౧. సగాథావగ్గో

౧. సమాధిసుత్తవణ్ణనా

౨౪౯. వేదనాసంయుత్తే సగాథావగ్గస్స పఠమే సమాహితోతి ఉపచారేన వా అప్పనాయ వా సమాహితో. వేదనా చ పజానాతీతి వేదనా దుక్ఖసచ్చవసేన పజానాతి. వేదనానఞ్చ సమ్భవన్తి తాసంయేవ సమ్భవం సముదయసచ్చవసేన పజానాతి. యత్థ చేతాతి యత్థేతా వేదనా నిరుజ్ఝన్తి, తం నిబ్బానం నిరోధసచ్చవసేన పజానాతి. ఖయగామినన్తి తాసంయేవ వేదనానం ఖయగామినం మగ్గం మగ్గసచ్చవసేన పజానాతి. నిచ్ఛాతో పరినిబ్బుతోతి నిత్తణ్హో హుత్వా కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. ఏవమేత్థ సుత్తే సమ్మసనచారవేదనా కథితా. గాథాసు ద్వీహి పదేహి సమథవిపస్సనా కథితా, సేసేహి చతుసచ్చం కథితం. ఏవమేత్థ సబ్బసఙ్గాహికో చతుభూమకధమ్మపరిచ్ఛేదో వుత్తో.

౨. సుఖసుత్తవణ్ణనా

౨౫౦. దుతియే అదుక్ఖమసుఖం సహాతి అదుక్ఖమసుఖఞ్చ సుఖదుక్ఖేహి సహ. అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చాతి అత్తనో చ పరస్స చ. మోసధమ్మన్తి నస్సనసభావం. పలోకినన్తి పలుజ్జనకం భిజ్జనసభావం. ఫుస్స ఫుస్స వయం పస్సన్తి ఞాణేన ఫుసిత్వా ఫుసిత్వా వయం పస్సన్తో. ఏవం తత్థ విరజ్జతీతి ఏవం తాసు వేదనాసు విరజ్జతి. ఇధాపి సుత్తే సమ్మసనచారవేదనా కథితా, గాథాసు ఞాణఫుసనం.

౩. పహానసుత్తవణ్ణనా

౨౫౧. తతియే అచ్ఛేచ్ఛి తణ్హన్తి సబ్బమ్పి తణ్హం ఛిన్ది సముచ్ఛిన్ది. వివత్తయి సంయోజనన్తి దసవిధమ్పి సంయోజనం పరివత్తయి నిమ్మూలకమకాసి. సమ్మాతి హేతునా కారణేన. మానాభిసమయాతి మానస్స దస్సనాభిసమయా, పహానాభిసమయా చ. అరహత్తమగ్గో హి కిచ్చవసేన మానం సమ్పస్సతి, అయమస్స దస్సనాభిసమయో. తేన దిట్ఠో పన సో తావదేవ పహీయతి, దిట్ఠవిసేన దిట్ఠసత్తానం జీవితం వియ. అయమస్స పహానాభిసమయో.

అన్తమకాసి దుక్ఖస్సాతి ఏవం అరహత్తమగ్గేన మానస్స దిట్ఠత్తా చ పహీనత్తా చ యే ఇమే ‘‘కాయబన్ధనస్స అన్తో జీరతి (చూళవ. ౨౭౮) హరితన్తం వా’’తి (మ. ని. ౧.౩౦౪) ఏవం వుత్తఅన్తిమమరియాదన్తో చ, ‘‘అన్తమిదం, భిక్ఖవే, జీవికాన’’న్తి (ఇతివు. ౯౧; సం. ని. ౩.౮౦) ఏవం వుత్తలామకన్తో చ, ‘‘సక్కాయో ఏకో అన్తో’’తి (అ. ని. ౬.౬౧; చూళని. తిస్సమేత్తేయ్యమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౧) ఏవం వుత్తకోట్ఠాసన్తో చ, ‘‘ఏసేవన్తో దుక్ఖస్స సబ్బపచ్చయసఙ్ఖయా’’తి (సం ని. ౨.౫౧; ౨.౪.౭౧; ఉదా. ౭౧) ఏవం వుత్తకోటన్తో చాతి చత్తారో అన్తా, తేసు సబ్బస్సేవ వట్టదుక్ఖస్స అదుం చతుత్థకోటిసఙ్ఖాతం అన్తమకాసి, పరిచ్ఛేదం పరివటుమం అకాసి, అన్తిమసముస్సయమత్తావసేసం దుక్ఖమకాసీతి వుత్తం హోతి.

సమ్పజఞ్ఞం న రిఞ్చతీతి సమ్పజఞ్ఞం న జహతి. సఙ్ఖ్యం నోపేతీతి రత్తో దుట్ఠో మూళ్హోతి పఞ్ఞత్తిం న ఉపేతి, తం పఞ్ఞత్తిం పహాయ ఖీణాసవో నామ హోతీతి అత్థో. ఇమస్మిం సుత్తే ఆరమ్మణానుసయో కథితో.

౪. పాతాలసుత్తవణ్ణనా

౨౫౨. చతుత్థే పాతాలోతి పాతస్స అలం పరియత్తో, నత్థి ఏత్థ పతిట్ఠాతి పాతాలో. అసన్తం అవిజ్జమానన్తి అసమ్భూతత్తం అపఞ్ఞాయమానత్తం. ఏవం వాచం భాసతీతి అత్థి మహాసముద్దే పాతాలోతి ఏవం వాచం. సో హి యం తం బలవాముఖం మహాసముద్దస్స ఉదకం వేగేన పక్ఖన్దిత్వా చక్కవాళం వా సినేరుం వా ఆహచ్చ యోజనద్వియోజనదసయోజనప్పమాణమ్పి ఉగ్గన్త్వా పున మహాసముద్దే పతతి, యస్స పతితట్ఠానే మహానరకపపాతో వియ హోతి, యం లోకే బలవాముఖన్తి వుచ్చతి. తం సన్ధాయ ఏవం వదతి.

యస్మా పన తత్థ తథారూపానం మచ్ఛకచ్ఛపదేవదానవానం పతిట్ఠాపి హోతి సుఖనివాసోపి, తస్మా అసన్తం అసంవిజ్జమానం తం తం వాచం భాసతి నామ. యస్మా పన సబ్బపుథుజ్జనా సారీరికాయ దుక్ఖవేదనాయ పతిట్ఠాతుం న సక్కోన్తి, తస్మా పాతస్స అలన్తి అత్థేన అయమేవ పాతాలోతి దస్సేన్తో సారీరికానం ఖో ఏతం భిక్ఖవేతిఆదిమాహ.

పాతాలే న పచ్చుట్ఠాసీతి పాతాలస్మిం న పతిట్ఠాసి. గాధన్తి పతిట్ఠం. అక్కన్దతీతి అనిబద్ధం విప్పలాపం విలపన్తో కన్దతి. దుబ్బలోతి దుబ్బలఞాణో. అప్పథామకోతి ఞాణథామస్స పరిత్తతాయ పరిత్తథామకో. ఇమస్మిం సుత్తే అరియసావకోతి సోతాపన్నో. సోతాపన్నో హి ఏత్థ ధురం, బలవవిపస్సకో న తిక్ఖబుద్ధి ఉప్పన్నం వేదనం అననువత్తిత్వా పతిట్ఠాతుం సమత్థో యోగావచరోపి వట్టతి.

౫. దట్ఠబ్బసుత్తవణ్ణనా

౨౫౩. పఞ్చమే దుక్ఖతో దట్ఠబ్బాతి విపరిణామనవసేన దుక్ఖతో దట్ఠబ్బా. సల్లతోతి దుక్ఖాపనవినివిజ్ఝనట్ఠేన సల్లాతి దట్ఠబ్బా. అనిచ్చతోతి అదుక్ఖమసుఖా హుత్వా అభావాకారేన అనిచ్చతో దట్ఠబ్బా. అద్దాతి అద్దస. సన్తన్తి సన్తసభావం.

౬. సల్లసుత్తవణ్ణనా

౨౫౪. ఛట్ఠే తత్రాతి తేసు ద్వీసు జనేసు. అనువేధం విజ్ఝేయ్యాతి తస్సేవ వణముఖస్స అఙ్గులన్తరే వా ద్వఙ్గులన్తరే వా ఆసన్నపదేసే అనుగతవేధం. ఏవం విద్ధస్స హి సా అనువేధా వేదనా పఠమవేదనాయ బలవతరా హోతి, పచ్ఛా ఉప్పజ్జమానా దోమనస్సవేదనాపి ఏవమేవ పురిమవేదనాయ బలవతరా హోతి. దుక్ఖాయ వేదనాయ నిస్సరణన్తి దుక్ఖాయ వేదనాయ హి సమాధిమగ్గఫలాని నిస్సరణం, తం సో న జానాతి, కామసుఖమేవ నిస్సరణన్తి జానాతి. తాసం వేదనానన్తి తాసం సుఖదుక్ఖవేదనానం. సఞ్ఞుత్తో నం వేదయతీతి కిలేసేహి సమ్పయుత్తోవ హుత్వా తం వేదనం వేదయతి, న విప్పయుత్తో. సఞ్ఞుత్తో దుక్ఖస్మాతి కరణత్థే నిస్సక్కం, దుక్ఖేన సమ్పయుత్తోతి అత్థో. సఙ్ఖాతధమ్మస్సాతి విదితధమ్మస్స తులితధమ్మస్స. బహుస్సుతస్సాతి పరియత్తిబహుస్సుతస్స పటివేధబహుస్సుతస్స చ. సమ్మా పజానాతి భవస్స పారగూతి భవస్స పారం నిబ్బానం గతో, తదేవ నిబ్బానం సమ్మా పజానాతి. ఇమస్మిమ్పి సుత్తే ఆరమ్మణానుసయోవ కథితో. అరియసావకేసు చ ఖీణాసవో ఏత్థ ధురం, అనాగామీపి వట్టతీతి వదన్తి.

౭. పఠమగేలఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా

౨౫౫. సత్తమే యేన గిలానసాలా తేనుపసఙ్కమీతి ‘‘సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలో తథాగతోపి గిలానుపట్ఠానం గచ్ఛతి, ఉపట్ఠాతబ్బయుత్తకా నామ గిలానాతి భిక్ఖూ సద్దహిత్వా ఓకప్పేత్వా గిలానే ఉపట్ఠాతబ్బే మఞ్ఞిస్సన్తీ’’తి చ ‘‘యే తత్థ కమ్మట్ఠానసప్పాయా, తేసం కమ్మట్ఠానం కథేస్సామీ’’తి చ చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమి. కాయే కాయానుపస్సీతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం పరతో వక్ఖామ. అనిచ్చానుపస్సీతి అనిచ్చతం అనుపస్సన్తో. వయానుపస్సీతి వయం అనుపస్సన్తో. విరాగానుపస్సీతి విరాగం అనుపస్సన్తో. నిరోధానుపస్సీతి నిరోధం అనుపస్సన్తో. పటినిస్సగ్గానుపస్సీతి పటినిస్సగ్గం అనుపస్సన్తో.

ఏత్తావతా కిం దస్సితం హోతి? ఇమస్స భిక్ఖునో ఆగమనీయపటిపదా, సతిపట్ఠానాపి హి పుబ్బభాగాయేవ, సమ్పజఞ్ఞేపి అనిచ్చానుపస్సనా వయానుపస్సనా విరాగానుపస్సనాతి చ ఇమాపి తిస్సో అనుపస్సనా పుబ్బభాగాయేవ, నిరోధానుపస్సనాపి పటినిస్సగ్గానుపస్సనాపి ఇమా ద్వే మిస్సకా. ఏత్తావతా ఇమస్స భిక్ఖునో భావనాకాలో దస్సితోతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

౮-౯. దుతియగేలఞ్ఞసుత్తాదివణ్ణనా

౨౫౬-౨౫౭. అట్ఠమే ఇమమేవ ఫస్సం పటిచ్చాతి వుత్తే బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయేన వుత్తం, అత్థతో పనేతం నిన్నానాకరణం. కాయోవ హి ఏత్థ ఫస్సోతి వుత్తో. నవమం ఉత్తానమేవ.

౧౦. ఫస్సమూలకసుత్తవణ్ణనా

౨౫౮. దసమే సుఖవేదనియన్తి సుఖవేదనాయ పచ్చయభూతం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అనుపదవణ్ణనా పనేత్థ హేట్ఠా విత్థారితావ. ఇమస్మిం సుత్తద్వయే సమ్మసనచారవేదనా కథితా.

సగాథావగ్గో పఠమో.