౧౩. గహపతివగ్గో

౧-౩. వేసాలీసుత్తాదివణ్ణనా

౧౨౪-౧౨౬. గహపతివగ్గస్స పఠమే ఉగ్గోతి పణీతదాయకానం అగ్గఉగ్గో, సో భగవతా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం పణీతదాయకానం యదిదం ఉగ్గో గహపతీ’’తి ఏవం ఏతదగ్గే ఠపితో. సేసమేతేసు చేవ ద్వీసు, తతియే చ వుత్తత్థమేవ.

౪-౫. భారద్వాజసుత్తాదివణ్ణనా

౧౨౭-౧౨౮. చతుత్థే పిణ్డం ఉలమానో పరియేసమానో పబ్బజితోతి పిణ్డోలో. సో కిర పరిజిణ్ణభోగో బ్రాహ్మణో అహోసి. అథ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స లాభసక్కారం దిస్వా పిణ్డత్థాయ నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితో. సో మహన్తం కపల్లపత్తం గహేత్వా చరతి, తేన కపల్లపూరం యాగుం పివతి, కపల్లపూరే పూవే ఖాదతి, కపల్లపూరం భత్తం భుఞ్జతి. అథస్స మహగ్ఘసభావం సత్థు ఆరోచయింసు. సత్థా తస్స పత్తత్థవికం నానుజాని. హేట్ఠామఞ్చే పత్తం నిక్కుజ్జిత్వా ఠపేతి. సో ఠపేన్తోపి ఘంసన్తోవ పణామేత్వా ఠపేతి, గణ్హన్తోపి ఘంసన్తోవ ఆకడ్ఢిత్వా గణ్హాతి. తం గచ్ఛన్తే కాలే ధంసనేన పరిక్ఖీణం నాళికోదనమత్తమేవ గణ్హనకం జాతం. తతో సత్థు ఆరోచేసుం, అథస్స సత్థా పత్తత్థవికం అనుజాని. థేరో అపరేన సమయేన ఇన్ద్రియభావనం భావేత్వా అగ్గఫలే అరహత్తే పతిట్ఠాసి. ఇతి సో పిణ్డత్థాయ పబ్బజితత్తా పిణ్డోలో, గోత్తేన పన భారద్వాజోతి ఉభయం ఏకతో కత్వా పిణ్డోలభారద్వాజోతి వుచ్చతి.

ఉపసఙ్కమీతి ఉగ్గతుగ్గతేహి మహాఅమచ్చేహి పరివుతో ఉపసఙ్కమి. థేరో కిర ఏకదివసం సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చో నిదాఘసమయే సీతఠానే దివావిహారం నిసీదిస్సామీతి ఆకాసేన గన్త్వా గఙ్గాతీరే ఉదేనస్స రఞ్ఞో ఉదపానం నామ ఉయ్యానం అత్థి, తత్థ పవిసిత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసీది సీతేన ఉదకవాతేన బీజియమానో.

ఉదేనోపి ఖో నామ రాజా సత్తాహం మహాపానం పివిత్వా సత్తమే దివసే ఉయ్యానం పటిజగ్గాపేత్వా మహాజనపరివారో ఉయ్యానం గన్త్వా మఙ్గలసిలాపట్టే అత్థతాయ సేయ్యాయ నిపజ్జి. తస్స ఏకా పరిచారికా పాదే సమ్బాహమానా నిసిన్నా. రాజా కమేన నిద్దం ఓక్కమి. తస్మిం నిద్దం ఓక్కన్తే నాటకిత్థియో ‘‘యస్సత్థాయ మయం గీతాదీని పయోజేయ్యామ, సో నిద్దం ఉపగతో, న చ నిద్దాకాలే మహాసద్దం కాతుం వట్టతీ’’తి అత్తనో అత్తనో తూరియాని ఠపేత్వా ఉయ్యానం పక్కన్తా. తా తత్థ తత్థ ఫలాఫలాని ఖాదమానా పుప్ఫాని పిళన్ధమానా విచరన్తియో థేరం దిస్వా ‘‘మా సద్దం కరిత్థా’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం నివారయమానా వన్దిత్వా నిసీదింసు. థేరో ‘‘ఇస్సా పహాతబ్బా, మచ్ఛేరం వినోదేతబ్బ’’న్తిఆదినా నయేన తాసం అనురూపం ధమ్మకథం కథేసి.

సాపి ఖో రఞ్ఞో పాదే సమ్బాహమానా నిసిన్నా ఇత్థీ పాదే చాలేత్వా రాజానం పబోధేసి. సో ‘‘కహం తా గతా’’తి పుచ్ఛి. కిం తాసం తుమ్హేహి? తా ఏకం సమణం పరివారేత్వా నిసిన్నాతి. రాజా కుద్ధో ఉద్ధనే పక్ఖిత్తలోణం వియ తటతటాయమానో ఉట్ఠహిత్వా ‘‘తమ్బకిపిల్లికాహి నం ఖాదాపేస్సామీ’’తి గచ్ఛన్తో ఏకస్మిం అసోకరుక్ఖే తమ్బకిపిల్లికానం పుటం దిస్వా హత్థేనాకడ్ఢిత్వా సాఖం గణ్హితుం నాసక్ఖి. కిపిల్లికపుటో ఛిజ్జిత్వా రఞ్ఞో సీసే పతి, సకలసరీరం సాలిథుసేహి పరికిణ్ణం వియ దణ్డదీపికాహి డయ్హమానం వియ చ అహోసి. థేరో రఞ్ఞో పదుట్ఠభావం ఞత్వా ఇద్ధియా ఆకాసం పక్ఖన్ది. తాపి ఇత్థియో ఉట్ఠాయ రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా సరీరం పుఞ్ఛన్తియో వియ భూమియం పతితపతితా కిపిల్లికాయో గహేత్వా సరీరే ఖిపమానా సబ్బా ముఖసత్తీహి విజ్ఝింసు – ‘‘కిం నామేతం, అఞ్ఞే రాజానో పబ్బజితే దిస్వా వన్దన్తి, పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, అయం పన రాజా కిపిల్లికపుటం సీసే భిన్దితుకామో జాతో’’తి.

రాజా అత్తనో అపరాధం దిస్వా ఉయ్యానపాలం పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛి – ‘‘కిం ఏస పబ్బజితో? అఞ్ఞేసుపి దివసేసు ఇధ ఆగచ్ఛతీ’’తి? ఆమ, దేవాతి. ఇధ త్వం ఆగతదివసే మయ్హం ఆరోచేయ్యాసీతి. థేరోపి కతిపాహేనేవ పున ఆగన్త్వా రుక్ఖమూలే నిసీది. ఉయ్యానపాలో దిస్వా – ‘‘మహన్తో మే అయం పణ్ణాకారో’’తి వేగేన గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా ఉట్ఠహిత్వా సఙ్ఖపణవాదిసద్దం నివారేత్వా ఉగ్గతుగ్గతేహి అమచ్చేహి సద్ధిం ఉయ్యానం అగమాసి. తేన వుత్తం ‘‘ఉపసఙ్కమీ’’తి.

అనికీళితావినో కామేసూతి యా కామేసు కామకీళా, తం అకీళితపుబ్బా, అపరిభుత్తకామాతి అత్థో. అద్ధానఞ్చ ఆపాదేన్తీతి పవేణిం పటిపాదేన్తి, దీఘరత్తం అనుబన్ధాపేన్తి. మాతుమత్తీసూతి మాతుపమాణాసు. లోకస్మిఞ్హి మాతా భగినీ ధీతాతి ఇదం తివిధం గరుకారమ్మణం నామ, ఇతి గరుకారమ్మణే ఉపనిబన్ధం చిత్తం విమోచేతుం న లభతీతి దస్సేన్తో ఏవమాహ. అథస్స తేన పఞ్హేన చిత్తం అనోతరన్తం దిస్వా భగవతా పటికూలమనసికారవసేన చిత్తూపనిబన్ధనత్థం వుత్తం ద్వత్తింసాకారకమ్మట్ఠానం కథేసి.

అభావితకాయాతి అభావితపఞ్చద్వారికకాయా. తేసం తం దుక్కరం హోతీతి తేసం తం అసుభకమ్మట్ఠానం భావేతుం దుక్కరం హోతి. ఇతిస్స ఇమినాపి చిత్తం అనోతరన్తం దిస్వా ఇన్ద్రియసంవరసీలం కథేసి. ఇన్ద్రియసంవరస్మిఞ్హి ఉపనిబన్ధచిత్తం విహేఠేతుం న లభతి. రాజా తం సుత్వా తత్థ ఓతిణ్ణచిత్తో అచ్ఛరియం, భో భారద్వాజాతిఆదిమాహ.

అరక్ఖితేనేవ కాయేనాతిఆదీసు హత్థపాదే కీళాపేన్తో గీవం పరివత్తేన్తో కాయం న రక్ఖతి నామ, నానప్పకారం దుట్ఠుల్లం కథేన్తో వచనం న రక్ఖతి నామ, కామవితక్కాదయో వితక్కేన్తో చిత్తం న రక్ఖతి నామ. రక్ఖితేనేవ కాయేనాతిఆదీసు వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో.

అతివియ మం తస్మిం సమయే లోభధమ్మా పరిసహన్తీతి మం తస్మిం సమయే అతిక్కమిత్వా లోభో అధిభవతీతి అత్థో. ఉపట్ఠితాయ సతియాతి కాయగతాయ సతియా సుపట్ఠితాయ. న మం తథా తస్మిం సమయేతి తస్మిం సమయే మం యథా పుబ్బే, న తథా లోభో అతిక్కమిత్వా ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. పరిసహన్తీతి పదస్స ఉప్పజ్జన్తీతిపి అత్థోయేవ. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే తయో కాయా కథితా. కథం? ‘‘ఇమమేవ కాయ’’న్తి ఏత్థ హి కరజకాయో కథితో, ‘‘భావితకాయో’’తి ఏత్థ పఞ్చద్వారికకాయో, ‘‘రక్ఖితేనేవ కాయేనా’’తి ఏత్థ చోపనకాయో, కాయవిఞ్ఞత్తీతి అత్థో. పఞ్చమం ఉత్తానమేవ.

౬. ఘోసితసుత్తవణ్ణనా

౧౨౯. ఛట్ఠే రూపా చ మనాపాతి రూపా చ మనాపా సంవిజ్జన్తి. చక్ఖువిఞ్ఞాణఞ్చాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణఞ్చ సంవిజ్జతి. సుఖవేదనియం ఫస్సన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం ఉపనిస్సయవసేన జవనకాలే సుఖవేదనాయ పచ్చయభూతం ఫస్సం. సుఖా వేదనాతి ఏకం ఫస్సం పటిచ్చ జవనవసేన సుఖవేదనా ఉప్పజ్జతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే తేవీసతి ధాతుయో కథితా. కథం? ఏత్థ హి చక్ఖుపసాదో చక్ఖుధాతు, తస్స ఆరమ్మణం రూపధాతు, చక్ఖువిఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణధాతు, చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా సహజాతా తయో ఖన్ధా ధమ్మధాతు, ఏవం పఞ్చసు ద్వారేసు చతున్నం చతున్నం వసేన వీసతి. మనోద్వారే ‘‘మనోధాతూ’’తి ఆవజ్జనచిత్తం గహితం, ఆరమ్మణఞ్చేవ హదయవత్థు చ ధమ్మధాతు, వత్థునిస్సితం మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి ఏవం తేవీసతి హోన్తి. ఏవం తేవీసతియా ధాతూనం వసేన ధాతునానత్తం వుత్తం భగవతాతి దస్సేతి.

౭-౮. హాలిద్దికానిసుత్తాదివణ్ణనా

౧౩౦-౧౩౧. సత్తమే మనాపం ఇత్థేతన్తి పజానాతీతి యం అనేన మనాపం రూపం దిట్ఠం, తం ఇత్థేతన్తి ఏవమేతం మనాపమేవ తన్తి పజానాతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణం సుఖవేదనియఞ్చ ఫస్సం పటిచ్చాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణఞ్చేవ, యో చ ఉపనిస్సయకోటియా వా అనన్తరకోటియా వా సమనన్తరకోటియా వా సమ్పయుత్తకోటియా వా సుఖవేదనాయ పచ్చయో ఫస్సో, తం సుఖవేదనియం ఫస్సఞ్చ పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖవేదనాతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఇతి ఇమేసు ద్వీసు సుత్తేసు కిరియామనోవిఞ్ఞాణధాతు ఆవజ్జనకిచ్చా, మనోధాతుయేవ వా సమానా మనోధాతునామేన వుత్తాతి వేదితబ్బా. అట్ఠమం ఉత్తానమేవ.

౯. లోహిచ్చసుత్తవణ్ణనా

౧౩౨. నవమే మక్కరకతేతి ఏవంనామకే నగరే అరఞ్ఞకుటికాయన్తి అరఞ్ఞే కతాయ పాటియేక్కాయ కుటియం, న విహారపచ్చన్తకుటియం. మాణవకాతి యేపి తత్థ మహల్లకా, తే మహల్లకకాలేపి అన్తేవాసికతాయ మాణవకాత్వేవ వుత్తా. తేనుపసఙ్కమింసూతి పాతో సిప్పం ఉగ్గణ్హిత్వా సాయం ‘‘ఆచరియస్స కట్ఠాని ఆహరిస్సామా’’తి అరఞ్ఞం పవిసిత్వా విచరన్తా యేన సా కుటికా, తేనుపసఙ్కమింసు. పరితో పరితో కుటికాయాతి తస్సా కుటికాయ సమన్తతో సమన్తతో. సేలేయ్యకానీతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పిట్ఠిం గహేత్వా లఙ్ఘిత్వా ఇతో చితో చఙ్కమనకీళనాని.

ముణ్డకాతిఆదీసు ముణ్డే ముణ్డాతి, సమణే చ సమణాతి వత్తుం వట్టేయ్య, ఇమే పన హీళేన్తా ‘‘ముణ్డకా సమణకా’’తి ఆహంసు. ఇబ్భాతి గహపతికా. కణ్హాతి కణ్హా, కాళకాతి అత్థో. బన్ధుపాదాపచ్చాతి ఏత్థ బన్ధూతి బ్రహ్మా అధిప్పేతో. తఞ్హి బ్రాహ్మణా పితామహోతి వోహరన్తి. పాదానం అపచ్చా పాదాపచ్చా, బ్రహ్మునో పిట్ఠిపాదతో జాతాతి అధిప్పాయో. తేసం కిర అయం లద్ధి ‘‘బ్రాహ్మణా బ్రహ్మునో ముఖతో నిక్ఖన్తా, ఖత్తియా ఉరతో, వేస్సా నాభితో, సుద్దా జాణుతో, సమణా పిట్ఠిపాదతో’’తి. భరతకానన్తి కుటిమ్బికానం. కుటిమ్బికా హి యస్మా రట్ఠం భరన్తి, తస్మా భరతాతి వుచ్చన్తి. ఇమే పన పరిభవం కత్వా వదమానా ‘‘భరతకాన’’న్తి ఆహంసు.

విహారా నిక్ఖమిత్వాతి ‘‘రత్తిట్ఠకాపరిచ్ఛన్నే రజతపట్టసన్నిభసమవిప్పకిణ్ణవాలికే రమణీయే పరివేణే కట్ఠకలాపే బన్ధిత్వా ఖిపమానా వాలికం ఆలుళేత్వా, హత్థేన హత్థం ఆదాయ పణ్ణకుటిం పరియాయన్తా ‘ఇమే ఇమేసం భరతకానం సక్కతా, ఇమే ఇమేసం భరతకానం సక్కతా’తి పునప్పునం విరవన్తా అతివియ ఇమే మాణవకా కీళం కరోన్తి, విహారే భిక్ఖూనం అత్థిభావమ్పి న జానన్తి, దస్సేస్సామి నేసం భిక్ఖూనం అత్థిభావ’’న్తి చిన్తేత్వా పణ్ణకుటితో నిక్ఖమి.

సీలుత్తమా పుబ్బతరా అహేసున్తి గుణవన్తానం గుణే కథితే నిగ్గుణానం గుణాభావో పాకటోవ భవిస్సతీతి పోరాణకబ్రాహ్మణానం గుణే కథేన్తో ఏవమాహ. తత్థ సీలుత్తమాతి సీలజేట్ఠకా. సీలఞ్హి తేసం ఉత్తమం, న జాతిగోత్తం. యే పురాణం సరన్తీతి యే పోరాణకం బ్రాహ్మణధమ్మం సరన్తి. అభిభుయ్య కోధన్తి కోధం అభిభవిత్వా తేసం ద్వారాని సుగుత్తాని సురక్ఖితాని అహేసుం. ధమ్మే చ ఝానే చ రతాతి దసవిధే కుసలకమ్మపథధమ్మే అట్ఠసమాపత్తిఝానేసు చ రతా.

ఏవం పోరాణానం గుణం కథేత్వా అథేతరహి బ్రాహ్మణానం మానం నిమ్మద్దేన్తో ఇమే చ వోక్కమ్మ జపామసేతిఆదిమాహ. తత్థ వోక్కమ్మాతి ఏతేహి గుణేహి అపక్కమిత్వా. జపామసేతి మయం జపామ సజ్ఝాయామాతి ఏత్తకేనేవ బ్రాహ్మణమ్హాతి మఞ్ఞమానా బ్రాహ్మణా మయన్తి ఇమినా గోత్తేన మత్తా హుత్వా విసమం చరన్తి, విసమాని కాయకమ్మాదీని కరోన్తీతి అత్థో. పుథుఅత్తదణ్డాతి పుథు అత్తా దణ్డా ఏతేహీతి పుథుఅత్తదణ్డా, గహితనానావిధదణ్డాతి అత్థో. సతణ్హాతణ్హేసూతి సతణ్హనిత్తణ్హేసు. అగుత్తద్వారస్స భవన్తి మోఘాతి అసంవుతద్వారస్స సబ్బేపి వతసమాదానా మోఘా భవన్తీతి దీపేతి. యథా కిన్తి? సుపినేవ లద్ధం పురిసస్స విత్తన్తి యథా సుపినే పురిసస్స లద్ధం మణిముత్తాదినానావిధం విత్తం మోఘం హోతి, పబుజ్ఝిత్వా కిఞ్చి న పస్సతి, ఏవం మోఘా భవన్తీతి అత్థో.

అనాసకాతి ఏకాహద్వీహాదివసేన అనాహారకా. థణ్డిలసాయికా చాతి హరితకుససన్థతే భూమిభాగే సయనం, పాతో సినానఞ్చ తయో చ వేదాతి పాతోవ ఉదకం పవిసిత్వా న్హానఞ్చేవ తయో చ వేదా. ఖరాజినం జటా పఙ్కోతి ఖరసమ్ఫస్సం అజినచమ్మఞ్చేవ జటాకలాపో చ పఙ్కో చ, పఙ్కో నామ దన్తమలం. మన్తా సీలబ్బతం తపోతి మన్తా చ అజసీలగోసీలసఙ్ఖాతం సీలం అజవతగోవతసఙ్ఖాతం వతఞ్చ. అయం ఇదాని బ్రాహ్మణానం తపోతి వదతి. కుహనా వఙ్కదణ్డా చాతి పటిచ్ఛన్నకూపో వియ పటిచ్ఛన్నదోసం కోహఞ్ఞఞ్చేవ వఙ్కదణ్డో, చ ఉదుమ్బరపలాసబేళువరుక్ఖానం అఞ్ఞతరతో గహితం వఙ్కదణ్డఞ్చాతి అత్థో. ఉదకాచమనాని చాతి ఉదకేన ముఖపరిమజ్జనాని. వణ్ణా ఏతే బ్రాహ్మణానన్తి ఏతే బ్రాహ్మణానం పరిక్ఖారభణ్డకవణ్ణాతి దస్సేతి. కత కిఞ్చిక్ఖభావనాతి కతా కిఞ్చిక్ఖభావనా. అయమేవ వా పాఠో, ఆమిసకిఞ్చిక్ఖస్స వడ్ఢనత్థాయ కతన్తి అత్థో.

ఏవం ఏతరహి బ్రాహ్మణానం మానం నిమ్మద్దిత్వా పున పోరాణకబ్రాహ్మణానం వణ్ణం కథేన్తో చిత్తఞ్చ సుసమాహితన్తిఆదిమాహ. తత్థ సుసమాహితన్తి తేసం బ్రాహ్మణానం చిత్తం ఉపచారప్పనాసమాధీహి సుసమాహితం అహోసీతి దస్సేతి. అఖిలన్తి ముదు అథద్ధం. సో మగ్గో బ్రహ్మపత్తియాతి సో సేట్ఠపత్తియా మగ్గో, తుమ్హే పన కిం బ్రాహ్మణా నామాతి దీపేన్తో ఏవమాహ.

ఆగమంసు ను ఖ్విధాతి ఆగమంసు ను ఖో ఇధ. అధిముచ్చతీతి కిలేసవసేన అధిముత్తో గిద్ధో హోతి. బ్యాపజ్జతీతి బ్యాపాదవసేన పూతిచిత్తం హోతి. పరిత్తచేతసోతి అనుపట్ఠితసతితాయ సంకిలేసచిత్తేన పరిత్తచిత్తో. చేతోవిముత్తిన్తి ఫలసమాధిం. పఞ్ఞావిముత్తిన్తి ఫలపఞ్ఞం. అప్పమాణచేతసోతి ఉపట్ఠితసతితాయ నిక్కిలేసచిత్తేన అప్పమాణచిత్తో.

౧౦. వేరహచ్చానిసుత్తవణ్ణనా

౧౩౩. దసమే కామణ్డాయన్తి ఏవంనామకే నగరే. యగ్ఘేతి చోదనత్థే నిపాతో. సేసం ఉత్తానమేవాతి.

గహపతివగ్గో తేరసమో.