౯. ఛన్నవగ్గో

౧. పలోకధమ్మసుత్తవణ్ణనా

౮౪. ఛన్నవగ్గస్స పఠమే పలోకధమ్మన్తి భిజ్జనకసభావం. ఏవమేత్థ అనిచ్చలక్ఖణమేవ కథితం.

౨. సుఞ్ఞతలోకసుత్తవణ్ణనా

౮౫. దుతియే అత్తనియేనాతి అత్తనో సన్తకేన పరిక్ఖారేన. ఏవమేత్థ అనత్తలక్ఖణమేవ కథితం.

౩. సంఖిత్తధమ్మసుత్తవణ్ణనా

౮౬. తతియం ఖన్ధియవగ్గే ఆనన్దోవాదే (సం. ని. ౩.౮౩) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౪. ఛన్నసుత్తవణ్ణనా

౮౭. చతుత్థే ఛన్నోతి ఏవంనామకో థేరో, న అభినిక్ఖమనం నిక్ఖన్తథేరో. పటిసల్లానాతి ఫలసమాపత్తితో. గిలానపుచ్ఛకాతి గిలానుపట్ఠాకా. గిలానుపట్ఠానం నామ బుద్ధపసత్థం బుద్ధవణ్ణితం, తస్మా ఏవమాహ. సీసవేఠం దదేయ్యాతి సీసే వేఠనం సీసవేఠం, తఞ్చ దదేయ్య. సత్థన్తి జీవితహారకసత్థం. నావకఙ్ఖామీతి న ఇచ్ఛామి. పరిచిణ్ణోతి పరిచరితో. మనాపేనాతి మనవడ్ఢనకేన కాయకమ్మాదినా. ఏత్థ చ సత్త సేఖా పరిచరన్తి నామ, అరహా పరిచారీ నామ, భగవా పరిచిణ్ణో నామ.

ఏతఞ్హి, ఆవుసో, సావకస్స పతిరూపన్తి, ఆవుసో, సావకస్స నామ ఏతం అనుచ్ఛవికం. అనుపవజ్జన్తి అప్పవత్తికం అప్పటిసన్ధికం. పుచ్ఛావుసో సారిపుత్త, సుత్వా వేదిస్సామాతి అయం సావకపవారణా నామ. ఏతం మమాతిఆదీని తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహవసేన వుత్తాని. నిరోధం దిస్వాతి ఖయవయం ఞత్వా. నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తాతి సమనుపస్సామీతి అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి సమనుపస్సామి. ఏత్తకేసు ఠానేసు ఛన్నత్థేరో సారిపుత్తత్థేరేన పుచ్ఛితం పఞ్హం అరహత్తే పక్ఖిపిత్వా కథేసి. సారిపుత్తత్థేరో పన తస్స పుథుజ్జనభావం ఞత్వాపి తం ‘‘పుథుజ్జనో’’తి వా ‘‘ఖీణాసవో’’తి వా అవత్వా తుణ్హీయేవ అహోసి. చున్దత్థేరో పనస్స పుథుజ్జనభావం సఞ్ఞాపేస్సామీతి చిన్తేత్వా ఓవాదం అదాసి.

తత్థ తస్మాతి యస్మా మారణన్తికం వేదనం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో సత్థం ఆహరామీతి వదతి, తస్మా పుథుజ్జనో ఆయస్మా, తేన ఇదమ్పి మనసికరోహీతి దీపేతి. యస్మా వా ఛన్నం ఆయతనానం నిరోధం దిస్వా చక్ఖాదీని తిణ్ణం గాహానం వసేన న సమనుపస్సామీతి వదసి. తస్మా ఇదమ్పి తస్స భగవతో సాసనం ఆయస్మతా మనసికాతబ్బన్తిపి పుథుజ్జనభావమేవ దీపేన్తో వదతి. నిచ్చకప్పన్తి నిచ్చకాలం. నిస్సితస్సాతి తణ్హామానదిట్ఠీహి నిస్సితస్స. చలితన్తి విప్ఫన్దితం హోతి. యథయిదం ఆయస్మతో ఉప్పన్నం వేదనం అధివాసేతుం అసక్కోన్తస్స ‘‘అహం వేదయామి, మమ వేదనా’’తి అప్పహీనగ్గాహస్స ఇదాని విప్ఫన్దితం హోతి, ఇమినాపి నం ‘‘పుథుజ్జనోవ త్వ’’న్తి వదతి.

పస్సద్ధీతి కాయచిత్తపస్సద్ధి, కిలేసపస్సద్ధి నామ హోతీతి అత్థో. నతియాతి తణ్హానతియా. అసతీతి భవత్థాయ ఆలయనికన్తిపరియుట్ఠానే అసతి. ఆగతిగతి న హోతీతి పటిసన్ధివసేన ఆగతి నామ, చుతివసేన గమనం నామ న హోతి. చుతూపపాతోతి చవనవసేన చుతి, ఉపపజ్జనవసేన ఉపపాతో. నేవిధ న హురం న ఉభయమన్తరేనాతి న ఇధలోకే న పరలోకే న ఉభయత్థ హోతి. ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సాతి వట్టదుక్ఖకిలేసదుక్ఖస్స అయమేవ అన్తో అయం పరిచ్ఛేదో పరివటుమభావో హోతి. అయమేవ హి ఏత్థ అత్థో. యే పన ‘‘ఉభయమన్తరేనా’’తి వచనం గహేత్వా అన్తరాభవం ఇచ్ఛన్తి, తేసం వచనం నిరత్థకం. అన్తరాభవస్స హి భావో అభిధమ్మే పటిక్ఖిత్తోయేవ. ‘‘అన్తరేనా’’తి వచనం పన వికప్పన్తరదీపనం. తస్మా అయమేత్థ అత్థో – నేవ ఇధ న హురం, అపరో వికప్పో న ఉభయన్తి.

సత్థం ఆహరేసీతి జీవితహారకసత్థం ఆహరి, ఆహరిత్వా కణ్ఠనాళం ఛిన్ది. అథస్స తస్మిం ఖణే మరణభయం ఓక్కమి, గతినిమిత్తం ఉపట్ఠాసి. సో అత్తనో పుథుజ్జనభావం ఞత్వా, సంవిగ్గచిత్తో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా, సఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హన్తో అరహత్తం పత్వా, సమసీసీ హుత్వా పరినిబ్బుతో. సమ్ముఖాయేవ అనుపవజ్జతా బ్యాకతాతి కిఞ్చాపి ఇదం థేరస్స పుథుజ్జనకాలే బ్యాకరణం హోతి; ఏతేన పన బ్యాకరణేన అనన్తరాయమస్స పరినిబ్బానం అహోసి. తస్మా భగవా తదేవ బ్యాకరణం గహేత్వా కథేసి.

ఉపవజ్జకులానీతి ఉపసఙ్కమితబ్బకులాని. ఇమినా థేరో, ‘‘భన్తే, ఏవం ఉపట్ఠాకేసు చ ఉపట్ఠాయికాసు చ విజ్జమానాసు సో భిక్ఖు తుమ్హాకం సాసనే పరినిబ్బాయిస్సతీ’’తి పుబ్బభాగపటిపత్తియం కులసంసగ్గదోసం దస్సేన్తో పుచ్ఛతి. అథస్స భగవా కులేసు సంసగ్గాభావం దీపేన్తో హోన్తి హేతే సారిపుత్తాతిఆదిమాహ. ఇమస్మిం కిర ఠానే థేరస్స కులేసు అసంసట్ఠభావో పాకటో అహోసి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ.

౫-౬. పుణ్ణసుత్తాదివణ్ణనా

౮౮-౮౯. పఞ్చమే తఞ్చేతి తం చక్ఖుఞ్చేవ రూపఞ్చ. నన్దిసముదయా దుక్ఖసముదయోతి తణ్హాయ సమోధానేన పఞ్చక్ఖన్ధదుక్ఖస్స సమోధానం హోతి. ఇతి ఛసు ద్వారేసు ‘‘నన్దిసముదయా దుక్ఖసముదయో’’తి ఇమినా ద్విన్నం సచ్చానం వసేన వట్టం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేసి. దుతియనయే నిరోధో మగ్గోతి ద్విన్నం సచ్చానం వసేన వివట్టం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేసి. ఇమినా త్వం పుణ్ణాతి పాటియేక్కో అనుసన్ధి. ఏవం తావ వట్టవివట్టవసేన దేసనం అరహత్తే పక్ఖిపిత్వా ఇదాని పుణ్ణత్థేరం సత్తసు ఠానేసు సీహనాదం నదాపేతుం ఇమినా త్వన్తిఆదిమాహ.

చణ్డాతి దుట్ఠా కిబ్బిసా. ఫరుసాతి కక్ఖళా అక్కోసిస్సన్తీతి దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసిస్సన్తి. పరిభాసిస్సన్తీతి ‘‘కిం సమణో నామ త్వం, ఇదఞ్చిదఞ్చ తే కరిస్సామా’’తి తజ్జేస్సన్తి. ఏవమేత్థాతి ఏవం మయ్హం ఏత్థ భవిస్సతి. దణ్డేనాతి చతుహత్థదణ్డేన వా ఖదిరదణ్డేన వా ఘటికముగ్గరేన వా. సత్థేనాతి ఏకతోధారాదినా సత్థేన. సత్థహారకం పరియేసన్తీతి జీవితహారకసత్థం పరియేసన్తి. ఇదం థేరో తతియపారాజికవత్థుస్మిం అసుభకథం సుత్వా అత్తభావేన జిగుచ్ఛన్తానం భిక్ఖూనం సత్థహారకపరియేసనం సన్ధాయాహ. దమూపసమేనాతి ఏత్థ దమోతి ఇన్ద్రియసంవరాదీనం ఏతం నామం.

‘‘సచ్చేన దన్తో దమసా ఉపేతో,

వేదన్తగూ వుసితబ్రహ్మచరియో’’తి. (సం. ని. ౧.౧౯౫; సు. ని. ౪౬౭) –

ఏత్థ హి ఇన్ద్రియసంవరో దమోతి వుత్తో. ‘‘యది సచ్చా దమా చాగా, ఖన్త్యా భియ్యోధ విజ్జతీ’’తి (సు. ని. ౧౯౧; సం. ని. ౧.౨౪౬) ఏత్థ పఞ్ఞా దమోతి వుత్తా. ‘‘దానేన దమేన సంయమేన సచ్చవజ్జేనా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౫; మ. ని. ౨.౨౨౬) ఏత్థ ఉపోసథకమ్మం దమోతి వుత్తం. ఇమస్మిం పన సుత్తే ఖన్తి దమోతి వేదితబ్బో. ఉపసమోతి తస్సేవ వేవచనం.

అథ ఖో ఆయస్మా పుణ్ణోతి కో పనేస పుణ్ణో, కస్మా చ పనేత్థ గన్తుకామో అహోసీతి? సునాపరన్తవాసికో ఏవ ఏస, సావత్థియం పన అసప్పాయవిహారం సల్లక్ఖేత్వా తత్థ గన్తుకామో అహోసి.

తత్రాయం అనుప్పుబ్బికథా – సునాపరన్తరట్ఠే కిర ఏకస్మిం వాణిజగామే ఏతే ద్వే భాతరో. తేసు కదాచి జేట్ఠో పఞ్చ సకటసతాని గహేత్వా జనపదం గన్త్వా భణ్డం ఆహరతి, కదాచి కనిట్ఠో. ఇమస్మిం పన సమయే కనిట్ఠం ఘరే ఠపేత్వా, జేట్ఠభాతికో పఞ్చ సకటసతాని గహేత్వా, జనపదచారికం చరన్తో అనుపుబ్బేన సావత్థిం పత్వా, జేతవనస్స నాతిదూరే సకటసత్థం నివేసేత్వా భుత్తపాతరాసో పరిజనపరివుతో ఫాసుకట్ఠానే నిసీది.

తేన చ సమయేన సావత్థివాసినో భుత్తపాతరాసా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ సుద్ధుత్తరాసఙ్గా గన్ధపుప్ఫాదిహత్థా యేన బుద్ధో, యేన ధమ్మో, యేన సఙ్ఘో, తన్నిన్నా తప్పోణా తప్పబ్భారా హుత్వా, దక్ఖిణద్వారేన నిక్ఖమిత్వా జేతవనం గచ్ఛన్తి. సో తే దిస్వా ‘‘కహం ఇమే గచ్ఛన్తీ’’తి ఏకం మనుస్సం పుచ్ఛి. కిం త్వం, అయ్యో, న జానాసి? లోకే బుద్ధధమ్మసఙ్ఘరతనాని నామ ఉప్పన్నాని, ఇచ్చేసో మహాజనో సత్థు సన్తికం ధమ్మకథం సోతుం గచ్ఛతీతి. తస్స ‘‘బుద్ధో’’తి వచనం ఛవిచమ్మాదీని ఛిన్దిత్వా అట్ఠిమిఞ్జం ఆహచ్చ అట్ఠాసి. సో అత్తనో పరిజనపరివుతో తాయ పరిసాయ సద్ధిం విహారం గన్త్వా, సత్థు మధురస్సరేన ధమ్మం దేసేన్తస్స పరిసపరియన్తే ఠితో, ధమ్మం సుత్వా పబ్బజ్జాయ చిత్తం ఉప్పాదేసి. అథ తథాగతేన కాలం విదిత్వా పరిసాయ ఉయ్యోజితాయ సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా, వన్దిత్వా, స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా, దుతియదివసే మణ్డపం కారేత్వా, ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా, బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా, భుత్తపాతరాసో ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ భణ్డాగారికం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘ఏత్తకం ధనం విస్సజ్జితం, ఏత్తకం ధనం న విస్సజ్జిత’’న్తి సబ్బం ఆచిక్ఖిత్వా, ‘‘ఇమం సాపతేయ్యం మయ్హం కనిట్ఠస్స దేహీ’’తి సబ్బం నియ్యాతేత్వా, సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా, కమ్మట్ఠానపరాయణో అహోసి.

అథస్స కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తస్స కమ్మట్ఠానం న ఉపట్ఠాతి. తతో చిన్తేసి – ‘‘అయం జనపదో మయ్హం అసప్పాయో, యంనూనాహం సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సకరట్ఠమేవ గచ్ఛేయ్య’’న్తి. అథ పుబ్బణ్హసమయే పిణ్డాయ చరిత్వా, సాయన్హే పటిసల్లానా వుట్ఠహిత్వా, భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా, కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా, సత్త సీహనాదే నదిత్వా, పక్కామి. తేన వుత్తం, ‘‘అథ ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో…పే… విహరతీ’’తి.

కత్థ పనాయం విహాసీతి? చతూసు ఠానేసు విహాసి. సునాపరన్తరట్ఠం తావ పవిసిత్వా చ అబ్బుహత్థపబ్బతం నామ పత్వా వాణిజగామం పిణ్డాయ పావిసి. అథ నం కనిట్ఠభాతా సఞ్జానిత్వా భిక్ఖం దత్వా, ‘‘భన్తే, అఞ్ఞత్థ అగన్త్వా ఇధేవ వసథా’’తి పటిఞ్ఞం కారేత్వా తత్థేవ వసాపేసి.

తతో సముద్దగిరివిహారం నామ అగమాసి. తత్థ అయకన్తపాసాణేహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా కతచఙ్కమో అత్థి, కోచి తం చఙ్కమితుం సమత్థో నామ నత్థి. తత్థ సముద్దవీచియో ఆగన్త్వా అయకన్తపాసాణేసు పహరిత్వా మహాసద్దం కరోన్తి. థేరో ‘‘కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తానం ఫాసువిహారో హోతూ’’తి సముద్దం నిస్సద్దం కత్వా అధిట్ఠాసి.

తతో మాతులగిరిం నామ అగమాసి. తత్థపి సకుణసఙ్ఘో ఉస్సన్నో రత్తిఞ్చ దివా చ సద్దో ఏకాబద్ధోవ అహోసి. థేరో ‘‘ఇదం ఠానం న ఫాసుక’’న్తి తతో మకులకారామవిహారం నామ గతో. సో వాణిజగామస్స నాతిదూరో నచ్చాసన్నో గమనాగమనసమ్పన్నో వివిత్తో అప్పసద్దో. థేరో ‘‘ఇమం ఠానం ఫాసుక’’న్తి తత్థ రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానచఙ్కమనాదీని కారేత్వా వస్సం ఉపగచ్ఛి. ఏవం చతూసు ఠానేసు విహాసి.

అథేకదివసం తస్మింయేవ అన్తోవస్సే పఞ్చ వాణిజసతాని ‘‘పరసముద్దం గచ్ఛామా’’తి నావాయ భణ్డం పక్ఖిపింసు. నావారోహనదివసే థేరస్స కనిట్ఠభాతా థేరం భోజేత్వా, థేరస్స సన్తికే సిక్ఖాపదాని గహేత్వా, వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, సముద్దో నామ అసద్ధేయ్యో అనేకన్తరాయో, అమ్హే ఆవజ్జేయ్యాథా’’తి వత్వా నావం ఆరుహి. నావా ఉత్తమజవేన గచ్ఛమానా అఞ్ఞతరం దీపకం పాపుణి. మనుస్సా ‘‘పాతరాసం కరిస్సామా’’తి దీపకే ఉత్తిణ్ణా. తస్మిం పన దీపకే అఞ్ఞం కిఞ్చి నత్థి, చన్దనవనమేవ అహోసి.

అథేకో వాసియా రుక్ఖం ఆకోటేత్వా లోహితచన్దనభావం ఞత్వా ఆహ – ‘‘భో, మయం లాభత్థాయ పరసముద్దం గచ్ఛామ, ఇతో చ ఉత్తరి లాభో నామ నత్థి, చతురఙ్గులమత్తా ఘటికా సతసహస్సం అగ్ఘతి. హారేతబ్బయుత్తకం భణ్డం హారేత్వా చన్దనస్స పూరేస్సామా’’తి తే తథా కరింసు. చన్దనవనే అధివత్థా అమనుస్సా కుజ్ఝిత్వా, ‘‘ఇమేహి అమ్హాకం చన్దనవనం నాసితం ఘాతేస్సామ నే’’తి చిన్తేత్వా – ‘‘ఇధేవ ఘాతితేసు సబ్బం ఏకకుణపం భవిస్సతి, సముద్దమజ్ఝే నేసం నావం ఓసీదేస్సామా’’తి ఆహంసు. అథ నేసం నావం ఆరుయ్హ ముహుత్తం గతకాలేయేవ ఉప్పాతికం ఉట్ఠపేత్వా సయమ్పి తే అమనుస్సా భయానకాని రూపాని దస్సయింసు. భీతా మనుస్సా అత్తనో అత్తనో దేవతానం నమస్సన్తి. థేరస్స కనిట్ఠో చూళపుణ్ణకుటుమ్బికో ‘‘మయ్హం భాతా అవస్సయో హోతూ’’తి థేరస్స నమస్సమానో అట్ఠాసి.

థేరోపి కిర తస్మింయేవ ఖణే ఆవజ్జేత్వా, తేసం బ్యసనుప్పత్తిం ఞత్వా, వేహాసం ఉప్పతిత్వా, అభిముఖో అట్ఠాసి. అమనుస్సా థేరం దిస్వావ ‘‘అయ్యో పుణ్ణత్థేరో ఏతీ’’తి అపక్కమింసు, ఉప్పాతికం సన్నిసీది. థేరో ‘‘మా భాయథా’’తి తే అస్సాసేత్వా ‘‘కహం గన్తుకామత్థా’’తి పుచ్ఛి. భన్తే, అమ్హాకం సకట్ఠానమేవ గచ్ఛామాతి. థేరో నావఙ్గణే అక్కమిత్వా ‘‘ఏతేసం ఇచ్ఛితట్ఠానం గచ్ఛతూ’’తి అధిట్ఠాసి. వాణిజా సకట్ఠానం గన్త్వా, తం పవత్తిం పుత్తదారస్స ఆరోచేత్వా, ‘‘ఏథ థేరం సరణం గచ్ఛామా’’తి పఞ్చసతాపి అత్తనో పఞ్చహి మాతుగామసతేహి సద్ధిం తీసు సరణేసు పతిట్ఠాయ ఉపాసకత్తం పటివేదేసుం. తతో నావాయ భణ్డం ఓతారేత్వా థేరస్స ఏకం కోట్ఠాసం కత్వా, ‘‘అయం, భన్తే, తుమ్హాకం కోట్ఠాసో’’తి ఆహంసు. థేరో మయ్హం విసుం కోట్ఠాసకిచ్చం నత్థి. సత్థా పన తుమ్హేహి దిట్ఠపుబ్బోతి. న దిట్ఠపుబ్బో, భన్తేతి. తేన హి ఇమినా సత్థు మణ్డలమాళం కరోథ. ఏవం సత్థారం పస్సిస్సథాతి. తే సాధు, భన్తేతి. తేన చ కోట్ఠాసేన అత్తనో చ కోట్ఠాసేహి మణ్డలమాళం కాతుం ఆరభింసు.

సత్థాపి కిర తం ఆరద్ధకాలతో పట్ఠాయ పరిభోగం అకాసి. ఆరక్ఖమనుస్సా రత్తిం ఓభాసం దిస్వా, ‘‘మహేసక్ఖా దేవతా అత్థీ’’తి సఞ్ఞం కరింసు. ఉపాసకా మణ్డలమాళఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ సేనాసనాని నిట్ఠాపేత్వా దానసమ్భారం సజ్జేత్వా, ‘‘కతం, భన్తే, అమ్హేహి అత్తనో కిచ్చం, సత్థారం పక్కోసథా’’తి థేరస్స ఆరోచేసుం. థేరో సాయన్హసమయే ఇద్ధియా సావత్థిం గన్త్వా, ‘‘భన్తే, వాణిజగామవాసినో తుమ్హే దట్ఠుకామా, తేసం అనుకమ్పం కరోథా’’తి భగవన్తం యాచి. భగవా అధివాసేసి. థేరో సకట్ఠానమేవ పచ్చాగతో.

భగవాపి ఆనన్దత్థేరం ఆమన్తేసి, ‘‘ఆనన్ద, స్వే సునాపరన్తే వాణిజగామే పిణ్డాయ చరిస్సామ, త్వం ఏకూనపఞ్చసతానం భిక్ఖూనం సలాకం దేహీ’’తి. థేరో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స తమత్థం ఆరోచేత్వా, ‘‘ఆకాసచారీ భిక్ఖూ సలాకం గణ్హన్తూ’’తి ఆహ. తందివసం కుణ్డధానత్థేరో పఠమం సలాకం అగ్గహేసి. వాణిజగామవాసినోపి ‘‘స్వే కిర సత్థా ఆగమిస్సతీ’’తి గామమజ్ఝే మణ్డపం కత్వా దానగ్గం సజ్జయింసు. భగవా పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా, గన్ధకుటిం పవిసిత్వా, ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా, నిసీది. సక్కస్స పణ్డుకమ్బలసిలాసనం ఉణ్హం అహోసి. సో ‘‘కిం ఇద’’న్తి ఆవజ్జేత్వా సత్థు సునాపరన్తగమనం దిస్వా, విస్సకమ్మం ఆమన్తేసి, ‘‘తాత, అజ్జ భగవా తింసమత్తాని యోజనసతాని పిణ్డచారం గమిస్సతి. పఞ్చ కూటాగారసతాని మాపేత్వా జేతవనద్వారకోట్ఠకమత్థకే గమనసజ్జాని కత్వా ఠపేహీ’’తి. సో తథా అకాసి. భగవతో కూటాగారం చతుముఖం అహోసి, ద్విన్నం అగ్గసావకానం ద్విముఖాని, సేసాని ఏకముఖాని, సత్థా గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా పటిపాటియా ఠపితకూటాగారేసు ధురకూటాగారం పావిసి. ద్వే అగ్గసావకే ఆదిం కత్వా ఏకూనపఞ్చభిక్ఖుసతానిపి కూటాగారగతాని అహేసుం. ఏకం తుచ్ఛం కూటాగారం అహోసి, పఞ్చపి కూటాగారసతాని ఆకాసే ఉప్పత్తింసు.

సత్థా సచ్చబన్ధపబ్బతం నామ పత్వా కూటాగారం ఆకాసే ఠపేసి. తస్మిం పబ్బతే సచ్చబన్ధో నామ మిచ్ఛాదిట్ఠికతాపసో మహాజనం మిచ్ఛాదిట్ఠిం ఉగ్గణ్హాపేన్తో లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో హుత్వా వసతి, అబ్భన్తరే చస్స అన్తోచాటియం పదీపో వియ అరహత్తఫలస్స ఉపనిస్సయో జలతి. తం దిస్వా ‘‘ధమ్మమస్స కథేస్సామీ’’తి గన్త్వా ధమ్మం దేసేసి. తాపసో దేసనాపరియోసానే అరహత్తం పాపుణి. మగ్గేనేవస్స అభిఞ్ఞా ఆగతా. సో ఏహిభిక్ఖు హుత్వా ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరో తుచ్ఛకూటాగారం పావిసి.

భగవా కూటాగారగతేహి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం వాణిజగామం గన్త్వా, కూటాగారాని అదిస్సమానకాని కత్వా, వాణిజగామం పావిసి. వాణిజా బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా సత్థారం మకులకారామం నయింసు. సత్థా మణ్డలమాళం పావిసి. మహాజనో యావ సత్థా భత్తదరథం పటిప్పస్సమ్భేతి, తావ పాతరాసం కత్వా ఉపోసథఙ్గాని సమాదాయ బహుం గన్ధఞ్చ పుప్ఫఞ్చ ఆదాయ ధమ్మస్సవనత్థాయ ఆరామం పచ్చాగమాసి. సత్థా ధమ్మం దేసేసి. మహాజనస్స బన్ధనమోక్ఖో జాతో, మహన్తం బుద్ధకోలాహలం అహోసి.

సత్థా మహాజనస్స సఙ్గహత్థాయ సత్తాహం తత్థేవ వసి, అరుణం పన మహాగన్ధకుటియంయేవ ఉట్ఠపేసి. సత్తాహమ్పి ధమ్మదేసనాపరియోసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. తత్థ సత్తాహం వసిత్వా, వాణిజగామే పిణ్డాయ చరిత్వా, ‘‘త్వం ఇధేవ వసాహీ’’తి పుణ్ణత్థేరం నివత్తేత్వా అన్తరే నమ్మదానదీ నామ అత్థి, తస్సా తీరం అగమాసి. నమ్మదా నాగరాజా సత్థు పచ్చుగ్గమనం కత్వా, నాగభవనం పవేసేత్వా, తిణ్ణం రతనానం సక్కారం అకాసి. సత్థా తస్స ధమ్మం కథేత్వా నాగభవనా నిక్ఖమి. సో ‘‘మయ్హం, భన్తే, పరిచరితబ్బం దేథా’’తి యాచి. భగవా నమ్మదానదీతీరే పదచేతియం దస్సేసి. తం వీచీసు ఆగతాసు పిధీయతి, గతాసు వివరీయతి. మహాసక్కారపత్తం అహోసి. సత్థా తతో నిక్ఖమిత్వా సచ్చబన్ధపబ్బతం గన్త్వా సచ్చబన్ధం ఆహ – ‘‘తయా మహాజనో అపాయమగ్గే ఓతారితో. త్వం ఇధేవ వసిత్వా, ఏతేసం లద్ధిం విస్సజ్జాపేత్వా, నిబ్బానమగ్గే పతిట్ఠాపేహీ’’తి. సోపి పరిచరితబ్బం యాచి. సత్థా ఘనపిట్ఠిపాసాణే అల్లమత్తికపిణ్డమ్హి లఞ్ఛనం వియ పదచేతియం దస్సేసి. తతో జేతవనమేవ గతో. ఏతమత్థం సన్ధాయ తేనేవ అన్తరవస్సేనాతిఆది వుత్తం.

పరినిబ్బాయీతి అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి. మహాజనో థేరస్స సత్త దివసాని సరీరపూజం కత్వా, బహూని గన్ధకట్ఠాని సమోధానేత్వా, సరీరం ఝాపేత్వా ధాతుయో ఆదాయ చేతియం అకాసి. సమ్బహులా భిక్ఖూతి థేరస్స ఆళాహనట్ఠానే ఠితభిక్ఖూ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ. ఛట్ఠం ఉత్తానమేవ.

౭-౮. పఠమఏజాసుత్తాదివణ్ణనా

౯౦-౯౧. సత్తమే ఏజాతి తణ్హా. సా హి చలనట్ఠేన ఏజాతి వుచ్చతి. సావ ఆబాధనట్ఠేన రోగో, అన్తో దుస్సనట్ఠేన గణ్డో, నికన్తనట్ఠేన సల్లం. తస్మాతి యస్మా ఏజా రోగో చేవ గణ్డో చ సల్లఞ్చ, తస్మా. చక్ఖుం న మఞ్ఞేయ్యాతిఆది వుత్తనయమేవ, ఇధాపి సబ్బం హేట్ఠా గహితమేవ సంకడ్ఢిత్వా దస్సితం. అట్ఠమం వుత్తనయమేవ.

౯-౧౦. పఠమద్వయసుత్తాదివణ్ణనా

౯౨-౯౩. నవమే ద్వయన్తి ద్వే ద్వే కోట్ఠాసే. దసమే ఇత్థేతం ద్వయన్తి ఏవమేతం ద్వయం. చలఞ్చేవ బ్యథఞ్చాతి అత్తనో సభావేన అసణ్ఠహనతో చలతి చేవ బ్యథతి చ. యోపి హేతు యోపి పచ్చయోతి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స వత్థారమ్మణం హేతు చేవ పచ్చయో చ. కుతో నిచ్చం భవిస్సతీతి కేన కారణేన నిచ్చం భవిస్సతి. యథా పన దాసస్స దాసియా కుచ్ఛిస్మిం జాతో పుత్తో పరోవ దాసో హోతి, ఏవం అనిచ్చమేవ హోతీతి అత్థో. సఙ్గతీతి సహగతి. సన్నిపాతోతి ఏకతో సన్నిపతనం. సమవాయోతి ఏకతో సమాగమో. అయం వుచ్చతి చక్ఖుసమ్ఫస్సోతి ఇమినా సఙ్గతిసన్నిపాతసమవాయసఙ్ఖాతేన పచ్చయేన ఉప్పన్నత్తా పచ్చయనామేనేవ సఙ్గతి సన్నిపాతో సమవాయోతి అయం వుచ్చతి చక్ఖుసమ్ఫస్సో.

సోపి హేతూతి ఫస్సస్స వత్థు ఆరమ్మణం సహజాతా తయో ఖన్ధాతి అయం హేతు. ఫుట్ఠోతి ఉపయోగత్థే పచ్చత్తం, ఫస్సేన ఫుట్ఠమేవ గోచరం వేదనా వేదేతి, చేతనా చేతేతి, సఞ్ఞా సఞ్జానాతీతి అత్థో. ఫుట్ఠోతి వా ఫస్ససమఙ్గీపుగ్గలో, ఫస్సేన ఫుట్ఠారమ్మణమేవ వేదనాదీహి వేదేతి చేతేతి సఞ్జానాతీతిపి వుత్తం హోతి. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే సమతింసక్ఖన్ధా కథితా హోన్తి. కథం? చక్ఖుద్వారే తావ వత్థు చేవ ఆరమ్మణఞ్చ రూపక్ఖన్ధో, ఫుట్ఠో వేదేతీతి వేదనాక్ఖన్ధో, చేతేతీతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, సఞ్జానాతీతి సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, విజానాతీతి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. మనోద్వారేపి హి వత్థురూపం ఏకన్తతో రూపక్ఖన్ధో, రూపే పన ఆరమ్మణే సతి ఆరమ్మణమ్పి రూపక్ఖన్ధోతి ఛ పఞ్చకాతింస హోన్తి. సఙ్ఖేపేన పనేతే ఛసుపి ద్వారేసు పఞ్చేవ ఖన్ధాతి సపచ్చయే పఞ్చక్ఖన్ధే అనిచ్చాతి విత్థారేత్వా వుచ్చమానే బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయేన ఇదం సుత్తం దేసితన్తి.

ఛన్నవగ్గో నవమో.