౧౨. లోకకామగుణవగ్గో

౧-౨. పఠమమారపాససుత్తాదివణ్ణనా

౧౧౪-౧౧౫. లోకకామగుణవగ్గస్స పఠమే ఆవాసగతోతి వసనట్ఠానం గతో. మారస్స వసం గతోతి తివిధస్సాపి మారస్స వసం గతో. పటిముక్క’స్స మారపాసోతి అస్స గీవాయ మారపాసో పటిముక్కో పవేసితో. దుతియం ఉత్తానమేవ.

౩. లోకన్తగమనసుత్తవణ్ణనా

౧౧౬. తతియే లోకస్సాతి చక్కవాళలోకస్స. లోకస్స అన్తన్తి సఙ్ఖారలోకస్స అన్తం. విహారం పావిసీతి ‘‘మయి విహారం పవిట్ఠే ఇమే భిక్ఖూ, ఇమం ఉద్దేసం ఆనన్దం పుచ్ఛిస్సన్తి, సో చ తేసం మమ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సంసన్దిత్వా కథేస్సతి. తతో నం థోమేస్సామి, మమ థోమనం సుత్వా భిక్ఖూ ఆనన్దం ఉపసఙ్కమితబ్బం, వచనఞ్చస్స సోతబ్బం సద్ధాతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తి, తం నేసం భవిస్సతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి చిన్తేత్వా సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం అవిభజిత్వావ నిసిన్నాసనే అన్తరహితో గన్ధకుటియం పాతురహోసి. తేన వుత్తం ‘‘ఉట్ఠాయాసనా విహారం పావిసీ’’తి.

సత్థు చేవ సంవణ్ణితోతి సత్థారా చ పసత్థో. విఞ్ఞూనన్తి ఇదమ్పి కరణత్థే సామివచనం, పణ్డితేహి సబ్రహ్మచారీహి చ సమ్భావితోతి అత్థో. పహోతీతి సక్కోతి. అతిక్కమ్మేవ మూలం అతిక్కమ్మేవ ఖన్ధన్తి సారో నామ మూలే వా ఖన్ధే వా భవేయ్య, తమ్పి అతిక్కమిత్వాతి అత్థో. ఏవంసమ్పదమిదన్తి ఏవంసమ్పత్తికం, ఈదిసన్తి అత్థో. అతిసిత్వాతి అతిక్కమిత్వా. జానం జానాతీతి జానితబ్బమేవ జానాతి. పస్సం పస్సతీతి పస్సితబ్బమేవ పస్సతి. యథా వా ఏకచ్చో విపరీతం గణ్హన్తో జానన్తోపి న జానాతి, పస్సన్తోపి న పస్సతి, న ఏవం భగవా. భగవా పన జానన్తో జానాతి, పస్సన్తో పస్సతియేవ. స్వాయం దస్సనపరిణాయకట్ఠేన చక్ఖుభూతో. విదితకరణట్ఠేన ఞాణభూతో. అవిపరీతసభావట్ఠేన పరియత్తిధమ్మపవత్తనతో వా హదయేన చిన్తేత్వా వాచాయ నిచ్ఛారితధమ్మమయోతి ధమ్మభూతో. సేట్ఠట్ఠేన బ్రహ్మభూతో. అథ వా చక్ఖు వియ భూతోతి చక్ఖుభూతో. ఏవమేతేసు పదేసు అత్థో వేదితబ్బో. స్వాయం ధమ్మస్స వత్తనతో వత్తా. పవత్తనతో పవత్తా. అత్థం నీహరిత్వా నీహరిత్వా దస్సనసమత్థతాయ అత్థస్స నిన్నేతా. అమతాధిగమాయ పటిపత్తిం దేసేతీతి అమతస్స దాతా.

అగరుం కరిత్వాతి పునప్పునం యాచాపేన్తోపి హి గరుం కరోతి నామ. అత్తనో సేక్ఖపటిసమ్భిదాఞాణే ఠత్వా సినేరుపాదతో వాలికం ఉద్ధరమానో వియ దుబ్బిఞ్ఞేయ్యం కత్వా కథేన్తోపి గరుం కరోతియేవ నామ. ఏవం అకత్వా అమ్హే పునప్పునం అయాచాపేత్వా సువిఞ్ఞేయ్యమ్పి నో కత్వా కథేహీతి వుత్తం హోతి.

యం ఖో వోతి యం ఖో తుమ్హాకం. చక్ఖునా ఖో, ఆవుసో, లోకస్మిం లోకసఞ్ఞీ హోతి లోకమానీతి చక్ఖుఞ్హి లోకే అప్పహీనదిట్ఠి పుథుజ్జనో సత్తలోకవసేన లోకోతి సఞ్జానాతి చేవ మఞ్ఞతి చ, తథా చక్కవాళలోకవసేన. న హి అఞ్ఞత్ర చక్ఖాదీహి ద్వాదసాయతనేహి తస్స సా సఞ్ఞా వా మానో వా ఉప్పజ్జతి. తేన వుత్తం, ‘‘చక్ఖునా ఖో, ఆవుసో, లోకస్మిం లోకసఞ్ఞీ హోతి లోకమానీ’’తి. ఇమస్స చ లోకస్స గమనేన అన్తో నామ ఞాతుం వా దట్ఠుం వా పత్తుం వా న సక్కా. లుజ్జనట్ఠేన పన తస్సేవ చక్ఖాదిభేదస్స లోకస్స నిబ్బానసఙ్ఖాతం అన్తం అప్పత్వా వట్టదుక్ఖస్స అన్తకిరియా నామ నత్థీతి వేదితబ్బా.

ఏవం పఞ్హం విస్సజ్జేత్వా ఇదాని ‘‘సావకేన పఞ్హో కథితోతి మా నిక్కఙ్ఖా అహువత్థ, అయం భగవా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణతులం గహేత్వా నిసిన్నో. ఇచ్ఛమానా తమేవ ఉపసఙ్కమిత్వా నిక్కఙ్ఖా హోథా’’తి ఉయ్యోజేన్తో ఆకఙ్ఖమానా పనాతిఆదిమాహ.

ఇమేహి ఆకారేహీతి ఇమేహి కారణేహి చక్కవాళలోకస్స అన్తాభావకారణేహి చేవ సఙ్ఖారలోకస్స అన్తాపత్తికారణేహి చ. ఇమేహి పదేహీతి ఇమేహి అక్ఖరసమ్పిణ్డనేహి. బ్యఞ్జనేహీతి పాటియేక్కఅక్ఖరేహి.

పణ్డితోతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో. చతూహి కారణేహి పణ్డితో ధాతుకుసలో ఆయతనకుసలో పచ్చయాకారకుసలో కారణాకారణకుసలోతి. మహాపఞ్ఞోతి మహన్తే అత్థే మహన్తే ధమ్మే మహన్తా నిరుత్తియో మహన్తాని పటిభానాని పటిగ్గణ్హనసమత్థతాయ మహాపఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. యథా తం ఆనన్దేనాతి యథా ఆనన్దేన బ్యాకతం, తం సన్ధాయ వుత్తం. యథా ఆనన్దేన తం బ్యాకతం, అహమ్పి తం ఏవమేవ బ్యాకరేయ్యన్తి అత్థో.

౪. కామగుణసుత్తవణ్ణనా

౧౧౭. చతుత్థే యే మేతి యే మమ. చేతసో సమ్ఫుట్ఠపుబ్బాతి చిత్తేన అనుభూతపుబ్బా. తత్ర మే చిత్తం బహులం గచ్ఛమానం గచ్ఛేయ్యాతి తేసు పాసాదత్తయతివిధనాటకాదిభేదసమ్పత్తివసేన అనుభూతపుబ్బేసు పఞ్చసు కామగుణేసు బహూసు వారేసు ఉప్పజ్జమానం ఉప్పజ్జేయ్యాతి దీపేతి. పచ్చుప్పన్నేసు వాతి ఇధ పధానచరియకాలే ఛబ్బస్సాని సుపుప్ఫితవనసణ్డజాతానం దిజగణాదీనం వసేన దిట్ఠసుతాదిభేదం మనోరమారమ్మణం కామగుణం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘ఏవరూపేసు పచ్చుప్పన్నేసు వా బహులం ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి దస్సేతి. అప్పం వా అనాగతేసూతి అనాగతే ‘‘మేత్తేయ్యో నామ బుద్ధో భవిస్సతి, సఙ్ఖో నామ రాజా, కేతుమతీ నామ రాజధానీ’’తిఆదివసేన (దీ. ని. ౩.౧౦౬) పరిత్తకమేవ అనాగతేసు కామగుణేసు ఉప్పజ్జేయ్యాతి దస్సేతి. తత్ర మే అత్తరూపేనాతి తత్ర మయా అత్తనో హితకామజాతికేన. అప్పమాదోతి సాతచ్చకిరియా పఞ్చసు కామగుణేసు చిత్తస్స అవోస్సగ్గో. సతీతి ఆరమ్మణపరిగ్గహితసతి. ఆరక్ఖోతి అయం అప్పమాదో చ సతి చ చేతసో ఆరక్ఖో కరణీయో, ఏవం మే అహోసీతి దస్సేతి, ఆరక్ఖత్థాయ ఇమే ద్వే ధమ్మా కాతబ్బాతి వుత్తం హోతి.

తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, సే ఆయతనే వేదితబ్బేతి యస్మా చేతసో ఆరక్ఖత్థాయ అప్పమాదో చ సతి చ కాతబ్బా, యస్మా తస్మిం ఆయతనే విదితే అప్పమాదేన వా సతియా వా కాతబ్బం నత్థి, తస్మా సే ఆయతనే వేదితబ్బే, తం కారణం జానితబ్బన్తి అత్థో. సళాయతననిరోధన్తి సళాయతననిరోధో వుచ్చతి నిబ్బానం, తం సన్ధాయ భాసితన్తి అత్థో. నిబ్బానస్మిఞ్హి చక్ఖుఆదీని చేవ నిరుజ్ఝన్తి రూపసఞ్ఞాదయో చ నిరుజ్ఝన్తీతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

౫-౬. సక్కపఞ్హసుత్తాదివణ్ణనా

౧౧౮-౧౧౯. పఞ్చమే దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. పరినిబ్బాయన్తీతి కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయన్తి. తన్నిస్సితం విఞ్ఞాణం హోతీతి తణ్హానిస్సితం కమ్మవిఞ్ఞాణం హోతి. తదుపాదానన్తి తంగహణం, తణ్హాగహణేన సహగతం విఞ్ఞాణం హోతీతి అత్థో. ఛట్ఠం ఉత్తానమేవ.

౭. సారిపుత్తసద్ధివిహారికసుత్తవణ్ణనా

౧౨౦. సత్తమే సన్తానేస్సతీతి ఘటేస్సతి, యోగవిచ్ఛేదమస్స పాపుణితుం న దస్సతి.

౮. రాహులోవాదసుత్తవణ్ణనా

౧౨౧. అట్ఠమే విముత్తిపరిపాచనియాతి విముత్తిం పరిపాచేన్తీతి విముత్తిపరిపాచనియా. ధమ్మాతి పన్నరస ధమ్మా, తే సద్ధిన్ద్రియాదీనం విసుద్ధికరణవసేన వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అస్సద్ధే పుగ్గలే పరివజ్జయతో, సద్ధే పుగ్గలే సేవతో భజతో పయిరుపాసతో, పసాదనీయే సుత్తన్తే పచ్చవేక్ఖతో, ఇమేహి తీహాకారేహి సద్ధిన్ద్రియం విసుజ్ఝతి. కుసీతే పుగ్గలే పరివజ్జయతో, ఆరద్ధవీరియే పుగ్గలే సేవతో భజతో పయిరుపాసతో, సమ్మప్పధానే పచ్చవేక్ఖతో, ఇమేహి తీహాకారేహి వీరియిన్ద్రియం విసుజ్ఝతి. ముట్ఠస్సతీ పుగ్గలే పరివజ్జయతో, ఉపట్ఠితస్సతీ పుగ్గలే సేవతో భజతో పయిరుపాసతో, సతిపట్ఠానే పచ్చవేక్ఖతో, ఇమేహి తీహాకారేహి సతిన్ద్రియం విసుజ్ఝతి. అసమాహితే పుగ్గలే పరివజ్జయతో, సమాహితే పుగ్గలే సేవతో భజతో పయిరుపాసతో, ఝానవిమోక్ఖే పచ్చవేక్ఖతో, ఇమేహి తీహాకారేహి సమాధిన్ద్రియం విసుజ్ఝతి. దుప్పఞ్ఞే పుగ్గలే పరివజ్జయతో, పఞ్ఞవన్తే పుగ్గలే సేవతో భజతో పయిరుపాసతో, గమ్భీరఞాణచరియం పచ్చవేక్ఖతో, ఇమేహి తీహాకారేహి పఞ్ఞిన్ద్రియం విసుజ్ఝతి. ఇతి ఇమే పఞ్చ పుగ్గలే పరివజ్జయతో, పఞ్చ పుగ్గలే సేవతో భజతో పయిరుపాసతో, పఞ్చ సుత్తన్తే పచ్చవేక్ఖతో, ఇమేహి పన్నరసహి ఆకారేహి ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియాని విసుజ్ఝన్తీ’’తి (పటి. మ. ౧.౧౮౪).

అపరేపి పన్నరస ధమ్మా విముత్తిపరిపాచనియా – సద్ధాపఞ్చమాని ఇన్ద్రియాని, అనిచ్చసఞ్ఞా, అనిచ్చే దుక్ఖసఞ్ఞా, దుక్ఖే అనత్తసఞ్ఞా, పహానసఞ్ఞా, విరాగసఞ్ఞాతి ఇమా పఞ్చ నిబ్బేధభాగియా సఞ్ఞా, మేఘియత్థేరస్స కథితా కల్యాణమిత్తతాదయో పఞ్చ ధమ్మాతి (ఉదా. ౩౧). కాయ పన వేలాయ భగవతో ఏతదహోసీతి? పచ్చూససమయే లోకం వోలోకేన్తస్స.

అనేకాని దేవతాసహస్సానీతి ఆయస్మతా రాహులేన పదుముత్తరస్స భగవతో పాదమూలే పాలితనాగరాజకాలే పత్థనం పట్ఠపేన్తేన సద్ధిం పత్థనం పట్ఠపితదేవతాసు పన కాచి భూమట్ఠకా దేవతా, కాచి అన్తలిక్ఖట్ఠకా, కాచి చాతుమహారాజికా, కాచి దేవలోకే, కాచి బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తా. ఇమస్మిం పన దివసే సబ్బాపి తా ఏకట్ఠానే అన్ధవనస్మింయేవ సన్నిపతితా, తా సన్ధాయాహ – ‘‘అనేకాని దేవతాసహస్సానీ’’తి. ధమ్మచక్ఖున్తి ఇమస్మిం సుత్తే చత్తారో చ మగ్గా చత్తారి చ ఫలాని ధమ్మచక్ఖున్తి వేదితబ్బాని. తత్థ హి కాచి దేవతా సోతాపన్నా అహేసుం, కాచి సకదాగామీ, అనాగామీ, ఖీణాసవా. తాసఞ్చ పన దేవతానం ఏత్తకాతి గణనవసేన పరిచ్ఛేదో నత్థి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ.

౯-౧౦. సంయోజనియధమ్మసుత్తాదివణ్ణనా

౧౨౨-౧౨౩. నవమదసమాని ఇట్ఠారమ్మణవసేన కథియమానే బుజ్ఝనకానం వసేన వుత్తానీతి.

లోకకామగుణవగ్గో ద్వాదసమో.