౧౮. సముద్దవగ్గో

౧. పఠమసముద్దసుత్తవణ్ణనా

౨౨౮. సముద్దవగ్గస్స పఠమే చక్ఖు, భిక్ఖవే, పురిసస్స సముద్దోతి యది దుప్పూరణట్ఠేన యది వా సముద్దనట్ఠేన సముద్దో, చక్ఖుమేవ సముద్దో. తస్స హి పథవితో యావ అకనిట్ఠబ్రహ్మలోకా నీలాదిఆరమ్మణం సమోసరన్తం పరిపుణ్ణభావం కాతుం న సక్కోతి, ఏవం దుప్పూరణట్ఠేనపి సముద్దో. చక్ఖు చ తేసు తేసు నీలాదీసు ఆరమ్మణేసు సముద్దతి, అసంవుతం హుత్వా ఓసరమానం కిలేసుప్పత్తియా కారణభావేన సదోసగమనేన గచ్ఛతీతి సముద్దనట్ఠేనపి సముద్దో. తస్స రూపమయో వేగోతి సముద్దస్స అప్పమాణో ఊమిమయో వేగో వియ తస్సాపి చక్ఖుసముద్దస్స సమోసరన్తస్స నీలాదిభేదస్స ఆరమ్మణస్స వసేన అప్పమేయ్యో రూపమయో వేగో వేదితబ్బో. యో తం రూపమయం వేగం సహతీతి యో తం చక్ఖుసముద్దే సమోసటం రూపమయం వేగం, మనాపే రూపే రాగం, అమనాపే దోసం, అసమపేక్ఖితే మోహన్తి ఏవం రాగాదికిలేసే అనుప్పాదేన్తో ఉపేక్ఖకభావేన సహతి.

సఊమిన్తిఆదీసు కిలేసఊమీహి సఊమిం. కిలేసావట్టేహి సావట్టం. కిలేసగాహేహి సగాహం. కిలేసరక్ఖసేహి సరక్ఖసం. కోధూపాయాసస్స చ వసేన సఊమిం. వుతఞ్హేతం ‘‘ఊమిభయన్తి ఖో, భిక్ఖవే, కోధూపాయాసస్సేతం అధివచన’’న్తి (ఇతివు. ౧౦౯; మ. ని. ౨.౧౬౨; అ. ని. ౪.౧౨౨). కామగుణవసేన సావట్టం. వుతఞ్హేతం ‘‘ఆవట్టగ్గాహోతి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నేతం కామగుణానం అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౪.౨౪౧). మాతుగామవసేన సగాహం సరక్ఖసం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘గాహరక్ఖసోతి ఖో, భిక్ఖవే, మాతుగామస్సేతం అధివచన’’న్తి (ఇతివు. ౧౦౯). సేసవారేసుపి ఏసేవ నయో. సభయం దుత్తరం అచ్చతరీతి ఊమిభయేన సభయం దురతిక్కమం అతిక్కమి. లోకన్తగూతి సఙ్ఖారలోకస్స అన్తం గతో. పారగతోతి వుచ్చతీతి నిబ్బానం గతోతి కథీయతి.

౨-౩. దుతియసముద్దసుత్తాదివణ్ణనా

౨౨౯-౨౩౦. దుతియే సముద్దోతి సముద్దనట్ఠేన సముద్దో, కిలేదనట్ఠేన తేమనట్ఠేనాతి వుత్తం హోతి. యేభుయ్యేనాతి ఠపేత్వా అరియసావకే. సమున్నాతి కిలిన్నా తిన్తా నిముగ్గా. తన్తాకులకజాతాతిఆది హేట్ఠా విత్థారితమేవ. మచ్చుజహోతి తయో మచ్చూ జహిత్వా ఠితో. నిరుపధీతి తీహి ఉపధీహి అనుపధి. అపునబ్భవాయాతి నిబ్బానత్థాయ. అమోహయీ మచ్చురాజన్తి యథా తస్స గతిం న జానాతి, ఏవం మచ్చురాజానం మోహేత్వా గతో. తతియం వుత్తనయమేవ.

౪-౬. ఖీరరుక్ఖోపమసుత్తాదివణ్ణనా

౨౩౧-౨౩౩. చతుత్థే అప్పహీనట్ఠేన అత్థి, తేనేవాహ సో అప్పహీనోతి. పరిత్తాతి, పబ్బతమత్తమ్పి రూపం అనిట్ఠం అరజనీయం పరిత్తం నామ హోతి, ఏవరూపాపిస్స రూపా చిత్తం పరియాదియన్తీతి దస్సేతి. కో పన వాదో అధిమత్తానన్తి ఇట్ఠారమ్మణం పనస్స రజనీయం వత్థు చిత్తం పరియాదియతీతి ఏత్థ కా కథా? ఏత్థ చ నఖపిట్ఠిపమాణమ్పి మణిముత్తాది రజనీయం వత్థు అధిమత్తారమ్మణమేవాతి వేదితబ్బం. దహరోతిఆదీని తీణిపి అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనానేవ. ఆభిన్దేయ్యాతి పహరేయ్య పదాలేయ్య వా. పఞ్చమే తదుభయన్తి తం ఉభయం. ఛట్ఠం ఉత్తానమేవ.

౭. ఉదాయీసుత్తవణ్ణనా

౨౩౪. సత్తమే అనేకపరియాయేనాతి అనేకేహి కారణేహి. ఇతిపాయన్తి ఇతిపి అయం. ఇమస్మిం సుత్తే అనిచ్చేన అనత్తలక్ఖణం కథితం.

౮. ఆదిత్తపరియాయసుత్తవణ్ణనా

౨౩౫. అట్ఠమే అనుబ్యఞ్జనసో నిమిత్తగ్గాహోతి ‘‘హత్థా సోభనా పాదా సోభనా’’తి ఏవం అనుబ్యఞ్జనవసేన నిమిత్తగ్గాహో. నిమిత్తగ్గాహోతి హి సంసన్దేత్వా గహణం, అనుబ్యఞ్జనగ్గాహోతి విభత్తిగహణం. నిమిత్తగ్గాహో కుమ్భీలసదిసో సబ్బమేవ గణ్హాతి, అనుబ్యఞ్జనగ్గాహో రత్తపాసదిసో విభజిత్వా హత్థపాదాదీసు తం తం కోట్ఠాసం. ఇమే పన ద్వే గాహా ఏకజవనవారేపి లబ్భన్తి, నానాజవనవారే వత్తబ్బమేవ నత్థి.

నిమిత్తస్సాదగథితన్తి నిమిత్తస్సాదేన గన్థితం బద్ధం. విఞ్ఞాణన్తి కమ్మవిఞ్ఞాణం. తస్మిం చే సమయే కాలం కరేయ్యాతి న కోచి సంకిలిట్ఠేన చిత్తేన కాలం కరోన్తో నామ అత్థి. సబ్బసత్తానఞ్హి భవఙ్గేనేవ కాలకిరియా హోతి. కిలేసభయం పన దస్సేన్తో ఏవమాహ. సమయవసేన వా ఏవం వుత్తం. చక్ఖుద్వారస్మిఞ్హి ఆపాథగతే ఆరమ్మణే రత్తచిత్తం వా దుట్ఠచిత్తం వా మూళ్హచిత్తం వా ఆరమ్మణరసం అనుభవిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి, భవఙ్గే ఠత్వా కాలకిరియం కరోతి. తస్మిం సమయే కాలం కరోన్తస్స ద్వేవ గతియో పాటికఙ్ఖా, ఇమస్స సమయస్స వసేనేతం వుత్తం.

ఇమం ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, ఆదీనవన్తి ఇమం అనేకాని వస్ససతసహస్సాని నిరయే అనుభవితబ్బం దుక్ఖం సమ్పస్సమానో ఏవం వదామి తత్తాయ అయోసలాకాయ అక్ఖీని అఞ్జాపేతుకామోతి. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అయోసఙ్కునాతి అయసూలేన. సమ్పలిమట్ఠన్తి ద్వేపి కణ్ణచ్ఛిద్దాని వినివిజ్ఝిత్వా పథవియం ఆకోటనవసేన సమ్పలిమట్ఠం.

తతియవారే సమ్పలిమట్ఠన్తి నఖచ్ఛేదనం పవేసేత్వా ఉక్ఖిపిత్వా సహధునట్ఠేన ఛిన్దిత్వా పాతనవసేన సమ్పలిమట్ఠం. చతుత్థవారే సమ్పలిమట్ఠన్తి బన్ధనమూలం ఛేత్వా పాతనవసేన సమ్పలిమట్ఠం. పఞ్చమవారే సమ్పలిమట్ఠన్తి తిఖిణాయ సత్తియా కాయపసాదం ఉప్పాటేత్వా పతనవసేన సమ్పలిమట్ఠం. సత్తియాతి ఏత్థ మహతీ దణ్డకవాసి వేదితబ్బా. సోత్తన్తి నిపజ్జిత్వా నిద్దోక్కమనం. యథారూపానం వితక్కానం వసం గతో సఙ్ఘం భిన్దేయ్యాతి ఇమినా వితక్కానం యావ సఙ్ఘభేదా పాపకమ్మావహనతా దస్సితా. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

౯-౧౦. పఠమహత్థపాదోపమసుత్తాదివణ్ణనా

౨౩౬-౨౩౭. నవమే హత్థేసు, భిక్ఖవే, సతీతి హత్థేసు విజ్జమానేసు. దసమే న హోతీతి వుచ్చమానే బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయవసేన వుత్తం. ద్వీసుపి చేతేసు విపాకసుఖదుక్ఖమేవ దస్సేత్వా వట్టవివట్టం కథితన్తి.

సముద్దవగ్గో నిట్ఠితో.