవ సన్తాయ ఫలసమాపత్తియా వుట్ఠితస్స భిక్ఖునో అస్సాసపస్సాసా అబ్బోహారికా హోన్తీతి భవఙ్గసమయేనేవేతం కథితన్తి వేదితబ్బం.

తతో వచీసఙ్ఖారోతి తతో పరం కిరియమయపవత్తవలఞ్జనకాలే వచీసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి. కిం భవఙ్గం వితక్కవిచారే న సముట్ఠాపేతీతి? సముట్ఠాపేతి. తంసముట్ఠానా పన వితక్కవిచారా వాచం అభిసఙ్ఖాతుం న సక్కోన్తీతి కిరియమయపవత్తవలఞ్జనకాలేనేవేతం కథితం.

సుఞ్ఞతో ఫస్సోతిఆదయో సగుణేనాపి ఆరమ్మణేనాపి కథేతబ్బా. సగుణేన తావ సుఞ్ఞతా నామ ఫలసమాపత్తి, తాయ సహజాతఫస్సం సన్ధాయ ‘‘సుఞ్ఞతో ఫస్సో’’తి వుత్తం. అనిమిత్తప్పణిహితేసుపి ఏసేవ నయో. ఆరమ్మణేన పన నిబ్బానం రాగాదీహి సుఞ్ఞత్తా సుఞ్ఞతా నామ, రాగనిమిత్తాదీనం అభావా అనిమిత్తం, రాగదోసమోహప్పణిధీనం అభావా అప్పణిహితం, సుఞ్ఞతం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నఫలసమాపత్తిసమ్ఫస్సో సుఞ్ఞతో నామ. అనిమిత్తప్పణిహితేసుపి ఏసేవ నయో.

అపరా ఆగమనియకథా నామ హోతి. సుఞ్ఞతఅనిమిత్తఅప్పణిహితాతి హి విపస్సనాపి వుచ్చతి. తత్థ యో భిక్ఖు సఙ్ఖారే అనిచ్చతో పరిగ్గహేత్వా అనిచ్చతో దిస్వా అనిచ్చతో వుట్ఠాతి, తస్స వుట్ఠానగామినివిపస్సనా అనిమిత్తా నామ హోతి. యో దుక్ఖతో పరిగ్గహేత్వా దుక్ఖతో దిస్వా దుక్ఖతో వుట్ఠాతి, తస్స అప్పణిహితా నామ. యో అనత్తతో పరిగ్గహేత్వా అనత్తతో దిస్వా అనత్తతో వుట్ఠాతి, తస్స సుఞ్ఞతా నామ. తత్థ అనిమిత్తవిపస్సనాయ మగ్గో అనిమిత్తో నామ, అనిమిత్తమగ్గస్స ఫలం అనిమిత్తం నామ, అనిమిత్తఫలసమాపత్తిసహజాతే ఫస్సే ఫుసన్తే ‘‘అనిమిత్తో ఫస్సో ఫుసతీ’’తి వుచ్చతి. అప్పణిహితసుఞ్ఞతేసుపి ఏసేవ నయో. ఆగమనియేన కథితే పన సుఞ్ఞతో వా ఫస్సో అనిమిత్తో వా ఫస్సో అప్పణిహితో వా ఫస్సోతి వికప్పో ఆపజ్జేయ్య, తస్మా సగుణేన చేవ ఆరమ్మణేన చ కథేతబ్బం. ఏవఞ్హి తయో ఫస్సా ఫుసన్తీతి సమేతి.

వివేకనిన్నన్తిఆదీసు నిబ్బానం వివేకో నామ. తస్మిం వివేకే నిన్నం ఓనతన్తి వివేకనిన్నం. వివేకపోణన్తి అఞ్ఞతో అగన్త్వా యేన వివేకో, తేన వఙ్కం వియ హుత్వా ఠితన్తి వివేకపోణం. యేన వివేకో, తేన పతమానం వియ ఠితన్తి వివేకపబ్భారం.

౭. గోదత్తసుత్తవణ్ణనా

౩౪౯. సత్తమే నానత్థా చేవ నానాబ్యఞ్జనా చాతి బ్యఞ్జనమ్పి నేసం నానం, అత్థోపి. తత్థ బ్యఞ్జనస్స నానతా పాకటా. అత్థో పన అప్పమాణా చేతోవిముత్తి భూమన్తరతో మహగ్గతా హోతి రూపావచరా, ఆరమ్మణతో సత్తపణ్ణత్తిఆరమ్మణా. ఆకిఞ్చఞ్ఞా భూమన్తరతో మహగ్గతా అరూపావచరా, ఆరమ్మణతో నవత్తబ్బారమ్మణా. సుఞ్ఞతా భూమన్తరతో కామావచరా, ఆరమ్మణతో సఙ్ఖారారమ్మణా. విపస్సనా హి ఏత్థ సుఞ్ఞతాతి అధిప్పేతా. అనిమిత్తా భూమన్తరతో లోకుత్తరా, ఆరమ్మణతో నిబ్బానారమ్మణా.

రాగో ఖో భన్తే పమాణకరణోతిఆదీసు యథా పబ్బతపాదే పూతిపణ్ణకసటఉదకం నామ హోతి కాళవణ్ణం, ఓలోకేన్తానం బ్యామసతగమ్భీరం వియ ఖాయతి, యట్ఠిం వా రజ్జుం వా గహేత్వా మినన్తస్స పిట్ఠిపాదోత్థరణమత్తమ్పి న హోతి; ఏవమేవ యావ రాగాదయో నుప్పజ్జన్తి, తావ పుగ్గలం సఞ్జానితుం న సక్కా హోతి, సోతాపన్నో వియ సకదాగామీ వియ అనాగామీ వియ చ ఖాయతి. యదా పనస్స రాగాదయో ఉప్పజ్జన్తి, తదా రత్తో దుట్ఠో మూళ్హోతి పఞ్ఞాయతి. ఇతి తే ‘‘ఏత్తకో అయ’’న్తి పుగ్గలస్స పమాణం దస్సేన్తావ ఉప్పజ్జన్తీతి పమాణకరణా నామ వుత్తా.

యావతా ఖో భన్తే అప్పమాణా చేతోవిముత్తియోతి యత్తకా అప్పమాణా చేతోవిముత్తియో. కిత్తకా పన తా? చత్తారో బ్రహ్మవిహారా, చత్తారో మగ్గా, చత్తారి ఫలానీతి ద్వాదస. తత్ర బ్రహ్మవిహారా ఫరణఅప్పమాణతాయ అప్పమాణా, సేసా పమాణకారకానం కిలేసానం అభావేన నిబ్బానమ్పి అప్పమాణమేవ, చేతోవిముత్తి పన న హోతి, తస్మా న గహితం. అకుప్పాతి అరహత్తఫలచేతోవిముత్తి. సా హి తాసం సబ్బజేట్ఠికా, తస్మా ‘‘అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి వుత్తా. రాగో ఖో భన్తే కిఞ్చనన్తి రాగో ఉప్పజ్జిత్వా పుగ్గలం కిఞ్చతి మద్దతి పలిబున్ధతి, తస్మా కిఞ్చనన్తి వుత్తో. మనుస్సా కిర గోణేహి ఖలం మద్దాపేన్తా ‘‘కిఞ్చేహి కపిల కిఞ్చేహి కాళకా’’తి వదన్తి. ఏవం మద్దనట్ఠో కిఞ్చనట్ఠోతి వేదితబ్బో. దోసమోహేసుపిఏసేవ నయో.

ఆకిఞ్చఞ్ఞా చేతోవిముత్తియో నామ నవ ధమ్మా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం మగ్గఫలాని చ. తత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం కిఞ్చనం ఆరమ్మణం అస్స నత్థీతి ఆకిఞ్చఞ్ఞం. మగ్గఫలాని కిఞ్చనానం మద్దనపలిబున్ధనకిలేసానం నత్థితాయ ఆకిఞ్చఞ్ఞాని, నిబ్బానమ్పి ఆకిఞ్చఞ్ఞం, చేతోవిముత్తి పన న హోతి, తస్మా న గహితం.

రాగో ఖో భన్తే నిమిత్తకరణోతిఆదీసు యథా నామ ద్విన్నం కులానం సదిసా ద్వే వచ్ఛకా హోన్తి. యావ తేసం లక్ఖణం న కతం హోతి, తావ ‘‘అయం అసుకకులస్స వచ్ఛకో, అయం అసుకకులస్సా’’తి న సక్కా హోతి జానితుం. యదా పన తేసం తిసూలాదీసు అఞ్ఞతరం లక్ఖణం కతం హోతి, తదా సక్కా హోతి జానితుం. ఏవమేవ యావ పుగ్గలస్స రాగో నుప్పజ్జతి, తావ న సక్కా హోతి జానితుం ‘‘అరియో వా పుథుజ్జనో వా’’తి. రాగో పనస్స ఉప్పజ్జమానోవ ‘‘సరాగో నామ అయం పుగ్గలో’’తి సఞ్జానననిమిత్తం కరోన్తో వియ ఉప్పజ్జతి, తస్మా నిమిత్తకరణోతి వుత్తో. దోసమోహేసుపి ఏసేవ నయో.

అనిమిత్తా చేతోవిముత్తియో నామ తేరస ధమ్మా విపస్సనా, చత్తారో ఆరుప్పా, చత్తారో మగ్గా, చత్తారి ఫలాని. తత్థ విపస్సనా నిచ్చనిమిత్తం సుఖనిమిత్తం అత్తనిమిత్తం ఉగ్ఘాటేతీతి అనిమిత్తా నామ. చత్తారో ఆరుప్పా రూపనిమిత్తస్స అభావా అనిమిత్తా నామ. మగ్గఫలాని నిమిత్తకరానం కిలేసానం అభావేన అనిమిత్తాని, నిబ్బానమ్పి అనిమిత్తమేవ, తం పన చేతోవిముత్తి న హోతి, తస్మా న గహితం. అథ కస్మా సుఞ్ఞతా చేతోవిముత్తి న గహితాతి? సా ‘‘సుఞ్ఞా రాగేనా’’తిఆదివచనతో సబ్బత్థ అనుపవిట్ఠావ, తస్మా విసుం న గహితాతి.

ఏకత్థాతి ఆరమ్మణవసేన ఏకత్థా ‘‘అప్పమాణం ఆకిఞ్చఞ్ఞం సుఞ్ఞతం అనిమిత్త’’న్తి హి సబ్బానేతాని నిబ్బానస్సేవ నామాని. ఇతి ఇమినా పరియాయేన ఏకత్థా. అఞ్ఞస్మిం పన ఠానే అప్పమాణాపి హోతి, అఞ్ఞస్మిం ఆకిఞ్చఞ్ఞా, అఞ్ఞస్మిం సుఞ్ఞతా, అఞ్ఞస్మిం అనిమిత్తాతి ఇమినా పరియాయేన నానాబ్యఞ్జనాతి.

౮. నిగణ్ఠనాటపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౩౫౦. అట్ఠమే తేనుపసఙ్కమీతి సయం ఆగతాగమో విఞ్ఞాతసాసనో అనాగామీ అరియసావకో సమానో కస్మా నగ్గభోగ్గం నిస్సిరికం నిగణ్ఠం ఉపసఙ్కమీతి? ఉపవాదమోచనత్థఞ్చేవ వాదారోపనత్థఞ్చ. నిగణ్ఠా కిర ‘‘సమణస్స గోతమస్స సావకా థద్ధఖదిరఖాణుకసదిసా, కేనచి సద్ధిం పటిసన్థారమ్పి న కరోన్తీ’’తి ఉపవదన్తి, తస్స ఉపవాదస్స మోచనత్థఞ్చ, ‘‘వాదఞ్చస్స ఆరోపేస్సామీ’’తి ఉపసఙ్కమి. న ఖ్వాహం ఏత్థ భన్తే భగవతో సద్ధాయ గచ్ఛామీతి యస్స ఞాణేన అసచ్ఛికతం హోతి. సో ‘‘ఏవం కిరేత’’న్తి అఞ్ఞస్స సద్ధాయ గచ్ఛేయ్య, మయా పన ఞాణేనేతం సచ్ఛికతం, తస్మా నాహం ఏత్థ భగవతో సద్ధాయ గచ్ఛామీతి దీపేన్తో ఏవమాహ.

ఉల్లోకేత్వాతి కాయం ఉన్నామేత్వా కుచ్ఛిం నీహరిత్వా గీవం పగ్గయ్హ సబ్బం దిసం పేక్ఖమానో ఉల్లోకేత్వా. బాధేతబ్బం మఞ్ఞేయ్యాతి యథా వినివిజ్ఝిత్వా న నిక్ఖమతి, ఏవం పటిబాహితబ్బం మఞ్ఞేయ్య బన్ధితబ్బం వా. సహధమ్మికాతి సకారణా. అథ మం పటిహరేయ్యాసి సద్ధిం నిగణ్ఠపరిసాయాతి ఏతేసం అత్థే ఞాతే అథ మే నిగణ్ఠపరిసాయ సద్ధిం అభిగచ్ఛేయ్యాసి, పతీహారస్స మే సన్తికం ఆగన్త్వా అత్తనో ఆగతభావం జానాపేయ్యాసీతి అత్థో. ఏకో పఞ్హోతి ఏకో పఞ్హమగ్గో, ఏకం పఞ్హగవేసనన్తి అత్థో. ఏకో ఉద్దేసోతి ఏకం నామ కిన్తి? అయం ఏకో ఉద్దేసో. ఏకం వేయ్యాకరణన్తి ‘‘సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా’’తి (ఖు. పా. ౪.౧; అ. ని. ౧౦.౨౭) ఇదం ఏకం వేయ్యాకరణం. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

౯. అచేలకస్సపసుత్తవణ్ణనా

౩౫౧. నవమే కీవచిరం పబ్బజితస్సాతి కీవచిరో కాలో పబ్బజితస్సాతి అత్థో. ఉత్తరి మనుస్సధమ్మాతి మనుస్సధమ్మో నామ దసకుసలకమ్మపథా, తతో మనుస్సధమ్మతో ఉత్తరి. అలమరియఞాణదస్సనవిసేసోతి అరియభావం కాతుం సమత్థతాయ అలమరియోతి సఙ్ఖాతో ఞాణదస్సనవిసేసో. నగ్గేయ్యాతి నగ్గభావతో. ముణ్డేయ్యాతి ముణ్డభావతో. పవాళనిప్ఫోటనాయాతి పావళనిప్ఫోటనతో, భూమియం నిసీదన్తస్స ఆనిసదట్ఠానే లగ్గానం పంసురజవాలికానం ఫోటనత్థం గహితమోరపిఞ్ఛమత్తతోతి అత్థో.

౧౦. గిలానదస్సనసుత్తవణ్ణనా

౩౫౨. దసమే ఆరామదేవతాతి పుప్ఫారామఫలారామేసు అధివత్థా దేవతా. వనదేవతాతి వనసణ్డేసు అధివత్థా దేవతా. రుక్ఖదేవతాతి మత్తరాజకాలే వేస్సవణో చ దేవతాతి ఏవం తేసు తేసు రుక్ఖేసు అధివత్థా దేవతా. ఓసధితిణవనప్పతీసూతి హరీతకామలకీఆదీసు ముఞ్జపబ్బజాదీసు వనజేట్ఠరుక్ఖేసు చ అధివత్థా దేవతా. సంగమ్మాతి సన్నిపతిత్వా. సమాగమ్మాతి తతో తతో సమాగన్త్వా. పణిధేహీతి పత్థనావసేన ఠపేహి. ఇజ్ఝిస్సతి సీలవతో చేతోపణిధీతి సమిజ్ఝిస్సతి సీలవన్తస్స చిత్తపత్థనా. ధమ్మికోతి దసకుసలధమ్మసమన్నాగతో అగతిగమనరహితో. ధమ్మరాజాతి తస్సేవ వేవచనం, ధమ్మేన వా లద్ధరజ్జత్తా ధమ్మరాజా. తస్మాతి ‘‘యస్మా తేన హి, అయ్యపుత్త, అమ్హేపి ఓవదాహీ’’తి వదథ, తస్మా. అప్పటివిభత్తన్తి ‘‘ఇదం భిక్ఖూనం దస్సామ, ఇదం అత్తనా భుఞ్జిస్సామా’’తి ఏవం అవిభత్తం భిక్ఖూహి సద్ధిం సాధారణమేవ భవిస్సతీతి.

చిత్తసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.