౫. అత్తదీపవగ్గో

౧. అత్తదీపసుత్తవణ్ణనా

౪౩. అత్తదీపవగ్గస్స పఠమే అత్తదీపాతి అత్తానం దీపం తాణం లేణం గతిం పరాయణం పతిట్ఠం కత్వా విహరథాతి అత్థో. అత్తసరణాతి ఇదం తస్సేవ వేవచనం. అనఞ్ఞసరణాతి ఇదం అఞ్ఞస్స సరణపటిక్ఖేపవచనం. న హి అఞ్ఞో అఞ్ఞస్స సరణం హోతి అఞ్ఞస్స వాయామేన అఞ్ఞస్స అసిజ్ఝనతో, వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘అత్తా హి అత్తనో నాథో,

కో హి నాథో పరో సియా’’తి. (ధ. ప. ౧౬౦);

తేనాహ ‘‘అనఞ్ఞసరణా’’తి. కో పనేత్థ అత్తా నామ? లోకియలోకుత్తరో ధమ్మో. తేనేవాహ – ‘‘ధమ్మదీపా ధమ్మసరణా అనఞ్ఞసరణా’’తి. యోనీతి కారణం – ‘‘యోని హేసా, భూమిజ, ఫలస్స అధిగమాయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౨౭) వియ. కింపహోతికాతి కింపభుతికా, కుతో పభవన్తీతి అత్థో? రూపస్స త్వేవాతి ఇదం తేసంయేవ సోకాదీనం పహానదస్సనత్థం ఆరద్ధం. న పరితస్సతీతి న గణ్హాతి న గహతి. తదఙ్గనిబ్బుతోతి తేన విపస్సనఙ్గేన కిలేసానం నిబ్బుతత్తా తదఙ్గనిబ్బుతో. ఇమస్మిం సుత్తే విపస్సనావ కథితా. పఠమం.

౨. పటిపదాసుత్తవణ్ణనా

౪౪. దుతియే దుక్ఖసముదయగామినీ సమనుపస్సనాతి యస్మా సక్కాయో దుక్ఖం, తస్స చ సముదయగామినీ పటిపదా నామ ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి ఏవం దిట్ఠిసమనుపస్సనా వుత్తా, తస్మా దుక్ఖసముదయగామినీ సమనుపస్సనాతి అయమేత్థ అత్థో హోతి. దుక్ఖనిరోధగామినీ సమనుపస్సనాతి ఏత్థ సహ విపస్సనాయ చతుమగ్గఞాణం ‘‘సమనుపస్సనా’’తి వుత్తం. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం. దుతియం.

౩. అనిచ్చసుత్తవణ్ణనా

౪౫. తతియే సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బన్తి సహ విపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. విరజ్జతి విముచ్చతీతి మగ్గక్ఖణే విరజ్జతి, ఫలక్ఖణే విముచ్చతి. అనుపాదాయ ఆసవేహీతి అనుప్పాదనిరోధేన నిరుద్ధేహి ఆసవేహి అగహేత్వా ఇతి విముచ్చతి. రూపధాతుయాతిఆది పచ్చవేక్ఖణదస్సనత్థం వుత్తం. సహ ఫలేన పచ్చవేక్ఖణదస్సనత్థన్తిపి వదన్తియేవ. ఠితన్తి ఉపరి కత్తబ్బకిచ్చాభావేన ఠితం. ఠితత్తా సన్తుస్సితన్తి పత్తబ్బం పత్తభావేన సన్తుట్ఠం. పచ్చత్తంయేవ పరినిబ్బాయతీతి సయమేవ పరినిబ్బాయతి. తతియం.

౪. దుతియఅనిచ్చసుత్తవణ్ణనా

౪౬. చతుత్థే పుబ్బన్తానుదిట్ఠియోతి పుబ్బన్తం అనుగతా అట్ఠారస దిట్ఠియో న హోన్తి. అపరన్తానుదిట్ఠియోతి అపరన్తం అనుగతా చతుచత్తాలీస దిట్ఠియో న హోన్తి. థామసో పరామాసోతి దిట్ఠిథామసో చేవ దిట్ఠిపరామాసో చ న హోతి. ఏత్తావతా పఠమమగ్గో దస్సితో. ఇదాని సహ విపస్సనాయ తయో మగ్గే చ ఫలాని చ దస్సేతుం రూపస్మిన్తిఆది ఆరద్ధం. అథ వా దిట్ఠియో నామ విపస్సనాయ ఏవ పహీనా, ఇదం పన ఉపరి సహ విపస్సనాయ చత్తారో మగ్గే దస్సేతుం ఆరద్ధం. చతుత్థం.

౫. సమనుపస్సనాసుత్తవణ్ణనా

౪౭. పఞ్చమే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే సమనుపస్సన్తి ఏతేసం వా అఞ్ఞతరన్తి పరిపుణ్ణగాహవసేన పఞ్చక్ఖన్ధే సమనుపస్సన్తి, అపరిపుణ్ణగాహవసేన ఏతేసం అఞ్ఞతరం. ఇతి అయఞ్చేవ సమనుపస్సనాతి ఇతి అయఞ్చ దిట్ఠిసమనుపస్సనా. అస్మీతి చస్స అవిగతం హోతీతి యస్స అయం సమనుపస్సనా అత్థి, తస్మిం అస్మీతి తణ్హామానదిట్ఠిసఙ్ఖాతం పపఞ్చత్తయం అవిగతమేవ హోతి. పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం అవక్కన్తి హోతీతి తస్మిం కిలేసజాతే సతి కమ్మకిలేసపచ్చయానం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం నిబ్బత్తి హోతి.

అత్థి, భిక్ఖవే, మనోతి ఇదం కమ్మమనం సన్ధాయ వుత్తం. ధమ్మాతి ఆరమ్మణం. అవిజ్జాధాతూతి జవనక్ఖణే అవిజ్జా. అవిజ్జాసమ్ఫస్సజేనాతి అవిజ్జాసమ్పయుత్తఫస్సతో జాతేన. అపిచ మనోతి భవఙ్గక్ఖణే విపాకమనోధాతు, ఆవజ్జనక్ఖణే కిరియమనోధాతు. ధమ్మాదయో వుత్తప్పకారావ. అస్మీతిపిస్స హోతీతి తణ్హామానదిట్ఠివసేన అస్మీతి ఏవమ్పిస్స హోతి. ఇతో పరేసు అయమహమస్మీతి రూపాదీసు కిఞ్చిదేవ ధమ్మం గహేత్వా ‘‘అయం అహమస్మీ’’తి అత్తదిట్ఠివసేన వుత్తం. భవిస్సన్తి సస్సతదిట్ఠివసేన. న భవిస్సన్తి ఉచ్ఛేదదిట్ఠివసేన. రూపీ భవిస్సన్తిఆదీని సబ్బాని సస్సతమేవ భజన్తి. అథేత్థాతి అథ తేనేవాకారేన ఠితేసు ఏతేసు ఇన్ద్రియేసు. అవిజ్జా పహీయతీతి చతూసు సచ్చేసు అఞ్ఞాణభూతా అవిజ్జా పహీయతి. విజ్జా ఉప్పజ్జతీతి అరహత్తమగ్గవిజ్జా ఉప్పజ్జతి. ఏవమేత్థ అస్మీతి తణ్హామానదిట్ఠియో. కమ్మస్స పఞ్చన్నఞ్చ ఇన్ద్రియానం అన్తరే ఏకో సన్ధి, విపాకమనం పఞ్చిన్ద్రియపక్ఖికం కత్వా పఞ్చన్నఞ్చ ఇన్ద్రియానం కమ్మస్స చ అన్తరే ఏకో సన్ధీతి. ఇతి తయో పపఞ్చా అతీతో అద్ధా, ఇన్ద్రియాదీని పచ్చుప్పన్నో అద్ధా, తత్థ కమ్మమనం ఆదిం కత్వా అనాగతస్స పచ్చయో దస్సితోతి. పఞ్చమం.

౬. ఖన్ధసుత్తవణ్ణనా

౪౮. ఛట్ఠే రూపక్ఖన్ధో కామావచరో, చత్తారో ఖన్ధా చతుభూమకా. సాసవన్తి ఆసవానం ఆరమ్మణభావేన పచ్చయభూతం. ఉపాదానియన్తి తథేవ చ ఉపాదానానం పచ్చయభూతం. వచనత్థో పనేత్థ – ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తేహి సహ ఆసవేహీతి సాసవం. ఉపాదాతబ్బన్తి ఉపాదానియం. ఇధాపి రూపక్ఖన్ధో కామావచరో, అవసేసా తేభూమకా విపస్సనాచారవసేన వుత్తా. ఏవమేత్థ రూపం రాసట్ఠేన ఖన్ధేసు పవిట్ఠం, సాసవరాసట్ఠేన ఉపాదానక్ఖన్ధేసు. వేదనాదయో సాసవాపి అత్థి, అనాసవాపి అత్థి. తే రాసట్ఠేన సబ్బేపి ఖన్ధేసు పవిట్ఠా, తేభూమకా పనేత్థ సాసవట్ఠేన ఉపాదానక్ఖన్ధేసు పవిట్ఠాతి. ఛట్ఠం.

౭-౮. సోణసుత్తాదివణ్ణనా

౪౯-౫౦. సత్తమే సేయ్యోహమస్మీతి విసిట్ఠో ఉత్తమో అహమస్మి. కిమఞ్ఞత్ర యథాభూతస్స అదస్సనాతి యథాభూతస్స అదస్సనతో అఞ్ఞం కిం భవేయ్య? అదస్సనం అఞ్ఞాణమేవ భవేయ్యాతి అత్థో. ఇదానిస్స తే పరివట్టం వజిరభేదదేసనం ఆరభన్తో తం కిం మఞ్ఞసి సోణోతిఆదిమాహ. అట్ఠమం ఉత్తానమేవ. సత్తమఅట్ఠమాని.

౯-౧౦. నన్దిక్ఖయసుత్తాదివణ్ణనా

౫౧-౫౨. నవమదసమేసు నన్దిక్ఖయా రాగక్ఖయో, రాగక్ఖయా నన్దిక్ఖయోతి ఇదం నన్దీతి వా రాగోతి వా ఇమేసం అత్థతో నిన్నానాకరణతాయ వుత్తం. నిబ్బిదానుపస్సనాయ వా నిబ్బిన్దన్తో నన్దిం పజహతి, విరాగానుపస్సనాయ విరజ్జన్తో రాగం పజహతి. ఏత్తావతా విపస్సనం నిట్ఠపేత్వా ‘‘రాగక్ఖయా నన్దిక్ఖయో’’తి ఇధ మగ్గం దస్సేత్వా ‘‘నన్దిరాగక్ఖయా చిత్తం విముత్త’’న్తి ఫలం దస్సితన్తి. నవమదసమాని.

అత్తదీపవగ్గో పఞ్చమో.

మూలపణ్ణాసకో సమత్తో.