౪. పఠమదారుక్ఖన్ధోపమసుత్తవణ్ణనా
౨౪౧. చతుత్థే అద్దసాతి గఙ్గాతీరే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో అద్దస. వుయ్హమానన్తి చతురస్సం తచ్ఛేత్వా పబ్బతన్తరే ఠపితం వాతాతపేన సుపరిసుక్ఖం పావుస్సకే మేఘే వస్సన్తే ఉదకేన ఉప్లవిత్వా అనుపుబ్బేన గఙ్గాయ నదియా సోతే పతితం తేన సోతేన వుయ్హమానం. భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి ‘‘ఇమినా దారుక్ఖన్ధేన సదిసం కత్వా మమ సాసనే సద్ధాపబ్బజితం కులపుత్తం దస్సేస్సామీ’’తి ధమ్మం దేసేతుకామతాయ ఆమన్తేసి. అముం మహన్తం దారుక్ఖన్ధం గఙ్గాయ నదియా సోతేన వుయ్హమానన్తి ఇదం పన అట్ఠదోసవిముత్తత్తా సోతపటిపన్నస్స దారుక్ఖన్ధస్స అపరే సముద్దపత్తియా అన్తరాయకరే అట్ఠ దోసే దస్సేతుం ఆరభి.
తత్రస్స ఏవం అట్ఠదోసవిముత్తతా వేదితబ్బా – ఏకో హి గఙ్గాయ నదియా అవిదూరే పబ్బతతలే జాతో నానావల్లీహి పలివేఠితో పణ్డుపలాసతం ఆపజ్జిత్వా ఉపచికాదీహి ఖజ్జమానో తస్మింయేవ ఠానే అపణ్ణత్తికభావం గచ్ఛతి, అయం దారుక్ఖన్ధో గఙ్గం ఓతరిత్వా వఙ్కట్ఠానేసు విలాసమానో సాగరం పత్వా మణివణ్ణే ఊమిపిట్ఠే సోభితుం న లభతి.
అపరో గఙ్గాతీరే బహిమూలో అన్తోసాఖో హుత్వా జాతో, అయం కిఞ్చాపి కాలేన కాలం ఓలమ్బినీహి సాఖాహి ఉదకం ఫుసతి, బహిమూలత్తా పన గఙ్గం ఓతరిత్వా వఙ్కట్ఠానేసు విలాసమానో సాగరం పత్వా మణివణ్ణే ఊమిపిట్ఠే సోభితుం న లభతి.
అపరో మజ్ఝే గఙ్గాయ జాతో, దళ్హమూలేన పన సుప్పతిట్ఠితో, బహి చస్స గతా వఙ్కసాఖా నానావల్లీహి ఆబద్ధా, అయమ్పి దళ్హమూలత్తా బహిద్ధా వల్లీహి ఆబద్ధత్తా చ గఙ్గం ఓతరిత్వా…పే… సోభితుం న లభతి.
అపరో పతితట్ఠానేయేవ వాలికాయ ఓత్థటో పూతిభావం ఆపజ్జతి, అయమ్పి గఙ్గం ఓతరిత్వా…పే… న లభతి.
అపరో ద్విన్నం పాసాణానం అన్తరే జాతత్తా, సునిఖాతో వియ నిచ్చలో ఠితో, ఆగతాగతం ఉదకం ద్విధా ఫాలేతి, అయం పాసాణన్తరే సుట్ఠు పతిట్ఠితత్తా గఙ్గం ఓతరిత్వా…పే… న లభతి.
అపరో అబ్భోకాసట్ఠానే నభం పూరేత్వా వల్లీహి ఆబద్ధో ఠితో. ఏకం ద్వే సంవచ్ఛరే అతిక్కమిత్వా ఆగతే మహోఘే సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా తేమేతి, అయమ్పి నభం పూరేత్వా ఠితతాయ చేవ ఏకస్స వా ద్విన్నం వా సంవచ్ఛరానం అచ్చయేన సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా తేమనతాయ చ గఙ్గం ఓతరిత్వా…పే… న లభతి.
అపరోపి మజ్ఝే గఙ్గాయ దీపకే జాతో ముదుక్ఖన్ధసాఖో ఓఘే ఆగతే అనుసోతం నిపజ్జిత్వా, ఉదకే గతే సీసం ఉక్ఖిపిత్వా, నచ్చన్తో వియ తిట్ఠతి. యస్సత్థాయ సాగరో గఙ్గం ఏవం వియ వదతి, ‘‘భోతి గఙ్గే త్వం మయ్హం చన్దనసారసలళసారాదీని నానాదారూని ఆహరసి, దారుక్ఖన్ధం పన నాహరసీ’’తి. సులభో ఏస, దేవ, పునవారే జానిస్సామీతి. పునవారే తమ్బవణ్ణేన ఉదకేన ఆలిఙ్గమానా వియ ఆగచ్ఛతి. సోపి తథేవ అనుసోతం నిపజ్జిత్వా, ఉదకే గతే సీసం ఉక్ఖిపిత్వా, నచ్చన్తో వియ తిట్ఠతి. అయం అత్తనో ముదుతాయ గఙ్గం ఓతరిత్వా…పే… న లభతి.
అపరో గఙ్గాయ నదియా తిరియం పతితో వాలికాయ ఓత్థరితో అన్తరసేతు వియ బహూనం పచ్చయో జాతో, ఉభోసు తీరేసు వేళునళకరఞ్జకకుధాదయో ఉప్లవిత్వా తత్థేవ లగ్గన్తి. తథా నానావిధా గచ్ఛా వుయ్హమానా భిన్నముసలభిన్నసుప్పఅహికుక్కురహత్థిఅస్సాదికుణపానిపి తత్థేవ లగ్గన్తి. మహాగఙ్గాపి నం ఆసజ్జ భిజ్జిత్వా ద్విధా గచ్ఛతి, మచ్ఛకచ్ఛపకుమ్భీలమకరాదయోపి తత్థేవ వాసం కప్పేన్తి. అయమ్పి తిరియం పతిత్వా మహాజనస్స పచ్చయత్తకతభావేన గఙ్గం ఓతరిత్వా వఙ్కట్ఠానేసు విలాసమానో సాగరం పత్వా మణివణ్ణే ఊమిపిట్ఠే సోభితుం న లభతి.
ఇతి భగవా ఇమేహి అట్ఠహి దోసేహి విముత్తత్తా సోతపటిపన్నస్స దారుక్ఖన్ధస్స అపరే సముద్దపత్తియా అన్తరాయకరే అట్ఠ దోసే దస్సేతుం అముం మహన్తం దారుక్ఖన్ధం గఙ్గాయ నదియా సోతేన వుయ్హమానన్తిఆదిమాహ. తత్థ న థలే ఉస్సీదిస్సతీతి థలం నాభిరుహిస్సతి. న మనుస్సగ్గాహో గహేస్సతీతి ‘‘మహా వతాయం దారుక్ఖన్ధో’’తి దిస్వా, ఉళుమ్పేన తరమానా గన్త్వా, గోపానసీఆదీనం అత్థాయ మనుస్సా న గణ్హిస్సన్తి. న అమనుస్సగ్గాహో గహేస్సతీతి ‘‘మహగ్ఘో అయం చన్దనసారో, విమానద్వారే నం ఠపేస్సామా’’తి మఞ్ఞమానా న అమనుస్సా గణ్హిస్సన్తి.
ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ సద్ధిం బాహిరేహి అట్ఠహి దోసేహి ఏవం ఓపమ్మసంసన్దనం వేదితబ్బం – గఙ్గాయ అవిదూరే పబ్బతతలే జాతో తత్థేవ ఉపచికాదీహి ఖజ్జమానో అపణ్ణత్తికభావం గతదారుక్ఖన్ధో వియ హి ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదికాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా సమన్నాగతో పుగ్గలో వేదితబ్బో. అయఞ్హి సాసనస్స దూరీభూతత్తా అరియమగ్గం ఓరుయ్హ సమాధికుల్లే నిసిన్నో నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం న సక్కోతి.
గఙ్గాతీరే బహిమూలో అన్తోసాఖో హుత్వా జాతో వియ అచ్ఛిన్నగిహిబన్ధనో సమణకుటిమ్బికపుగ్గలో దట్ఠబ్బో. అయఞ్హి ‘‘చిత్తం నామేతం అనిబద్ధం, ‘సమణోమ్హీ’తి వదన్తోవ గిహీ హోతి, ‘గిహీమ్హీ’తి వదన్తోవ సమణో హోతి. కో జానిస్సతి, కిం భవిస్సతీ’’తి? మహల్లకకాలే పబ్బజన్తోపి గిహిబన్ధనం న విస్సజ్జేతి. మహల్లకపబ్బజితానఞ్చ సమ్పత్తి నామ నత్థి. తస్స సచే చీవరం పాపుణాతి, అన్తచ్ఛిన్నకం వా జిణ్ణదుబ్బణ్ణం వా పాపుణాతి. సేనాసనమ్పి విహారపచ్చన్తే పణ్ణసాలా వా మణ్డపో వా పాపుణాతి. పిణ్డాయ చరన్తేనాపి పుత్తనత్తకానం దారకానం పచ్ఛతో చరితబ్బం హోతి, పరియన్తే నిసీదితబ్బం హోతి. తేన సో దుక్ఖీ దుమ్మనో అస్సూని ముఞ్చన్తో, ‘‘అత్థి మే కులసన్తకం ధనం, కప్పతి ను ఖో తం ఖాదన్తేన జీవితు’’న్తి చిన్తేత్వా ఏకం వినయధరం పుచ్ఛతి – ‘‘కిం, భన్తే ఆచరియ, అత్తనో సన్తకం విచారేత్వా ఖాదితుం కప్పతి, నో కప్పతీ’’తి? ‘‘నత్థేత్థ దోసో, కప్పతేత’’న్తి. సో అత్తనో భజమానకే కతిపయే దుబ్బచే దురాచారే భిక్ఖూ గహేత్వా, సాయన్హసమయే అన్తోగామం గన్త్వా, గామమజ్ఝే ఠితో గామికే పక్కోసాపేత్వా, ‘‘అమ్హాకం పయోగతో ఉట్ఠితం ఆయం కస్స దేథా’’తి ఆహ. భన్తే, తుమ్హే పబ్బజితా, మయం కస్స దస్సామాతి? కిం పబ్బజితానం అత్తనో సన్తకం న వట్టతీతి? కుద్దాల-పిటకం గహేత్వా, ఖేత్తమరియాదబన్ధనాదీని కరోన్తో నానాప్పకారం పుబ్బణ్ణాపరణ్ణఞ్చేవ ఫలాఫలే చ సఙ్గణ్హిత్వా, హేమన్తగిమ్హవస్సానేసు యం యం ఇచ్ఛతి, తం తం పచాపేత్వా ఖాదన్తో సమణకుటుమ్బికో హుత్వా జీవతి. కేవలమస్స పఞ్చచూళకేన దారకేన సద్ధిం పాదపరిచారికావ ఏకా నత్థి. అయం పుగ్గలో కిఞ్చాపి ఓలమ్బినీహి సాఖాహి ఉదకం ఫుసమానో అన్తోసాఖో రుక్ఖో వియ చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణాదీసు భిక్ఖూనం కాయసామగ్గిం దేతి, గిహిబన్ధనస్స పన అచ్ఛిన్నతాయ బహిమూలత్తా అరియమగ్గం ఓతరిత్వా సమాధికుల్లే నిసిన్నో నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం న సక్కోతి.
గఙ్గాయ మజ్ఝే జాతో బహిద్ధా వల్లీహి ఆబద్ధవఙ్కసాఖా వియ సఙ్ఘసన్తకం నిస్సాయ జీవమానో భిన్నాజీవపుగ్గలో దట్ఠబ్బో. ఏకచ్చో గిహిబన్ధనం పహాయ పబ్బజన్తోపి సారుప్పట్ఠానే పబ్బజ్జం న లభతి. పబ్బజ్జా హి నామేసా పటిసన్ధిగ్గహణసదిసా. యథా మనుస్సా యత్థ పటిసన్ధిం గణ్హన్తి, తేసంయేవ కులానం ఆచారం సిక్ఖన్తి, ఏవం భిక్ఖూపి యేసం సన్తికే పబ్బజన్తి, తేసంయేవ ఆచారం గణ్హన్తి. తస్మా ఏకచ్చో అసారుప్పట్ఠానే పబ్బజిత్వా ఓవాదానుసాసనీఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీహి పరిబాహిరో హుత్వా పాతోవ ముణ్డఘటం గహేత్వా ఉదకతిత్థం గచ్ఛతి, ఆచరియుపజ్ఝాయానం భత్తత్థాయ ఖన్ధే పత్తం కత్వా భత్తసాలం గచ్ఛతి, దుబ్బచసామణేరేహి సద్ధిం నానాకీళం కీళతి, ఆరామికదారకేహి సంసట్ఠో విహరతి.
సో దహరభిక్ఖుకాలే అత్తనో అనురూపేహి దహరభిక్ఖూహి చేవ ఆరామికేహి చ సద్ధిం సఙ్ఘభోగం గన్త్వా, ‘‘అయం ఖీణాసవేహి అసుకరఞ్ఞో సన్తికా పటిగ్గహితసఙ్ఘభోగో, తుమ్హే సఙ్ఘస్స ఇదఞ్చిదఞ్చ న దేథ, న హి తుమ్హాకం పవత్తిం సుత్వా రాజా వా రాజమహామత్తా వా అత్తమనా భవిస్సన్తి, ఏథ దాని ఇదఞ్చిదఞ్చ కరోథా’’తి కుద్దాల-పిటకాని గాహాపేత్వా హేట్ఠా తళాకమాతికాసు కత్తబ్బకిచ్చాని కారాపేత్వా బహుం పుబ్బణ్ణాపరణ్ణం విహారం పవేసేత్వా ఆరామికేహి అత్తనో ఉపకారభావం సఙ్ఘస్స ఆరోచాపేతి. సఙ్ఘో ‘‘అయం దహరో బహూపకారో, ఇమస్స సతం వా ద్విసతం వా దేథా’’తి దాపేతి. ఇతి సో ఇతో చితో చ సఙ్ఘసన్తకేనేవ వడ్ఢన్తో బహిద్ధా ఏకవీసతివిధాహి అనేసనాహి బద్ధో అరియమగ్గం ఓతరిత్వా సమాధికుల్లే నిసిన్నో నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం న సక్కోతి.
పతితట్ఠానేయేవ వాలికాయ ఓత్థరిత్వా పూతిభావం ఆపాదితరుక్ఖో వియ ఆలసియమహగ్ఘసో వేదితబ్బో. ఏవరూపఞ్హి పుగ్గలం ఆమిసచక్ఖుం పచ్చయలోలం విస్సట్ఠఆచరియుపజ్ఝాయవత్తం ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాయోనిసోమనసికారవజ్జితం సన్ధాయ పఞ్చ నీవరణాని అత్థతో ఏవం వదన్తి – ‘‘భో, కస్స సన్తికం గచ్ఛామా’’తి? అథ థినమిద్ధం ఉట్ఠాయ ఏవమాహ – ‘‘కిం న పస్సథ? ఏసో అసుకవిహారవాసీ కుసీతపుగ్గలో అసుకం నామ గామం గన్త్వా యాగుమత్థకే యాగుం, పూవమత్థకే పూవం, భత్తమత్థకే భత్తం అజ్ఝోహరిత్వా విహారం ఆగమ్మ విస్సట్ఠసబ్బవత్తో ఉద్దేసాదివిరహితో మఞ్చం ఉపగచ్ఛన్తో మయ్హం ఓకాసం కరోతీ’’తి.
తతో కామచ్ఛన్దనీవరణం ఉట్ఠాయాహ – ‘‘భో, తవ ఓకాసే కతే మయ్హం కతోవ హోతి, ఇదానేవ సో నిద్దాయిత్వా కిలేసానురఞ్జితోవ పబుజ్ఝిత్వా కామవితక్కం వితక్కేస్సతీ’’తి. తతో బ్యాపాదనీవరణం ఉట్ఠాయాహ – ‘‘తుమ్హాకం ఓకాసే కతే మయ్హం కతోవ హోతి. ఇదానేవ నిద్దాయిత్వా వుట్ఠితో ‘వత్తపటివత్తం కరోహీ’తి వుచ్చమానో, ‘భో, ఇమే అత్తనో కమ్మం అకత్వా అమ్హేసు బ్యావటా’తి నానప్పకారం ఫరుసవచనం వదన్తో అక్ఖీని నీహరిత్వా విచరిస్సతీ’’తి. తతో ఉద్ధచ్చనీవరణం ఉట్ఠాయాహ – ‘‘తుమ్హాకం ఓకాసే కతే మయ్హం కతోవ హోతి, కుసీతో నామ వాతాహతో అగ్గిక్ఖన్ధో వియ ఉద్ధతో హోతీ’’తి. అథ కుకుచ్చనీవరణం ఉట్ఠాయాహ – ‘‘తుమ్హాకం ఓకాసే కతే మయ్హం కతోవ హోతి, కుసీతో నామ కుక్కుచ్చపకతోవ హోతి, అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞం కప్పియే చ అకప్పియసఞ్ఞం ఉప్పాదేతీ’’తి. అథ విచికిచ్ఛానీవరణం ఉట్ఠాయాహ – ‘‘తుమ్హాకం ఓకాసే కతే మయ్హం కతోవ హోతి. ఏవరూపో హి అట్ఠసు ఠానేసు మహావిచికిచ్ఛం ఉప్పాదేసీ’’తి. ఏవం ఆలసియమహగ్ఘసం పఞ్చ నీవరణాని చణ్డసునఖాదయో వియ సిఙ్గచ్ఛిన్నం జరగ్గవం అజ్ఝోత్థరిత్వా గణ్హన్తి. సోపి అరియమగ్గసోతం ఓతరిత్వా సమాధికుల్లే నిసిన్నో నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం న సక్కోతి.
ద్విన్నం పాసాణానం అన్తరే నిఖాతమూలాకారేన ఠితరుక్ఖో వియ దిట్ఠిం ఉప్పాదేత్వా ఠితో దిట్ఠిగతికో వేదితబ్బో. సో హి ‘‘అరూపభవే రూపం అత్థి, అసఞ్ఞీభవే చిత్తం పవత్తతి, బహుచిత్తక్ఖణికో లోకుత్తరమగ్గో, అనుసయో చిత్తవిప్పయుత్తో, తే చ సత్తా సన్ధావన్తి సంసరన్తీ’’తి వదన్తో అరిట్ఠో వియ కణ్టకసామణేరో వియ చ విచరతి. పిసుణవాచో పన హోతి, ఉపజ్ఝాయాదయో సద్ధివిహారికాదీహి భిన్దన్తో విచరతి. సోపి అరియమగ్గసోతం ఓతరిత్వా సమాధికుల్లే నిసిన్నో నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం న సక్కోతి.
అబ్భోకాసే నభం పూరేత్వా వల్లీహి ఆబద్ధో ఠితో ఏకం ద్వే సంవచ్ఛరే అతిక్కమిత్వా ఆగతే మహోఘే సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా తేమనరుక్ఖో వియ మహల్లకకాలే పబ్బజిత్వా పచ్చన్తే వసమానో దుల్లభసఙ్ఘదస్సనో చేవ దుల్లభధమ్మస్సవనో చ పుగ్గలో వేదితబ్బో. ఏకచ్చో హి వుడ్ఢకాలే పబ్బజితో కతిపాహేన ఉపసమ్పదం లభిత్వా పఞ్చవస్సకాలే పాతిమోక్ఖం పగుణం కత్వా దసవస్సకాలే వినయధరత్థేరస్స సన్తికే వినయకథాకాలే మరిచం వా హరీతకఖణ్డం వా ముఖే ఠపేత్వా బీజనేన ముఖం పిధాయ నిద్దాయన్తో నిసీదిత్వా లేసకప్పేన కతవినయో నామ హుత్వా పత్తచీవరం ఆదాయ పచ్చన్తం గచ్ఛతి. తత్ర నం మనుస్సా సక్కరిత్వా భిక్ఖుదస్సనస్స దుల్లభతాయ ‘‘ఇధేవ, భన్తే, వసథా’’తి విహారం కారేత్వా పుప్ఫూపగఫలూపగరుక్ఖే రోపేత్వా తత్థ వాసేన్తి.
అథ మహావిహారసదిసవిహారా బహుస్సుతా భిక్ఖూ, ‘‘జనపదే చీవరరజనాదీని కత్వా ఆగమిస్సామా’’తి తత్థ గచ్ఛన్తి. సో తే దిస్వా, హట్ఠతుట్ఠో వత్తపటివత్తం కత్వా, పునదివసే ఆదాయ భిక్ఖాచారగామం పవిసిత్వా, ‘‘అసుకో థేరో సుత్తన్తికో, అసుకో అభిధమ్మికో, అసుకో వినయధరో, అసుకో తేపిటకో, ఏవరూపే థేరే కదా లభిస్సథ, ధమ్మసవనం కారేథా’’తి వదతి. ఉపాసకా ‘‘ధమ్మస్సవనం కారేస్సామా’’తి విహారమగ్గం సోధేత్వా, సప్పితేలాదీని ఆదాయ, మహాథేరం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, ధమ్మస్సవనం కారేస్సామ, ధమ్మకథికానం విచారేథా’’తి వత్వా పునదివసే ఆగన్త్వా ధమ్మం సుణన్తి.
నేవాసికత్థేరో ఆగన్తుకానం పత్తచీవరాని పటిసామేన్తో అన్తోగబ్భేయేవ దివసభాగం వీతినామేతి. దివాకథికో ఉట్ఠితో సరభాణకో ఘటేన ఉదకం వమేన్తో వియ సరభాణం భణిత్వా ఉట్ఠితో, తమ్పి సో న జానాతి. రత్తికథికో సాగరం ఖోభేన్తో వియ రత్తిం కథేత్వా ఉట్ఠితో, తమ్పి సో న జానాతి. పచ్చూసకథికో కథేత్వా ఉట్ఠాసి, తమ్పి సో న జానాతి. పాతోవ పన ఉట్ఠాయ ముఖం ధోవిత్వా, థేరానం పత్తచీవరాని ఉపనామేత్వా, భిక్ఖాచారం ఉపగచ్ఛన్తో మహాథేరం ఆహ – ‘‘భన్తే, దివాకథికో కతరం జాతకం నామ కథేసి, సరభాణకో కతరం సుత్తం నామ భణి, రత్తికథికో కతరం ధమ్మకథం నామ కథేసి, పచ్చూసకథికో కతరం జాతకం నామ కథేసి, ఖన్ధా నామ కతి, ధాతుయో నామ కతి, ఆయతనా నామ కతీ’’తి. ఏవరూపో ఏకం ద్వే సంవచ్ఛరాని అతిక్కమిత్వా భిక్ఖుదస్సనఞ్చేవ ధమ్మస్సవనఞ్చ లభన్తోపి ఓఘే ఆగతే ఉదకేన సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా తేమితరుక్ఖసదిసో హోతి. సో ఏవం సఙ్ఘదస్సనతో చ ధమ్మస్సవనతో చ పటిక్కమ్మ దూరే వసన్తో అరియమగ్గం ఓతరిత్వా సమాధికుల్లే నిసిన్నో నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం న సక్కోతి.
మజ్ఝే గఙ్గాయ దీపకే జాతో ముదురుక్ఖో వియ మధురస్సరభాణకపుగ్గలో వేదితబ్బో. సో హి అభిఞ్ఞాతాని అభిఞ్ఞాతాని వేస్సన్తరాదీని జాతకాని ఉగ్గణ్హిత్వా, దుల్లభభిక్ఖుదస్సనం పచ్చన్తం గన్త్వా, తత్థ ధమ్మకథాయ పసాదితహదయేన జనేన ఉపట్ఠియమానో అత్తానం ఉద్దిస్స కతే సమ్పన్నపుప్ఫఫలరుక్ఖే నన్దనవనాభిరామే విహారే వసతి. అథస్స భారహారభిక్ఖూ తం పవత్తిం సుత్వా, ‘‘అసుకో కిర ఏవం ఉపట్ఠాకేసు పటిబద్ధచిత్తో విహరతి. పణ్డితో భిక్ఖు పటిబలో బుద్ధవచనం వా ఉగ్గణ్హితుం, కమ్మట్ఠానం వా మనసికాతుం, ఆనేత్వా తేన సద్ధిం అసుకత్థేరస్స సన్తికే ధమ్మం ఉగ్గణ్హిస్సామ, అసుకత్థేరస్స సన్తికే కమ్మట్ఠాన’’న్తి తత్థ గచ్ఛన్తి.
సో తేసం వత్తం కత్వా సాయన్హసమయం విహారచారికం నిక్ఖన్తేహి తేహి ‘‘ఇమం, ఆవుసో, చేతియం తయా కారిత’’న్తి పుట్ఠో, ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి వదతి. ‘‘అయం బోధి, అయం మణ్డపో, ఇదం ఉపోసథాగారం, ఏసా అగ్గిసాలా, అయం చఙ్కమో తయా కారితో. ఇమే రుక్ఖే రోపాపేత్వా తయా నన్దనవనాభిరామో విహారో కారితో’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి, వదతి.
సో సాయం థేరుపట్ఠానం గన్త్వా వన్దిత్వా పుచ్ఛతి – ‘‘కస్మా, భన్తే, ఆగతత్థా’’తి? ‘‘ఆవుసో, తం ఆదాయ గన్త్వా, అసుకత్థేరస్స సన్తికే ధమ్మం ఉగ్గణ్హిత్వా, అసుకత్థేరస్స సన్తికే కమ్మట్ఠానం, అసుకస్మిం నామ అరఞ్ఞే సమగ్గా సమణధమ్మం కరిస్సామాతి ఇమినా కారణేన ఆగతమ్హా’’తి. సాధు, భన్తే, తుమ్హే నామ మయ్హం అత్థాయ ఆగతా, అహమ్పి చిరనివాసేన ఇధ ఉక్కణ్ఠితో గచ్ఛామి, పత్తచీవరం గణ్హామి, భన్తేతి. ఆవుసో, సామణేరదహరా మగ్గకిలన్తా, అజ్జ వసిత్వా స్వే పచ్ఛాభత్తం గమిస్సామాతి. సాధు, భన్తేతి పునదివసే తేహి సద్ధిం పిణ్డాయ పవిసతి. గామవాసినో ‘‘అమ్హాకం అయ్యో బహూ ఆగన్తుకే భిక్ఖూ గహేత్వా ఆగతో’’తి ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా యాగుం పాయేత్వా సుఖనిసిన్నకథం సుత్వా భత్తం అదంసు. థేరా ‘‘త్వం, ఆవుసో, అనుమోదనం కత్వా నిక్ఖమ, మయం ఉదకఫాసుకట్ఠానే భత్తకిచ్చం కరిస్సామా’’తి నిక్ఖన్తా.
గామవాసినో అనుమోదనం సుత్వా పుచ్ఛింసు, ‘‘కుతో, భన్తే, థేరా ఆగతా’’తి? ఏతే అమ్హాకం ఆచరియుపజ్ఝాయా సమానుపజ్ఝాయా సన్దిట్ఠా సమ్భత్తాతి. కస్మా ఆగతాతి? మం గహేత్వా గన్తుకామతాయాతి. తుమ్హే పన గన్తుకామాతి? ఆమావుసోతి. కిం వదేథ, భన్తే, అమ్హేహి కస్స ఉపోసథాగారం కారితం, కస్స భోజనసాలా, కస్స అగ్గిసాలాదయో కారితా, మయం మఙ్గలామఙ్గలేసు కస్స సన్తికం గమిస్సామాతి? మహాఉపాసికాయోపి తత్థేవ నిసీదిత్వా అస్సూని పవత్తయింసు. దహరో ‘‘తుమ్హేసు ఏవం దుక్ఖితేసు అహం గన్త్వా కిం కరిస్సామి? థేరే ఉయ్యోజేస్సామీ’’తి విహారం గతో.
థేరాపి కతభత్తకిచ్చా పత్తచీవరాని గహేత్వా నిసిన్నా తం దిస్వావ, ‘‘కిం, ఆవుసో, చిరాయసి, దివా హోతి, గచ్ఛామా’’తి ఆహంసు. ఆమ, భన్తే, తుమ్హే సుఖితా, అసుకగేహస్స ఇట్ఠకామూలం ఠితసణ్ఠానేనేవ ఠితం, అసుకగేహాదీనం చిత్తకమ్మమూలాదీని అత్థి, గతస్సాపి మే చిత్తవిక్ఖేపో భవిస్సతి, తుమ్హే పురతో గన్త్వా అసుకవిహారే చీవరధోవనరజనాదీని కరోథ, అహం తత్థ సమ్పాపుణిస్సామీతి. తే తస్స ఓసక్కితుకామతం ఞత్వా త్వం పచ్ఛా ఆగచ్ఛేయ్యాసీతి పక్కమింసు.
సో థేరే అనుగన్త్వా నివత్తో విహారమేవ ఆగన్త్వా భోజనసాలాదీని ఓలోకేన్తో విహారం రామణేయ్యకం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘సాధు వతమ్హి న గతో. సచే అగమిస్సం, కోచి, దేవ, ధమ్మకథికో ఆగన్త్వా, సబ్బేసం మనం భిన్దిత్వా, విహారం అత్తనో నికాయసన్తకం కరేయ్య, అథ మయా పచ్ఛా ఆగన్త్వా ఏతస్స పచ్ఛతో లద్ధపిణ్డం భుఞ్జన్తేన చరితబ్బం భవిస్సతీ’’తి.
సో అపరేన సమయేన సుణాతి, ‘‘తే కిర భిక్ఖూ గతట్ఠానే ఏకనికాయద్వేనికాయఏకపిటకద్వేపిటకాదివసేన బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా అట్ఠకథాచరియా జాతా వినయధరా జాతా సతపరివారాపి సహస్సపరివారాపి చరన్తి. యే పనేత్థ సమణధమ్మం కాతుం గతా, తే ఘటేన్తా వాయమన్తా సోతాపన్నా జాతా, సకదాగామినో అనాగామినో అరహన్తో జాతా, మహాసక్కారేన పరినిబ్బుతా’’తి. సో చిన్తేసి – ‘‘సచే అహమ్పి అగమిస్సం, మయ్హమ్పేసా సమ్పత్తి అభవిస్స, ఇమం పన ఠానం ముఞ్చితుం అసక్కోన్తో అతివియ పరిహీనమ్హీ’’తి. అయం పుగ్గలో అత్తనో ముదుతాయ తం ఠానం అముఞ్చన్తో అరియమగ్గం ఓతరిత్వా సమాధికుల్లే నిసిన్నో నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం న సక్కోతి.
గఙ్గాయ నదియా తిరియం పతిత్వా, వాలికాయ ఓత్థటభావేన అన్తరసేతు వియ హుత్వా, బహూనం పచ్చయో జాతరుక్ఖో వియ రథవినీతమహాఅరియవంసచన్దోపమాదిపటిపదాసు అఞ్ఞతరం పటిపదం ఉగ్గహేత్వా ఠితో ఓలీనవుత్తికో పుగ్గలో వేదితబ్బో. సో హి తం పటిపత్తినిస్సితం ధమ్మం ఉగ్గహేత్వా పకతియా మఞ్జుస్సరో చిత్తలపబ్బతాదిసదిసం మహన్తం ఠానం గన్త్వా చేతియఙ్గణవత్తాదీని కరోతి. అథ నం ధమ్మస్సవనగ్గం పత్తం ఆగన్తుకా దహరా ‘‘ధమ్మం కథేహీ’’తి వదన్తి. సో సమ్మా ఉగ్గహితం ధమ్మం పటిపదం దీపేత్వా కథేతి. అథస్స పంసుకూలికపిణ్డపాతికాదయో సబ్బే థేరనవమజ్ఝిమా భిక్ఖూ ‘‘అహో సప్పురిసో’’తి అత్తమనా భవన్తి.
సో కస్సచి నిదానమత్తం, కస్సచి ఉపడ్ఢగాథం, కస్సచి గాథం ఉపట్ఠాపేన్తో అయపట్టకేన ఆబన్ధన్తో వియ దహరసామణేరే సఙ్గణ్హిత్వా మహాథేరే ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, అయం పోరాణకవిహారో అత్థి, ఏత్థ కోచి తత్రుప్పాదో’’తి?, పుచ్ఛతి. థేరా – ‘‘కిం వదేసి, ఆవుసో, చతువీసతి కరీససహస్సాని తత్రుప్పాదో’’తి. భన్తే, తుమ్హే ఏవం వదేథ, ఉద్ధనే పన అగ్గిపి న జలతీతి. ఆవుసో, మహావిహారవాసీహి లద్ధా నామ ఏవమేవ నస్సన్తి, న కోచి సణ్ఠపేతీతి. భన్తే, పోరాణకరాజూహి దిన్నం ఖీణాసవేహి పటిగ్గహితం కస్మా ఏతే నాసేన్తీతి? ఆవుసో, తాదిసేన ధమ్మకథికేన సక్కా భవేయ్య లద్ధున్తి. భన్తే, మా ఏవం వదేథ, అమ్హే పటిపత్తిదీపకధమ్మకథికా నామ, తుమ్హే మం ‘‘సఙ్ఘకుటుమ్బికో విహారుపట్ఠాకో’’తి మఞ్ఞమానా కాతుకామాతి. కిం ను ఖో, ఆవుసో, అకప్పియమేతం, తుమ్హాదిసేహి పన కథితే అమ్హాకం ఉప్పజ్జేయ్యాతి? తేన హి, భన్తే, ఆరామికేసు ఆగతేసు అమ్హాకం భారం కరోథ, ఏకం కప్పియద్వారం కథేస్సామాతి.
సో పాతోవ గన్త్వా, సన్నిపాతసాలాయం ఠత్వా, ఆరామికేసు ఆగతేసు ‘‘ఉపాసకా అసుకఖేత్తే భాగో కుహిం, అసుకఖేత్తే కహాపణం కుహి’’న్తిఆదీని వత్వా, అఞ్ఞస్స ఖేత్తం గహేత్వా, అఞ్ఞస్స దేతి. ఏవం అనుక్కమేన తం తం పటిసేధేన్తో తస్స తస్స దేన్తో తథా అకాసి, యథా యాగుహత్థా పూవహత్థా భత్తహత్థా తేలమధుఫాణితఘతాదిహత్థా చ అత్తనోవ సన్తికం ఆగచ్ఛన్తి. సకలవిహారో ఏకకోలాహలో హోతి, పేసలా భిక్ఖూ నిబ్బిజ్జ అపక్కమింసు.
సోపి ఆచరియుపజ్ఝాయేహి విస్సట్ఠకానం బహూనం దుబ్బచపుగ్గలానం ఉపజ్ఝం దేన్తో విహారం పూరేతి. ఆగన్తుకా భిక్ఖూ విహారద్వారే ఠత్వావ ‘‘విహారే కే వసన్తీ’’తి, పుచ్ఛిత్వా, ‘‘ఏవరూపా నామ భిక్ఖూ’’తి సుత్వా బాహిరేనేవ పక్కమన్తి. అయం పుగ్గలో సాసనే తిరియం నిపన్నతాయ మహాజనస్స పచ్చయభావం ఉపగతో అరియమగ్గం ఓతరిత్వా సమాధికుల్లే నిసిన్నో నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం న సక్కోతి.
భగవన్తం ఏతదవోచాతి ‘‘నిబ్బానపబ్భారా’’తి పదేన ఓసాపితం ధమ్మదేసనం ఞత్వా అనుసన్ధికుసలతాయ ఏతం ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే’’తిఆదివచనం అవోచ. తథాగతోపి హి ఇమిస్సం పరిసతి నిసిన్నో ‘‘అనుసన్ధికుసలో భిక్ఖు అత్థి, సో మం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సతీ’’తి తస్సేవ ఓకాసకరణత్థాయ ఇమస్మిం ఠానే దేసనం నిట్ఠాపేసి.
ఇదాని ఓరిమం తీరన్తిఆదినా నయేన వుత్తేసు అజ్ఝత్తికాయతనాదీసు ఏవం ఉపగమనానుపగమనాదీని వేదితబ్బాని. ‘‘మయ్హం చక్ఖు-పసన్నం, అహం అప్పమత్తకమ్పి రూపారమ్మణం పటివిజ్ఝితుం సక్కోమీ’’తి ఏతం నిస్సాయ చక్ఖుం అస్సాదేన్తోపి తిమిరకవాతాదీహి ఉపహతపసాదో ‘‘అమనాపం మయ్హం చక్ఖు, మహన్తమ్పి రూపారమ్మణం విభావేతుం న సక్కోమీ’’తి దోమనస్సం ఆపజ్జన్తోపి చక్ఖాయతనం ఉపగచ్ఛతి నామ. అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి తిణ్ణం లక్ఖణానం వసేన విపస్సన్తో పన న ఉపగచ్ఛతి నామ. సోతాదీసుపి ఏసేవ నయో.
మనాయతనే పన ‘‘మనాపం వత మే మనో, కిఞ్చి వామతో అగ్గహేత్వా సబ్బం దక్ఖిణతోవ గణ్హాతీ’’తి వా ‘‘మనేన మే చిన్తితచిన్తితస్స అలాభో నామ నత్థీ’’తి వా ఏవం అస్సాదేన్తోపి, ‘‘దుచిన్తితచిన్తితస్స మే మనో అప్పదక్ఖిణగ్గాహీ’’తి ఏవం దోమనస్సం ఉప్పాదేన్తోపి మనాయతనం ఉపగచ్ఛతి నామ. ఇట్ఠే పన రూపే రాగం, అనిట్ఠే పటిఘం ఉప్పాదేన్తో రూపాయతనం ఉపగచ్ఛతి నామ. సద్దాయతనాదీసుపి ఏసేవ నయో.
నన్దీరాగస్సేతం అధివచనన్తి యథా హి మజ్ఝే సంసీదిత్వా థలం పత్తం దారుక్ఖన్ధం సణ్హథూలవాలికా పిదహతి, సో పున సీసం ఉక్ఖిపితుం న సక్కోతి, ఏవం నన్దీరాగేన ఆబద్ధో పుగ్గలో చతూసు మహాఅపాయేసు పతితో మహాదుక్ఖేన పిధీయతి, సో అనేకేహిపి వస్ససహస్సేహి పున సీసం ఉక్ఖిపితుం న సక్కోతి. తేన వుత్తం ‘‘నన్దీరాగస్సేతం అధివచన’’న్తి.
అస్మిమానస్సేతం అధివచనన్తి యథా హి థలే ఆరుళ్హో దారుక్ఖన్ధో హేట్ఠా గఙ్గోదకేన చేవ ఉపరి వస్సేన చ తేమేన్తో అనుక్కమేన సేవాలపరియోనద్ధో ‘‘పాసాణో ను ఖో ఏస ఖాణుకో’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి, ఏవమేవ అస్మిమానేన ఉన్నతో పుగ్గలో పంసుకూలికట్ఠానే పంసుకూలికో హోతి, ధమ్మకథికట్ఠానే ధమ్మకథికో, భణ్డనకారకట్ఠానే భణ్డనకారకో, వేజ్జట్ఠానే వేజ్జో, పిసుణట్ఠానే పిసుణో. సో నానప్పకారం అనేసనం ఆపజ్జన్తో తాహి తాహి ఆపత్తీహి పలివేఠితో ‘‘అత్థి ను ఖో అస్స అబ్భన్తరే కిఞ్చి సీలం, ఉదాహు నత్థీ’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘అస్మిమానస్సేతం అధివచన’’న్తి.
పఞ్చన్నేతం కామగుణానం అధివచనన్తి యథా హి ఆవట్టే పతితదారుఖన్ధో అన్తోయేవ పాసాణాదీసు ఆహతసమబ్భాహతో భిజ్జిత్వా చుణ్ణవిచుణ్ణం హోతి, ఏవం పఞ్చకామగుణావట్టే పతితపుగ్గలో చతూసు అపాయేసు కమ్మకారణఖుప్పిపాసాదిదుక్ఖేహి ఆహతసమబ్భాహతో దీఘరత్తం చుణ్ణవిచుణ్ణతం ఆపజ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘పఞ్చన్నేతం కామగుణానం అధివచన’’న్తి.
దుస్సీలోతి నిస్సీలో. పాపధమ్మోతి లామకధమ్మో. అసుచీతి న సుచి. సఙ్కస్సరసమాచారోతి ‘‘ఇమస్స మఞ్ఞే ఇమస్స మఞ్ఞే ఇదం కమ్మ’’న్తి ఏవం పరేహి సఙ్కాయ సరితబ్బసమాచారో. సఙ్కాయ వా పరేసం సమాచారం సరతీతిపి సఙ్కస్సరసమాచారో. తస్స హి ద్వే తయో జనే కథేన్తే దిస్వా, ‘‘మమ దోసం మఞ్ఞే కథేన్తీ’’తి తేసం సమాచారం సఙ్కస్సరతి ధావతీతి సఙ్కస్సరసమాచారో.
సమణపటిఞ్ఞోతి సలాకగ్గహణాదీసు ‘‘కిత్తకా విహారే సమణా’’తి గణనాయ ఆరద్ధాయ ‘‘అహమ్పి సమణో, అహమ్పి సమణో’’తి పటిఞ్ఞం దేతి, సలాకగ్గహణాదీని కరోతి. బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞోతి ఉపోసథపవారణాదీసు ‘‘అహమ్పి బ్రహ్మచారీ’’తి పటిఞ్ఞాయ తాని కమ్మాని పవిసతి. అన్తోపూతీతి వక్కహదయాదీసు అపూతికస్సపి గుణానం పూతిభావేన, అన్తోపూతి. అవస్సుతోతి రాగేన తిన్తో. కసమ్బుజాతోతి రాగాదీహి కిలేసేహి కచవరజాతో.
ఏతదవోచాతి గోగణం గఙ్గాతీరాభిముఖం కత్వా పరిసపరియన్తే ఠితో ఆదితో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా, ‘‘సత్థా ఓరిమతీరాదీనం అనుపగచ్ఛన్తాదివసేన సక్కా పటిపత్తిం పూరేతున్తి వదతి. యది ఏవం పూరేతుం సక్కా, అహం పబ్బజిత్వా పూరేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఏతం ‘‘అహం ఖో, భన్తే’’తిఆదివచనం అవోచ.
వచ్ఛగిద్ధినియోతి వచ్ఛేసు సస్నేహా థనేహి ఖీరం పగ్ఘరన్తేహి వచ్ఛకస్నేహేన సయమేవ గమిస్సన్తీతి. నియ్యాతేహేవాతి నియ్యాతేహియేవ. గావీసు హి అనియ్యాతితాసు గోసామికా ఆగన్త్వా, ‘‘ఏకా గావీ న దిస్సతి, ఏకో గోణో, ఏకో వచ్ఛకో న దిస్సతీ’’తి తుయ్హం పిట్ఠితో పిట్ఠితో విచరిస్సన్తి, ఇతి తే అఫాసుకం భవిస్సతి. పబ్బజ్జా చ నామేసా సఇణస్స న రుహతి, అణణా పబ్బజ్జా చ బుద్ధాదీహి సంవణ్ణితాతి దస్సనత్థం ఏవమాహ. నియ్యాతాతి నియ్యాతితా. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం.