౬. ఉపయవగ్గో

౧. ఉపయసుత్తవణ్ణనా

౫౩. ఉపయవగ్గస్స పఠమే ఉపయోతి తణ్హామానదిట్ఠివసేన పఞ్చక్ఖన్ధే ఉపగతో. విఞ్ఞాణన్తి కమ్మవిఞ్ఞాణం. ఆపజ్జేయ్యాతి కమ్మం జవాపేత్వా పటిసన్ధిఆకడ్ఢనసమత్థతాయ వుద్ధిఆదీని ఆపజ్జేయ్య. విఞ్ఞాణుపయన్తి పదస్స అగ్గహణే కారణం వుత్తమేవ. వోచ్ఛిజ్జతారమ్మణన్తి పటిసన్ధిఆకడ్ఢనసమత్థతాయ అభావేన ఆరమ్మణం వోచ్ఛిజ్జతి. పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్సాతి కమ్మవిఞ్ఞాణస్స పతిట్ఠా న హోతి. తదప్పతిట్ఠితన్తి తం అప్పతిట్ఠితం. అనభిసఙ్ఖచ్చ విముత్తన్తి పటిసన్ధిం అనభిసఙ్ఖరిత్వా విముత్తం. పఠమం.

౨. బీజసుత్తవణ్ణనా

౫౪. దుతియే బీజజాతానీతి బీజాని. మూలబీజన్తి వచం వచత్తం హలిద్దం సిఙ్గివేరన్తి ఏవమాది. ఖన్ధబీజన్తి అస్సత్థో నిగ్రోధోతి ఏవమాది. ఫలుబీజన్తి ఉచ్ఛు వేళు నళోతి ఏవమాది. అగ్గబీజన్తి అజ్జుకం ఫణిజ్జకన్తి ఏవమాది. బీజబీజన్తి సాలివీహిఆది పుబ్బణ్ణఞ్చేవ ముగ్గమాసాది అపరణ్ణఞ్చ. అఖణ్డానీతి అభిన్నాని. భిన్నకాలతో పట్ఠాయ బీజం బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. అపూతికానీతి ఉదకతేమనేన అపూతికాని. పూతిబీజఞ్హి బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. అవాతాతపహతానీతి వాతేన చ ఆతపేన చ న హతాని, నిరోజతం న పాపితాని. నిరోజఞ్హి కసటం బీజం బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. సారాదానీతి గహితసారాని పతిట్ఠితసారాని. నిస్సారఞ్హి బీజం బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. సుఖసయితానీతి చత్తారో మాసే కోట్ఠే పక్ఖిత్తనియామేనేవ సుఖం సయితాని. పథవీతి హేట్ఠా పతిట్ఠానపథవీ. ఆపోతి ఉపరిస్నేహనఆపో. చతస్సో విఞ్ఞాణట్ఠితియోతి కమ్మవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణభూతా రూపాదయో చత్తారో ఖన్ధా. తే హి ఆరమ్మణవసేన పతిట్ఠాభూతత్తా పథవీధాతుసదిసా. నన్దిరాగో సినేహనట్ఠేన ఆపోధాతుసదిసో. విఞ్ఞాణం సాహారన్తి సప్పచ్చయం కమ్మవిఞ్ఞాణం. తఞ్హి బీజం వియ పథవియం ఆరమ్మణపథవియం విరుహతి. దుతియం.

౩. ఉదానసుత్తవణ్ణనా

౫౫. తతియే ఉదానం ఉదానేసీతి బలవసోమనస్ససముట్ఠానం ఉదానం ఉదాహరి. కిం నిస్సాయ పనేస భగవతో ఉప్పన్నోతి. సాసనస్స నియ్యానికభావం. కథం? ఏవం కిరస్స అహోసి, ‘‘తయోమే ఉపనిస్సయా – దానూపనిస్సయో సీలూపనిస్సయో భావనూపనిస్సయో చా’’తి. తేసు దానసీలూపనిస్సయా దుబ్బలా, భావనూపనిస్సయో బలవా. దానసీలూపనిస్సయా హి తయో మగ్గే చ ఫలాని చ పాపేన్తి, భావనూపనిస్సయో అరహత్తం పాపేతి. ఇతి దుబ్బలూపనిస్సయే పతిట్ఠితో భిక్ఖు ఘటేన్తో వాయమన్తో పఞ్చోరమ్భాగియాని బన్ధనాని ఛేత్వా తీణి మగ్గఫలాని నిబ్బత్తేతి, ‘‘అహో సాసనం నియ్యానిక’’న్తి ఆవజ్జేన్తస్స అయం ఉదపాది.

తత్థ ‘‘దుబ్బలూపనిస్సయే ఠత్వా ఘటమానో తీణి మగ్గఫలాని పాపుణాతీ’’తి ఇమస్సత్థస్సావిభావనత్థం మిలకత్థేరస్స వత్థు వేదితబ్బం – సో కిర గిహికాలే పాణాతిపాతకమ్మేన జీవికం కప్పేన్తో అరఞ్ఞే పాససతఞ్చేవ అదూహలసతఞ్చ యోజేసి. అథేకదివసం అఙ్గారపక్కమంసం ఖాదిత్వా పాసట్ఠానేసు విచరన్తో పిపాసాభిభూతో ఏకస్స అరఞ్ఞవాసిత్థేరస్స విహారం గన్త్వా థేరస్స చఙ్కమన్తస్స అవిదూరే ఠితం పానీయఘటం వివరి, హత్థతేమనమత్తమ్పి ఉదకం నాద్దస. సో కుజ్ఝిత్వా ఆహ – ‘‘భిక్ఖు, భిక్ఖు తుమ్హే గహపతికేహి దిన్నం భుఞ్జిత్వా భుఞ్జిత్వా సుపథ, పానీయఘటే అఞ్జలిమత్తమ్పి ఉదకం న ఠపేథ, న యుత్తమేత’’న్తి. థేరో ‘‘మయా పానీయఘటో పూరేత్వా ఠపితో, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి? గన్త్వా ఓలోకేన్తో పరిపుణ్ణఘటం దిస్వా పానీయసఙ్ఖం పూరేత్వా అదాసి. సో ద్వత్తిసఙ్ఖపూరం పివిత్వా చిన్తేసి – ‘‘ఏవం పూరితఘటో నామ మమ కమ్మం ఆగమ్మ తత్తకపాలో వియ జాతో. కిం ను ఖో అనాగతే అత్తభావే భవిస్సతీ’’తి? సంవిగ్గచిత్తో ధనుం ఛడ్డేత్వా, ‘‘పబ్బాజేథ మం, భన్తే’’తి ఆహ. థేరో తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖిత్వా తం పబ్బాజేసి.

తస్స సమణధమ్మం కరోన్తస్స బహూనం మిగసూకరానం మారితట్ఠానం పాసఅదూహలానఞ్చ యోజితట్ఠానం ఉపట్ఠాతి. తం అనుస్సరతో సరీరే దాహో ఉప్పజ్జతి, కూటగోణో వియ కమ్మట్ఠానమ్పి వీథిం న పటిపజ్జతి. సో ‘‘కిం కరిస్సామి భిక్ఖుభావేనా’’తి? అనభిరతియా పీళితో థేరస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘న సక్కోమి, భన్తే, సమణధమ్మం కాతు’’న్తి. అథ నం థేరో ‘‘హత్థకమ్మం కరోహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి వత్వా ఉదుమ్బరాదయో అల్లరుక్ఖే ఛిన్దిత్వా మహన్తం రాసిం కత్వా, ‘‘ఇదాని కిం కరోమీ’’తి పుచ్ఛి? ఝాపేహి నన్తి. సో చతూసు దిసాసు అగ్గిం దత్వా ఝాపేతుం అసక్కోన్తో, ‘‘భన్తే, న సక్కోమీ’’తి ఆహ. థేరో ‘‘తేన హి అపేహీ’’తి పథవిం ద్విధా కత్వా అవీచితో ఖజ్జోపనకమత్తం అగ్గిం నీహరిత్వా తత్థ పక్ఖిపి. సో తావ మహన్తం రాసిం సుక్ఖపణ్ణం వియ ఖణేన ఝాపేసి. అథస్స థేరో అవీచిం దస్సేత్వా, ‘‘సచే విబ్భమిస్ససి, ఏత్థ పచ్చిస్ససీ’’తి సంవేగం జనేసి. సో అవీచిదస్సనతో పట్ఠాయ పవేధమానో ‘‘నియ్యానికం, భన్తే, బుద్ధసాసన’’న్తి పుచ్ఛి, ఆమావుసోతి. భన్తే, బుద్ధసాసనస్స నియ్యానికత్తే సతి మిలకో అత్తమోక్ఖం కరిస్సతి, మా చిన్తయిత్థాతి. తతో పట్ఠాయ సమణధమ్మం కరోతి ఘటేతి, తస్స వత్తపటివత్తం పూరేతి, నిద్దాయ బాధయమానాయ తిన్తం పలాలం సీసే ఠపేత్వా పాదే సోణ్డియం ఓతారేత్వా నిసీదతి. సో ఏకదివసం పానీయం పరిస్సావేత్వా ఘటం ఊరుమ్హి ఠపేత్వా ఉదకమణికానం పచ్ఛేదం ఆగమయమానో అట్ఠాసి. అథ ఖో థేరో సామణేరస్స ఇమం ఉద్దేసం దేతి –

‘‘ఉట్ఠానవతో సతీమతో,

సుచికమ్మస్స నిసమ్మకారినో;

సఞ్ఞతస్స ధమ్మజీవినో,

అప్పమత్తస్స యసోభివడ్ఢతీ’’తి. (ధ. ప. ౨౪);

సో చతుప్పదికమ్పి తం గాథం అత్తనియేవ ఉపనేసి – ‘‘ఉట్ఠానవతా నామ మాదిసేన భవితబ్బం. సతిమతాపి మాదిసేనేవ…పే… అప్పమత్తేనపి మాదిసేనేవ భవితబ్బ’’న్తి. ఏవం తం గాథం అత్తని ఉపనేత్వా తస్మింయేవ పదవారే ఠితో పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని ఛిన్దిత్వా అనాగామిఫలే పతిట్ఠాయ హట్ఠతుట్ఠో –

‘‘అల్లం పలాలపుఞ్జాహం, సీసేనాదాయ చఙ్కమిం;

పత్తోస్మి తతియం ఠానం, ఏత్థ మే నత్థి సంసయో’’తి. –

ఇమం ఉదానగాథం ఆహ. ఏవం దుబ్బలూపనిస్సయే ఠితో ఘటేన్తో వాయమన్తో పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని ఛిన్దిత్వా తీణి మగ్గఫలాని నిబ్బత్తేతి. తేనాహ భగవా – ‘‘నో చస్సం, నో చ మే సియా, నాభవిస్స, న మే భవిస్సతీతి ఏవం అధిముచ్చమానో భిక్ఖు ఛిన్దేయ్య ఓరమ్భాగియాని సంయోజనానీ’’తి.

తత్థ నో చస్సం, నో చ మే సియాతి సచే అహం న భవేయ్యం, మమ పరిక్ఖారోపి న భవేయ్య. సచే వా పన మే అతీతే కమ్మాభిసఙ్ఖారో నాభవిస్స, ఇదం మే ఏతరహి ఖన్ధపఞ్చకం న భవేయ్య. నాభవిస్స, న మే భవిస్సతీతి ఇదాని పన తథా పరక్కమిస్సామి, యథా మే ఆయతిం ఖన్ధాభినిబ్బత్తకో కమ్మసఙ్ఖారో న భవిస్సతి, తస్మిం అసతి ఆయతిం పటిసన్ధి నామ న మే భవిస్సతి. ఏవం అధిముచ్చమానోతి ఏవం అధిముచ్చన్తో భిక్ఖు దుబ్బలూపనిస్సయే ఠితో పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని ఛిన్దేయ్య. ఏవం వుత్తేతి ఏవం సాసనస్స నియ్యానికభావం ఆవజ్జేన్తేన భగవతా ఇమస్మిం ఉదానే వుత్తే. రూపం విభవిస్సతీతి రూపం భిజ్జిస్సతి. రూపస్స విభవాతి విభవదస్సనేన సహవిపస్సనేన. సహవిపస్సనకా హి చత్తారో మగ్గా రూపాదీనం విభవదస్సనం నామ. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. ఏవం అధిముచ్చమానో, భన్తే, భిక్ఖు ఛిన్దేయ్యాతి, భన్తే, ఏవం అధిముచ్చమానో భిక్ఖు ఛిన్దేయ్యేవ పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని. కస్మా న ఛిన్దిస్సతీతి?

ఇదాని ఉపరి మగ్గఫలం పుచ్ఛన్తో కథం పన, భన్తేతిఆదిమాహ. తత్థ అనన్తరాతి ద్వే అనన్తరాని ఆసన్నానన్తరఞ్చ దూరానన్తరఞ్చ. విపస్సనా మగ్గస్స ఆసన్నానన్తరం నామ, ఫలస్స దూరానన్తరం నామ. తం సన్ధాయ ‘‘కథం పన, భన్తే, జానతో కథం పస్సతో విపస్సనానన్తరా ‘ఆసవానం ఖయో’తి సఙ్ఖం గతం అరహత్తఫలం హోతీ’’తి పుచ్ఛతి. అతసితాయేతి అతసితబ్బే అభాయితబ్బే ఠానమ్హి. తాసం ఆపజ్జతీతి భయం ఆపజ్జతి. తాసో హేసోతి యా ఏసా ‘‘నో చస్సం, నో చ మే సియా’’తి ఏవం పవత్తా దుబ్బలవిపస్సనా, సా యస్మా అత్తసినేహం పరియాదాతుం న సక్కోతి, తస్మా అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స తాసో నామ హోతి. సో హి ‘‘ఇదానాహం ఉచ్ఛిజ్జిస్సామి, న దాని కిఞ్చి భవిస్సామీ’’తి అత్తానం పపాతే పతన్తం వియ పస్సతి అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణో వియ. లోహపాసాదస్స కిర హేట్ఠా తిపిటకచూళనాగత్థేరో తిలక్ఖణాహతం ధమ్మం పరివత్తేతి. అథ అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స ఏకమన్తే ఠత్వా ధమ్మం సుణన్తస్స సఙ్ఖారా సుఞ్ఞతో ఉపట్ఠహింసు. సో పపాతే పతన్తో వియ హుత్వా వివటద్వారేన తతో పలాయిత్వా గేహం పవిసిత్వా, పుత్తం ఉరే సయాపేత్వా, ‘‘తాత, సక్యసమయం ఆవజ్జేన్తో మనమ్హి నట్ఠో’’తి ఆహ. న హేసో భిక్ఖు తాసోతి ఏసా ఏవం పవత్తా బలవవిపస్సనా సుతవతో అరియసావకస్స న తాసో నామ హోతి. న హి తస్స ఏవం హోతి ‘‘అహం ఉచ్ఛిజ్జిస్సామీ’’తి వా ‘‘వినస్సిస్సామీ’’తి వాతి. ఏవం పన హోతి ‘‘సఙ్ఖారావ ఉప్పజ్జన్తి, సఙ్ఖారావ నిరుజ్ఝన్తీ’’తి. తతియం.

౪. ఉపాదానపరిపవత్తసుత్తవణ్ణనా

౫౬. చతుత్థే చతుపరివట్టన్తి ఏకేకస్మిం ఖన్ధే చతున్నం పరివట్టనవసేన. రూపం అబ్భఞ్ఞాసిన్తి రూపం దుక్ఖసచ్చన్తి అభిఞ్ఞాసిం. ఏవం సబ్బపదేసు చతుసచ్చవసేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఆహారసముదయాతి ఏత్థ సచ్ఛన్దరాగో కబళీకారాహారో ఆహారో నామ. పటిపన్నాతి సీలతో పట్ఠాయ యావ అరహత్తమగ్గా పటిపన్నా హోన్తి. గాధన్తీతి పతిట్ఠహన్తి. ఏత్తావతా సేక్ఖభూమిం కథేత్వా ఇదాని అసేక్ఖభూమిం కథేన్తో యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. సువిముత్తాతి అరహత్తఫలవిముత్తియా సుట్ఠు విముత్తా. కేవలినోతి సకలినో కతసబ్బకిచ్చా. వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయాతి యేన తే అవసిట్ఠేన వట్టేన పఞ్ఞాపేయ్యుం, తం నేసం వట్టం నత్థి పఞ్ఞాపనాయ. అథ వా వట్టన్తి కారణం, పఞ్ఞాపనాయ కారణం నత్థీతి. ఏత్తావతా అసేక్ఖభూమివారో కథితో. చతుత్థం.

౫. సత్తట్ఠానసుత్తవణ్ణనా

౫౭. పఞ్చమే సత్తట్ఠానకుసలోతి సత్తసు ఓకాసేసు ఛేకో. వుసితవాతి వుసితవాసో. ఉత్తమపురిసోతి సేట్ఠపురిసో. సేసమేత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇదం పన సుత్తం ఉస్సదనన్దియఞ్చేవ పలోభనీయఞ్చాతి వేదితబ్బం. యథా హి రాజా విజితసఙ్గామో సఙ్గామే విజయినో యోధే ఉచ్చట్ఠానే ఠపేత్వా తేసం సక్కారం కరోతి. కిం కారణా? ఏతేసం సక్కారం దిస్వా సేసాపి సూరా భవితుం మఞ్ఞిస్సన్తీతి, ఏవమేవ భగవా అప్పమేయ్యం కాలం పారమియో పూరేత్వా మహాబోధిమణ్డే కిలేసమారవిజయం కత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో సావత్థియం జేతవనమహావిహారే నిసీదిత్వా ఇమం సుత్తం దేసేన్తో ఖీణాసవే ఉక్ఖిపిత్వా థోమేసి వణ్ణేసి. కిం కారణా? ఏవం అవసేసా సేక్ఖపుగ్గలా అరహత్తఫలం పత్తబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తీతి. ఏవమేతం సుత్తం ఖీణాసవానం ఉక్ఖిపిత్వా పసంసితత్తా ఉస్సదనన్దియం, సేక్ఖానం పలోభితత్తా పలోభనీయన్తి వేదితబ్బం.

ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సత్తట్ఠానకుసలో హోతీతి ఏత్తావతా చేత్థ మగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణవసేన దేసనం నిట్ఠపేత్వాపి పున కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తివిధూపపరిక్ఖీ హోతీతి ఇదం ‘‘ఖీణాసవో యస్మిం ఆరమ్మణే సతతవిహారేన విహరతి, తం సత్తో వా పుగ్గలో వా న హోతి, ధాతుఆదిమత్తమేవ పన హోతీ’’తి ఏవం ఖీణాసవస్స సతతవిహారఞ్చ, ‘‘ఇమేసు ధమ్మేసు కమ్మం కత్వా అయం ఆగతో’’తి ఆగమనీయపటిపదఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ ధాతుసో ఉపపరిక్ఖతీతి ధాతుసభావేన పస్సతి ఓలోకేతి. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. పఞ్చమం.

౬. సమ్మాసమ్బుద్ధసుత్తవణ్ణనా

౫౮. ఛట్ఠే కో అధిప్పయాసోతి కో అధికపయోగో. అనుప్పన్నస్సాతి ఇమఞ్హి మగ్గం కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధో ఉప్పాదేసి, అన్తరా అఞ్ఞో సత్థా ఉప్పాదేతుం నాసక్ఖి, ఇతి భగవా అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా నామ. నగరోపమస్మిఞ్హి అవళఞ్జనట్ఠానేసు పురాణమగ్గో జాతో, ఇధ అవత్తమానట్ఠేన అనుప్పన్నమగ్గో నామ. అసఞ్జాతస్సాతి తస్సేవ వేవచనం. అనక్ఖాతస్సాతి అకథితస్స. మగ్గం జానాతీతి మగ్గఞ్ఞూ. మగ్గం విదితం పాకటం అకాసీతి మగ్గవిదూ. మగ్గే చ అమగ్గే చ కోవిదోతి మగ్గకోవిదో. మగ్గానుగాతి మగ్గం అనుగచ్ఛన్తా. పచ్ఛా సమన్నాగతాతి అహం పఠమం గతో, సావకా పచ్ఛా సమన్నాగతా. ఛట్ఠం.

౭. అనత్తలక్ఖణసుత్తవణ్ణనా

౫౯. సత్తమే పఞ్చవగ్గియేతి అఞ్ఞాసి కోణ్డఞ్ఞత్థేరాదికే పఞ్చ జనే పురాణుపట్ఠాకే. ఆమన్తేసీతి ఆసాళ్హిపుణ్ణమదివసే ధమ్మచక్కప్పవత్తనతో పట్ఠాయ అనుక్కమేన సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితే ‘‘ఇదాని నేసం ఆసవక్ఖయాయ ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి పఞ్చమియం పక్ఖస్స ఆమన్తేసి. ఏతదవోచాతి ఏతం ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనత్తా’’తిఆదినయప్పవత్తం అనత్తలక్ఖణసుత్తం అవోచ. తత్థ అనత్తాతి పుబ్బే వుత్తేహి చతూహి కారణేహి అనత్తా. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవేతి ఇదం కస్మా ఆరద్ధం? ఏత్తకేన ఠానేన అనత్తలక్ఖణమేవ కథితం, న అనిచ్చదుక్ఖలక్ఖణాని, ఇదాని తాని దస్సేత్వా సమోధానేత్వా తీణిపి లక్ఖణాని దస్సేతుం ఇదమారద్ధన్తి వేదితబ్బం. తస్మాతి యస్మా ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తా, తస్మా. యంకిఞ్చి రూపన్తిఆదీసు విత్థారకథా విసుద్ధిమగ్గే పఞ్ఞాభావనాధికారే ఖన్ధనిద్దేసే వుత్తావ. సేసం సబ్బత్థ వుత్తానుసారేనేవ వేదితబ్బం. ఇమస్మిం పన సుత్తే అనత్తలక్ఖణమేవ కథితన్తి. సత్తమం.

౮. మహాలిసుత్తవణ్ణనా

౬౦. అట్ఠమే ఏకన్తదుక్ఖన్తిఆదీని ధాతుసంయుత్తే వుత్తనయానేవ. అట్ఠమం.

౯. ఆదిత్తసుత్తవణ్ణనా

౬౧. నవమే ఆదిత్తన్తి ఏకాదసహి అగ్గీహి ఆదిత్తం పజ్జలితం. ఇతి ద్వీసుపి ఇమేసు సుత్తేసు దుక్ఖలక్ఖణమేవ కథితం. నవమం.

౧౦. నిరుత్తిపథసుత్తవణ్ణనా

౬౨. దసమే నిరుత్తియోవ నిరుత్తిపథా, అథ వా నిరుత్తియో చ తా నిరుత్తివసేన విఞ్ఞాతబ్బానం అత్థానం పథత్తా పథా చాతి నిరుత్తిపథా. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. తీణిపి చేతాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనానేవాతి వేదితబ్బాని. అసంకిణ్ణాతి అవిజహితా, ‘‘కో ఇమేహి అత్థో’’తి వత్వా అఛడ్డితా. అసంకిణ్ణపుబ్బాతి అతీతేపి న జహితపుబ్బా. న సంకీయన్తీతి ఏతరహిపి ‘‘కిమేతేహీ’’తి న ఛడ్డీయన్తి. న సంకీయిస్సన్తీతి అనాగతేపి న ఛడ్డీయిస్సన్తి. అప్పటికుట్ఠాతి అప్పటిబాహితా. అతీతన్తి అత్తనో సభావం భఙ్గమేవ వా అతిక్కన్తం. నిరుద్ధన్తి దేసన్తరం అసఙ్కమిత్వా తత్థేవ నిరుద్ధం వూపసన్తం. విపరిణతన్తి విపరిణామం గతం నట్ఠం. అజాతన్తి అనుప్పన్నం. అపాతుభూతన్తి అపాకటీభూతం.

ఉక్కలాతి ఉక్కలజనపదవాసినో. వస్సభఞ్ఞాతి వస్సో చ భఞ్ఞో చ. ద్వేపి హి తే మూలదిట్ఠిగతికా. అహేతుకవాదాతిఆదీసు ‘‘నత్థి హేతు నత్థి పచ్చయో’’తి గహితత్తా అహేతుకవాదా. ‘‘కరోతో న కరీయతి పాప’’న్తి గహితత్తా అకిరియవాదా. ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదిగహణతో నత్థికవాదా. తత్థ ఇమే ద్వే జనా, తిస్సో దిట్ఠియో, కిం ఏకేకస్స దియడ్ఢా హోతీతి? న తథా, యథా పన ఏకో భిక్ఖు పటిపాటియా చత్తారిపి ఝానాని నిబ్బత్తేతి, ఏవమేత్థ ఏకేకో తిస్సోపి దిట్ఠియో నిబ్బత్తేసీతి వేదితబ్బో. ‘‘నత్థి హేతు నత్థి పచ్చయో’’తి పునప్పునం ఆవజ్జేన్తస్స ఆహరన్తస్స అభినన్దన్తస్స అస్సాదేన్తస్స మగ్గదస్సనం వియ హోతి. సో మిచ్ఛత్తనియామం ఓక్కమతి, సో ఏకన్తకాళకోతి వుచ్చతి. యథా పన అహేతుకదిట్ఠియం, ఏవం ‘‘కరోతో న కరీయతి పాపం, నత్థి దిన్న’’న్తి ఇమేసుపి ఠానేసు మిచ్ఛత్తనియామం ఓక్కమతి.

న గరహితబ్బం నప్పటిక్కోసితబ్బం అమఞ్ఞింసూతి ఏత్థ ‘‘యదేతం అతీతం నామ, నయిదం అతీతం, ఇదమస్స అనాగతం వా పచ్చుప్పన్నం వా’’తి వదన్తో గరహతి నామ. తత్థ దోసం దస్సేత్వా ‘‘కిం ఇమినా గరహితేనా’’తి? వదన్తో పటిక్కోసతి నామ. ఇమే పన నిరుత్తిపథే తేపి అచ్చన్తకాళకా దిట్ఠిగతికా న గరహితబ్బే న పటిక్కోసితబ్బే మఞ్ఞింసు. అతీతం పన అతీతమేవ, అనాగతం అనాగతమేవ, పచ్చుప్పన్నం పచ్చుప్పన్నమేవ కథయింసు. నిన్దాఘట్టనబ్యారోసఉపారమ్భభయాతి విఞ్ఞూనం సన్తికా నిన్దాభయేన చ ఘట్టనభయేన చ దోసారోపనభయేన చ ఉపారమ్భభయేన చ. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే చతుభూమికఖన్ధానం పణ్ణత్తి కథితాతి. దసమం.

ఉపయవగ్గో ఛట్ఠో.