౧౦. సళవగ్గో

౧. అదన్తఅగుత్తవణ్ణనా

౯౪. సళవగ్గస్స పఠమే అదన్తాతి అదమితా. అగుత్తాతి అగోపితా. అరక్ఖితాతి న రక్ఖితా. అసంవుతాతి అపిహితా. దుక్ఖాధివాహా హోన్తీతి నేరయికాదిభేదం అధికదుక్ఖం ఆవహనకా హోన్తి. సుఖాధివాహా హోన్తీతి ఝానమగ్గఫలపభేదం అధికసుఖం ఆవహనకా హోన్తి. అధివహాతిపి పాఠో, ఏసేవత్థో.

సళేవాతి ఛ ఏవ. అసంవుతో యత్థ దుక్ఖం నిగచ్ఛతీతి యేసు ఆయతనేసు సంవరవిరహితో దుక్ఖం పాపుణాతి. తేసఞ్చ యే సంవరణం అవేదిసున్తి యే తేసం ఆయతనానం సంవరం విన్దింసు పటిలభింసు. విహరన్తానవస్సుతాతి విహరన్తి అనవస్సుతా అతిన్తా.

అసాదితఞ్చ సాదున్తి అస్సాదవన్తఞ్చ మధురఞ్చ. ఫస్సద్వయం సుఖదుక్ఖే ఉపేక్ఖేతి సుఖఫస్సఞ్చ దుక్ఖఫస్సఞ్చాతి ఇదం ఫస్సద్వయం ఉపేక్ఖే, ఉపేక్ఖామేవేత్థ ఉప్పాదేయ్యాతి అత్థో. ఫస్సద్వయం సుఖదుక్ఖం ఉపేక్ఖోతి వా పాఠో, ఫస్సహేతుకం సుఖదుక్ఖం ఉపేక్ఖో, సుఖే అనురోధం దుక్ఖే చ విరోధం అనుప్పాదేన్తో ఉపేక్ఖకో భవేయ్యాతిపి అత్థో. అనానురుద్ధో అవిరుద్ధో కేనచీతి కేనచి సద్ధిం నేవ అనురుద్ధో న విరుద్ధో భవేయ్య.

పపఞ్చసఞ్ఞాతి కిలేససఞ్ఞాయ పపఞ్చసఞ్ఞా నామ హుత్వా. ఇతరీతరా నరాతి లామకసత్తా పపఞ్చయన్తా ఉపయన్తీతి పపఞ్చయమానా వట్టం ఉపగచ్ఛన్తి. సఞ్ఞినోతి ససఞ్ఞా సత్తా. మనోమయం గేహసితఞ్చ సబ్బన్తి సబ్బమేవ పఞ్చకామగుణగేహనిస్సితం మనోమయం వితక్కం. పనుజ్జాతి పనుదిత్వా నీహరిత్వా. నేక్ఖమ్మసితం ఇరీయతీతి దబ్బజాతికో భిక్ఖు నేక్ఖమ్మసితం ఇరియేన ఇరీయతి.

ఛస్సు యదా సుభావితోతి ఛసు ఆరమ్మణేసు యదా సుట్ఠు భావితో. ఫుట్ఠస్స చిత్తం న వికమ్పతే క్వచీతి సుఖఫస్సేన వా దుక్ఖఫస్సేన వా ఫుట్ఠస్స కిస్మిఞ్చి చిత్తం న కమ్పతి న వేధతి. భవత్థ జాతిమరణస్స పారగాతి జాతిమరణానం పారం నిబ్బానం గమకా హోథ.

౨. మాలుక్యపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౫. దుతియే మాలుక్యపుత్తోతి మాలుక్యబ్రాహ్మణియా పుత్తో. ఏత్థాతి ఏతస్మిం తవ ఓవాదాయాచనే. ఇమినా థేరం అపసాదేతిపి ఉస్సాదేతిపి. కథం? అయం కిర దహరకాలే రూపాదీసు పమజ్జిత్వా పచ్ఛా మహల్లకకాలే అరఞ్ఞవాసం పత్థేన్తో కమ్మట్ఠానం యాచతి. అథ భగవా ‘‘ఏత్థ దహరే కిం వక్ఖామ? మాలుక్యపుత్తో వియ తుమ్హేపి తరుణకాలే పమజ్జిత్వా మహల్లకకాలే అరఞ్ఞం పవిసిత్వా సమణధమ్మం కరేయ్యాథా’’తి ఇమినా అధిప్పాయేన భణన్తో థేరం అపసాదేతి నామ.

యస్మా పన థేరో మహల్లకకాలేపి అరఞ్ఞం పవిసిత్వా సమణధమ్మం కాతుకామో, తస్మా భగవా ‘‘ఏత్థ దహరే కిం వక్ఖామ? అయం అమ్హాకం మాలుక్యపుత్తో మహల్లకకాలేపి అరఞ్ఞం పవిసిత్వా సమణధమ్మం కత్తుకామో కమ్మట్ఠానం యాచతి, తుమ్హే నామ తరుణకాలేపి వీరియం న కరోథా’’తి ఇమినా అధిప్పాయేన భణన్తో థేరం ఉస్సాదేతి నామ.

యత్ర హి నామాతి యో నామ. కిఞ్చాపాహన్తి కిఞ్చాపి ‘‘అహం మహల్లకో’’తి ఞాతం. యది అహం మహల్లకో, మహల్లకో సమానోపి సక్ఖిస్సామి సమణధమ్మం కాతుం, దేసేతు మే, భన్తే, భగవాతి అధిప్పాయేన మహల్లకభావం అనుగ్గణ్హన్తో ఓవాదఞ్చ పసంసన్తో ఏవమాహ.

అదిట్ఠా అదిట్ఠపుబ్బాతి ఇమస్మిం అత్తభావే అదిట్ఠా అతీతేపి అదిట్ఠపుబ్బా. న చ పస్ససీతి ఏతరహిపి న పస్ససి. న చ తే హోతి పస్సేయ్యన్తి ఏవం సమన్నాహారోపి తే యత్థ నత్థి, అపి ను తే తత్థ ఛన్దాదయో ఉప్పజ్జేయ్యున్తి పుచ్ఛతి.

దిట్ఠే దిట్ఠమత్తన్తి రూపాయతనే చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణఞ్హి రూపే రూపమత్తమేవ పస్సతి, న నిచ్చాదిసభావం, ఇతి సేసవిఞ్ఞాణేహిపి మే ఏత్థ దిట్ఠమత్తమేవ చిత్తం భవిస్సతీతి అత్థో. అథ వా దిట్ఠే దిట్ఠం నామ చక్ఖువిఞ్ఞాణం, రూపే రూపవిజాననన్తి అత్థో. మత్తాతి పమాణం, దిట్ఠం మత్తా అస్సాతి దిట్ఠమత్తం, చిత్తం, చక్ఖువిఞ్ఞాణమత్తమేవ మే చిత్తం భవిస్సతీతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ఆపాథగతరూపే చక్ఖువిఞ్ఞాణం న రజ్జతి న దుస్సతి న ముయ్హతి, ఏవం రాగాదివిరహేన చక్ఖువిఞ్ఞాణమత్తమేవ జవనం భవిస్సతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణపమాణేనేవ జవనం ఠపేస్సామీతి. అథ వా దిట్ఠం నామ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిట్ఠరూపం, దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం నామ తత్థేవ ఉప్పన్నం సమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణవోట్ఠబ్బనసఙ్ఖాతం చిత్తత్తయం. యథా తం న రజ్జతి, న దుస్సతి, న ముయ్హతి, ఏవం ఆపాథగతే రూపే తేనేవ సమ్పటిచ్ఛనాదిప్పమాణేన జవనం ఉప్పాదేస్సామి, నాహం తం పమాణం అతిక్కమిత్వా రజ్జనాదివసేన ఉప్పజ్జితుం దస్సామీతి అయమేత్థ అత్థో. ఏసేవ నయో సుతముతేసు.

విఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతమత్తన్తి ఏత్థ పన విఞ్ఞాతం నామ మనోద్వారావజ్జనేన విఞ్ఞాతారమ్మణం, తస్మిం విఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతమత్తన్తి ఆవజ్జనపమాణం. యథా ఆవజ్జనేన న రజ్జతి న దుస్సతి న ముయ్హతి, ఏవం రజ్జనాదివసేన ఉప్పజ్జితుం అదత్వా ఆవజ్జనపమాణేనేవ చిత్తం ఠపేస్సామీతి అయమేత్థ అత్థో.

యతోతి యదా. తతోతి తదా. న తేనాతి తేన రాగేన వా రత్తో, దోసేన వా దుట్ఠో, మోహేన వా మూళ్హో న భవిస్సతి. తతో త్వం మాలుక్యపుత్త న తత్థాతి యదా త్వం తేన రాగేన వా దోసమోహేహి వా రత్తో వా దుట్ఠో వా మూళ్హో వా న భవిస్ససి, తదా త్వం న తత్థ తస్మిం దిట్ఠే వా సుతముతవిఞ్ఞాతే వా పటిబద్ధో అల్లీనో పతిట్ఠితో నామ భవిస్ససి. నేవిధాతిఆది వుత్తత్థమేవ.

సతి ముట్ఠాతి సతి నట్ఠా. తఞ్చ అజ్ఝోసాతి తం ఆరమ్మణం గిలిత్వా. అభిజ్ఝా చ విహేసా చాతి అభిజ్ఝాయ చ విహింసాయ చ. అథ వా ‘‘తస్స వడ్ఢన్తీ’’తి పదేనాపి సద్ధిం యోజేతబ్బం, అభిజ్ఝా చ విహేసా చాతి ఇమేపి ద్వే ధమ్మా తస్స వడ్ఢన్తీతి అత్థో.

చిత్తమస్సూపహఞ్ఞతీతి అభిజ్ఝావిహేసాహి అస్స చిత్తం ఉపహఞ్ఞతి. ఆచినతోతి ఆచినన్తస్స. ఆరా నిబ్బాన వుచ్చతీతి ఏవరూపస్స పుగ్గలస్స నిబ్బానం నామ దూరే పవుచ్చతి. ఘత్వాతి ఘాయిత్వా. భోత్వాతి భుత్వా సాయిత్వా లేహిత్వా. ఫుస్సాతి ఫుసిత్వా. పటిస్సతోతి పటిస్సతిసఙ్ఖాతాయ సతియా యుత్తో. సేవతో చాపి వేదనన్తి చతుమగ్గసమ్పయుత్తం నిబ్బత్తితలోకుత్తరవేదనం సేవన్తస్స. ఖీయతీతి ఖయం గచ్ఛతి. కిం తం? దుక్ఖమ్పి కిలేసజాతమ్పి. అఞ్ఞతరోతి అసీతియా మహాసావకానం అబ్భన్తరో ఏకో. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే గాథాహిపి వట్టవివట్టమేవ కథితం.

౩. పరిహానధమ్మసుత్తవణ్ణనా

౯౬. తతియే పరిహానధమ్మన్తి పరిహానసభావం. అభిభాయతనానీతి అభిభవితాని ఆయతనాని. సరసఙ్కప్పాతి ఏత్థ సరన్తీతి సరా, ధావన్తీతి అత్థో. సరా చ తే సఙ్కప్పా చ సరసఙ్కప్పా. సంయోజనియాతి బన్ధనియా బన్ధనస్స పచ్చయభూతా. తఞ్చే భిక్ఖూతి తం ఏవం ఉప్పన్నం కిలేసజాతం, తం వా ఆరమ్మణం. అధివాసేతీతి చిత్తే ఆరోపేత్వా వాసేతి. నప్పజహతీతి ఛన్దరాగప్పహానేన న పజహతి. ఏవం సబ్బపదేహి యోజేతబ్బం. అభిభాయతనఞ్హేతం వుత్తం భగవతాతి ఏతం బుద్ధేన భగవతా అభిభవితం ఆయతనన్తి కథితం. ఇధ ధమ్మం పుచ్ఛిత్వా విభజన్తేన పుగ్గలేన ధమ్మో దస్సితో.

౪. పమాదవిహారీసుత్తవణ్ణనా

౯౭. చతుత్థే అసంవుతస్సాతి అపిహితస్స న పిదహిత్వా సఞ్ఛాదిత్వా ఠపితస్స. బ్యాసిఞ్చతీతి విఆసిఞ్చతి, కిలేసతిన్తం హుత్వా వత్తతి. పామోజ్జన్తి దుబ్బలపీతి. పీతీతి బలవపీతి. పస్సద్ధీతి దరథపస్సద్ధి. ధమ్మా న పాతుభవన్తీతి సమథవిపస్సనాధమ్మా న ఉప్పజ్జన్తి. ఇమస్మిం సుత్తే పుగ్గలం పుచ్ఛిత్వా విభజన్తేన ధమ్మేన పుగ్గలో దస్సితో.

౫. సంవరసుత్తవణ్ణనా

౯౮. పఞ్చమే కథఞ్చ, భిక్ఖవే, అసంవరోతి ఇదం మగ్గకుసలస్స వామం ముఞ్చిత్వా దక్ఖిణం గణ్హేయ్యాసీతి పఠమం పహాతబ్బమగ్గక్ఖానం వియ ఉద్దేసక్కమేన అవత్వా దేసనాకుసలతాయ పఠమం పహాతబ్బధమ్మక్ఖానవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఇధ ధమ్మం పుచ్ఛిత్వా ధమ్మోవ విభత్తో.

౬. సమాధిసుత్తవణ్ణనా

౯౯. ఛట్ఠే సమాధిన్తి చిత్తేకగ్గతం. ఇదఞ్హి సుత్తం చిత్తేకగ్గతాయ పరిహాయమానే దిస్వా, ‘‘ఇమేసం చిత్తేకగ్గతం లభన్తానం కమ్మట్ఠానం ఫాతిం గమిస్సతీ’’తి ఞత్వా కథితం.

౭. పటిసల్లానసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦. సత్తమే పటిసల్లానన్తి కాయవివేకం. ఇదఞ్హి సుత్తం కాయవివేకేన పరిహాయమానే దిస్వా, ‘‘ఇమేసం కాయవివేకం లభన్తానం కమ్మట్ఠానం ఫాతిం గమిస్సతీ’’తి ఞత్వా కథితం.

౮-౯. పఠమనతుమ్హాకంసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౧-౧౦౨. అట్ఠమం ఉపమాయ పరివారేత్వా కథితే బుజ్ఝనకానం, నవమం సుద్ధికవసేనేవ బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయవసేన వుత్తం. అత్థో పన ఉభయత్థాపి ఖన్ధియవగ్గే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

౧౦. ఉదకసుత్తవణ్ణనా

౧౦౩. దసమే ఉదకో సుదన్తి ఏత్థ సుదన్తి నిపాతమత్తం. ఉదకోతి తస్స నామం. ఇదం జాతు వేదగూతి ఏత్థ ఇదన్తి నిపాతమత్తం. అథ వా ఇదం మమ వచనం సుణాథాతి దీపేన్తో ఏవమాహ. జాతు వేదగూతి అహం ఏకంసేనేవ వేదగూ, వేదసఙ్ఖాతేన ఞాణేన నేయ్యేసు గతో, వేదం వా గతో అధిగతో, పణ్డితోహమస్మీతి అత్థో. సబ్బజీతి ఏకంసేన సబ్బవట్టం జినిత్వా అభిభవిత్వా ఠితోస్మీతి వదతి. అపలిఖతం గణ్డమూలన్తి అపలిఖతం దుక్ఖమూలం. పలిఖణిన్తి పలిఖతం మయా, ఖనిత్వా ఠితోస్మీతి దీపేతి.

మాతాపేత్తికసమ్భవస్సాతి మాతితో చ పితితో చ నిబ్బత్తేన మాతాపేత్తికేన సుక్కసోణితేన సమ్భూతస్స. ఓదనకుమ్మాసూపచయస్సాతి ఓదనేన చేవ కుమ్మాసేన చ ఉపచితస్స వడ్ఢితస్స. అనిచ్చుచ్ఛాదనపరిమద్దనభేదనవిద్ధంసనధమ్మస్సాతి ఏత్థ అయం కాయో హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చధమ్మో, దుగ్గన్ధవిఘాతత్థాయ తనువిలేపనేన ఉచ్ఛాదనధమ్మో, అఙ్గపచ్చఙ్గాబాధవినోదనత్థాయ ఖుద్దకసమ్బాహనేన పరిమద్దనధమ్మో, దహరకాలే వా ఊరూసు సయాపేత్వా గబ్భవాసేన దుస్సణ్ఠితానం తేసం తేసం అఙ్గానం సణ్ఠానసమ్పాదనత్థం అఞ్ఛనపీళనాదీనం వసేన పరిమద్దనధమ్మో, ఏవం పరిహరితోపి చ భేదనవిద్ధంసనధమ్మో భిజ్జతి చేవ వికిరతి చ, ఏవం సభావోతి అత్థో.

తత్థ మాతాపేత్తికసమ్భవఓదనకుమ్మాసూపచయపరిమద్దనపదేహి వడ్ఢి కథితా, అనిచ్చభేదనవిద్ధంసనపదేహి పరిహాని. పురిమేహి వా తీహి సముదయో, పచ్ఛిమేహి అత్థఙ్గమోతి. ఏవం చాతుమహాభూతికస్స కాయస్స వడ్ఢిపరిహానినిబ్బత్తిభేదా దస్సితా. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.

సళవగ్గో దసమో.

దుతియో పణ్ణాసకో.