౪. నతుమ్హాకవగ్గో

౧. నతుమ్హాకసుత్తవణ్ణనా

౩౩. నతుమ్హాకవగ్గస్స పఠమే పజహథాతి ఛన్దరాగప్పహానేన పజహథ. తిణాదీసు తిణం నామ అన్తోఫేగ్గు బహిసారం తాలనాళికేరాది. కట్ఠం నామ అన్తోసారం బహిఫేగ్గు ఖదిరసాలసాకపనసాది. సాఖా నామ రుక్ఖస్స బాహా వియ నిక్ఖన్తా. పలాసం నామ తాలనాళికేరపణ్ణాది. పఠమం.

౨. దుతియనతుమ్హాకసుత్తవణ్ణనా

౩౪. దుతియం వినా ఉపమాయ బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయేన వుత్తం. దుతియం.

౩. అఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా

౩౫. తతియే రూపఞ్చే, భన్తే, అనుసేతీతి యది రూపం అనుసేతి. తేన సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి కామరాగాదీసు యేన అనుసయేన తం రూపం అనుసేతి, తేనేవ అనుసయేన ‘‘రత్తో దుట్ఠో మూళ్హో’’తి పణ్ణత్తిం గచ్ఛతి. న తేన సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి తేన అభూతేన అనుసయేన ‘‘రత్తో దుట్ఠో మూళ్హో’’తి సఙ్ఖం న గచ్ఛతీతి. తతియం.

౪. దుతియఅఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా

౩౬. చతుత్థే తం అనుమీయతీతి తం అనుసయితం రూపం మరన్తేన అనుసయేన అనుమరతి. న హి ఆరమ్మణే భిజ్జమానే తదారమ్మణా ధమ్మా తిట్ఠన్తి. యం అనుమీయతీతి యం రూపం యేన అనుసయేన అనుమరతి. తేన సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి తేన అనుసయేన ‘‘రత్తో దుట్ఠో మూళ్హో’’తి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. అథ వా యన్తి కరణవచనమేతం, యేన అనుసయేన అనుమీయతి, తేన ‘‘రత్తో దుట్ఠో మూళ్హో’’తి సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి అత్థో. చతుత్థం.

౫-౬. ఆనన్దసుత్తాదివణ్ణనా

౩౭-౩౮. పఞ్చమే ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీతి ధరమానస్స జీవమానస్స జరా పఞ్ఞాయతి. ఠితీతి హి జీవితిన్ద్రియసఙ్ఖాతాయ అనుపాలనాయ నామం. అఞ్ఞథత్తన్తి జరాయ. తేనాహు పోరాణా –

‘‘ఉప్పాదో జాతి అక్ఖాతో, భఙ్గో వుత్తో వయోతి చ;

అఞ్ఞథత్తం జరా వుత్తా, ఠితీ చ అనుపాలనా’’తి.

ఏవం ఏకేకస్స ఖన్ధస్స ఉప్పాదజరాభఙ్గసఙ్ఖాతాని తీణి లక్ఖణాని హోన్తి యాని సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, సఙ్ఖతస్స సఙ్ఖతలక్ఖణానీ’’తి (అ. ని. ౩.౪౭).

తత్థ సఙ్ఖతం నామ పచ్చయనిబ్బత్తో యో కోచి సఙ్ఖారో. సఙ్ఖారో చ న లక్ఖణం, లక్ఖణం న సఙ్ఖారో, న చ సఙ్ఖారేన వినా లక్ఖణం పఞ్ఞాపేతుం సక్కా, నాపి లక్ఖణం వినా సఙ్ఖారో, లక్ఖణేన పన సఙ్ఖారో పాకటో హోతి. యథా హి న చ గావీయేవ లక్ఖణం, లక్ఖణమేవ న గావీ, నాపి గావిం ముఞ్చిత్వా లక్ఖణం పఞ్ఞాపేతుం సక్కా, నాపి లక్ఖణం ముఞ్చిత్వా గావిం, లక్ఖణేన పన గావీ పాకటా హోతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం.

తత్థ సఙ్ఖారానం ఉప్పాదక్ఖణే సఙ్ఖారోపి ఉప్పాదలక్ఖణమ్పి కాలసఙ్ఖాతో తస్స ఖణోపి పఞ్ఞాయతి. ‘‘ఉప్పాదోపీ’’తి వుత్తే సఙ్ఖారోపి జరాలక్ఖణమ్పి కాలసఙ్ఖాతో తస్స ఖణోపి పఞ్ఞాయతి. భఙ్గక్ఖణే సఙ్ఖారోపి తంలక్ఖణమ్పి కాలసఙ్ఖాతో తస్స ఖణోపి పఞ్ఞాయతి. అపరే పన వదన్తి ‘‘అరూపధమ్మానం జరాఖణో నామ న సక్కా పఞ్ఞాపేతుం, సమ్మాసమ్బుద్ధో చ ‘వేదనాయ ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, వయో పఞ్ఞాయతి, ఠితాయ అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీ’తి వదన్తో అరూపధమ్మానమ్పి తీణి లక్ఖణాని పఞ్ఞాపేతి, తాని అత్థిక్ఖణం ఉపాదాయ లబ్భన్తీ’’తి వత్వా –

‘‘అత్థితా సబ్బధమ్మానం, ఠితి నామ పవుచ్చతి;

తస్సేవ భేదో మరణం, సబ్బదా సబ్బపాణిన’’న్తి. –

ఇమాయ ఆచరియగాథాయ తమత్థం సాధేన్తి. అథ వా సన్తతివసేన ఠానం ఠితీతి వేదితబ్బన్తి చ వదన్తి. యస్మా పన సుత్తే అయం విసేసో నత్థి, తస్మా ఆచరియమతియా సుత్తం అపటిబాహేత్వా సుత్తమేవ పమాణం కత్తబ్బం. ఛట్ఠం ఉత్తానమేవ. పఞ్చమఛట్ఠాని.

౭-౧౦. అనుధమ్మసుత్తాదివణ్ణనా

౩౯-౪౨. సత్తమే ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నస్సాతి నవన్నం లోకుత్తరధమ్మానం అనులోమధమ్మం పుబ్బభాగపటిపదం పటిపన్నస్స. అయమనుధమ్మోతి అయం అనులోమధమ్మో హోతి. నిబ్బిదాబహులోతి ఉక్కణ్ఠనబహులో హుత్వా. పరిజానాతీతి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానాతి. పరిముచ్చతీతి మగ్గక్ఖణే ఉప్పన్నాయ పహానపరిఞ్ఞాయ పరిముచ్చతి. ఏవం ఇమస్మిం సుత్తే మగ్గోవ కథితో హోతి, తథా ఇతో పరేసు తీసు. ఇధ పన అనుపస్సనా అనియమితా, తేసు నియమితా. తస్మా ఇధాపి సా తత్థ నియమితవసేనేవ నియమేతబ్బా. న హి సక్కా తీసు అఞ్ఞతరం అనుపస్సనం వినా నిబ్బిన్దితుం పరిజానితుం వాతి. సత్తమాదీని.

నతుమ్హాకవగ్గో చతుత్థో.