౫. గహపతివగ్గో

౧. పఞ్చవేరభయసుత్తవణ్ణనా

౪౧. గహపతివగ్గస్స పఠమే యతోతి యదా. భయాని వేరానీతి భయవేరచేతనాయో. సోతాపత్తియఙ్గేహీతి దువిధం సోతాపత్తియా అఙ్గం, (సోతాపత్తియా చ అఙ్గం,) యం పుబ్బభాగే సోతాపత్తిపటిలాభాయ సంవత్తతి, ‘‘సప్పురిససంసేవో సద్ధమ్మస్సవనం యోనిసోమనసికారో ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౧౧) ఏవం ఆగతం, పటిలద్ధగుణస్స చ సోతాపత్తిం పత్వా ఠితస్స అఙ్గం, యం సోతాపన్నస్స అఙ్గన్తిపి వుచ్చతి, బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదాదీనం ఏతం అధివచనం. ఇదమిధ అధిప్పేతం. అరియోతి నిద్దోసో నిరుపారమ్భో. ఞాయోతి పటిచ్చసముప్పన్నం ఞత్వా ఠితఞాణమ్పి పటిచ్చసముప్పాదోపి. యథాహ – ‘‘ఞాయో వుచ్చతి పటిచ్చసముప్పాదో, అరియోపి అట్ఠఙ్గికో మగ్గో ఞాయో’’తి. పఞ్ఞాయాతి అపరాపరం ఉప్పన్నాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయ. సుదిట్ఠో హోతీతి అపరాపరం ఉప్పజ్జిత్వా దస్సనవసేన సుట్ఠు దిట్ఠో.

ఖీణనిరయోతిఆదీసు ఆయతిం తత్థ అనుప్పజ్జనతాయ ఖీణో నిరయో మయ్హన్తి సో అహం ఖీణనిరయో. ఏస నయో సబ్బత్థ. సోతాపన్నోతి మగ్గసోతం ఆపన్నో. అవినిపాతధమ్మోతి న వినిపాతసభావో. నియతోతి పఠమమగ్గసఙ్ఖాతేన సమ్మత్తనియామేన నియతో. సమ్బోధిపరాయనోతి ఉత్తరిమగ్గత్తయసఙ్ఖాతో సమ్బోధి పరం అయనం మయ్హన్తి సోహం సమ్బోధిపరాయనో, తం సమ్బోధిం అవస్సం అభిసమ్బుజ్ఝనకోతి అత్థో.

పాణాతిపాతపచ్చయాతి పాణాతిపాతకమ్మకారణా. భయం వేరన్తి అత్థతో ఏకం. వేరఞ్చ నామేతం దువిధం హోతి బాహిరం అజ్ఝత్తికన్తి. ఏకేన హి ఏకస్స పితా మారితో హోతి, సో చిన్తేసి ‘‘ఏతేన కిర మే పితా మారితో, అహమ్పి తంయేవ మారేస్సామీ’’తి నిసితం సత్థం ఆదాయ చరతి. యా తస్స అబ్భన్తరే ఉప్పన్నవేరచేతనా, ఇదం బాహిరం వేరం నామ. యా పన ఇతరస్స ‘‘అయం కిర మం మారేస్సామీతి చరతి, అహమేవ నం పఠమతరం మారేస్సామీ’’తి చేతనా ఉప్పజ్జతి, ఇదం అజ్ఝత్తికం వేరం నామ. ఇదం తావ ఉభయమ్పి దిట్ఠధమ్మికమేవ. యా పన తం నిరయే ఉప్పన్నం దిస్వా ‘‘ఏతం పహరిస్సామీ’’తి జలితం అయముగ్గరం గణ్హతో నిరయపాలస్స చేతనా ఉప్పజ్జతి, ఇదమస్స సమ్పరాయికం బాహిరవేరం. యా చస్స ‘‘అయం నిద్దోసం మం పహరిస్సామీతి ఆగచ్ఛతి, అహమేవ నం పఠమతరం పహరిస్సామీ’’తి చేతనా ఉప్పజ్జతి, ఇదమస్స సమ్పరాయికం అజ్ఝత్తవేరం. యం పనేతం బాహిరవేరం, తం అట్ఠకథాయం ‘‘పుగ్గలవేర’’న్తి వుత్తం. దుక్ఖం దోమనస్సన్తి అత్థతో ఏకమేవ. యథా చేత్థ, ఏవం సేసపదేసుపి ‘‘ఇమినా మమ భణ్డం హటం, మయ్హం దారేసు చారిత్తం ఆపన్నం, ముసా వత్వా అత్థో భగ్గో, సురామదమత్తేన ఇదం నామ కత’’న్తిఆదినా నయేన వేరుప్పత్తి వేదితబ్బా. అవేచ్చప్పసాదేనాతి అధిగతేన అచలప్పసాదేన. అరియకన్తేహీతి పఞ్చహి సీలేహి. తాని హి అరియానం కన్తాని పియాని. భవన్తరగతాపి అరియా తాని న విజహన్తి, తస్మా ‘‘అరియకన్తానీ’’తి వుచ్చన్తి. సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే అనుస్సతినిద్దేసే వుత్తమేవ. పఠమం.

౨. దుతియపఞ్చవేరభయసుత్తవణ్ణనా

౪౨. దుతియే భిక్ఖూనం కథితభావమత్తమేవ విసేసో. దుతియం.

౩. దుక్ఖసుత్తవణ్ణనా

౪౩. తతియే దుక్ఖస్సాతి వట్టదుక్ఖస్స. సముదయన్తి ద్వే సముదయా ఖణికసముదయో చ పచ్చయసముదయో చ. పచ్చయసముదయం పస్సన్తోపి భిక్ఖు ఖణికసముదయం పస్సతి, ఖణికసముదయం పస్సన్తోపి పచ్చయసముదయం పస్సతి. అత్థఙ్గమోపి అచ్చన్తత్థఙ్గమో భేదత్థఙ్గమోతి దువిధో. అచ్చన్తత్థఙ్గమం పస్సన్తోపి భేదత్థఙ్గమం పస్సతి, భేదత్థఙ్గమం పస్సన్తోపి అచ్చన్తత్థఙ్గమం పస్సతి. దేసేస్సామీతి ఇదం వట్టదుక్ఖస్స సముదయఅత్థఙ్గమం నిబ్బత్తిభేదం నామ దేసేస్సామి, తం సుణాథాతి అత్థో. పటిచ్చాతి నిస్సయవసేన చేవ ఆరమ్మణవసేన చ పచ్చయం కత్వా. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సోతి తిణ్ణం సఙ్గతియా ఫస్సో. అయం ఖో, భిక్ఖవే, దుక్ఖస్స సముదయోతి అయం వట్టదుక్ఖస్స నిబ్బత్తి నామ. అత్థఙ్గమోతి భేదో. ఏవఞ్హి వట్టదుక్ఖం భిన్నం హోతి అప్పటిసన్ధియం. తతియం.

౪. లోకసుత్తవణ్ణనా

౪౪. చతుత్థే లోకస్సాతి సఙ్ఖారలోకస్స. అయమేత్థ విసేసో. చతుత్థం.

౫. ఞాతికసుత్తవణ్ణనా

౪౫. పఞ్చమే ఞాతికేతి ద్విన్నం ఞాతకానం గామే. గిఞ్జకావసథేతి ఇట్ఠకాహి కతే మహాపాసాదే. ధమ్మపరియాయన్తి ధమ్మకారణం. ఉపస్సుతీతి ఉపస్సుతిట్ఠానం, యం ఠానం ఉపగతేన సక్కా హోతి భగవతో సద్దం సోతుం, తత్థ ఠితోతి అత్థో. సో కిర గన్ధకుటిపరివేణసమ్మజ్జనత్థం ఆగతో అత్తనో కమ్మం పహాయ భగవతో ధమ్మఘోసం సుణన్తో అట్ఠాసి. అద్దసాతి తదా కిర భగవతో ఆదితోవ పచ్చయాకారం మనసికరోన్తస్స ‘‘ఇదం ఇమినా పచ్చయేన హోతి, ఇదం ఇమినా’’తి ఆవజ్జతో యావ భవగ్గా ఏకఙ్గణం అహోసి, సత్థా మనసికారం పహాయ వచసా సజ్ఝాయం కరోన్తో యథానుసన్ధినా దేసనం నిట్ఠపేత్వా, ‘‘అపి ను ఖో ఇమం ధమ్మపరియాయం కోచి అస్సోసీ’’తి ఆవజ్జేన్తో తం భిక్ఖుమద్దస. తేన వుత్తం ‘‘అద్దసా ఖో భగవా’’తి.

అస్సోసి నోతి అస్సోసి ను. అథ వా అస్సోసి నోతి అమ్హాకం భాసన్తానం అస్సోసీతి. ఉగ్గణ్హాహీతిఆదీసు సుత్వా తుణ్హీభూతోవ పగుణం కరోన్తో ఉగ్గణ్హాతి నామ. పదానుపదం ఘటేత్వా వాచాయ పరిచితం కరోన్తో పరియాపుణాతి నామ. ఉభయథాపి పగుణం ఆధారప్పత్తం కరోన్తో ధారేతి నామ. అత్థసంహితోతి కారణనిస్సితో. ఆదిబ్రహ్మచరియకోతి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆది పతిట్ఠానభూతో. ఇతి తీసుపి ఇమేసు సుత్తేసు వట్టవివట్టమేవ కథితం. పఞ్చమం.

౬. అఞ్ఞతరబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౪౬. ఛట్ఠే అఞ్ఞతరోతి నామవసేన అపాకటో అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణో. ఛట్ఠం.

౭. జాణుస్సోణిసుత్తవణ్ణనా

౪౭. సత్తమే జాణుస్సోణీతి ఠానన్తరవసేన ఏవంలద్ధనామో అసీతికోటివిభవో మహాపురోహితో. సత్తమం.

౮. లోకాయతికసుత్తవణ్ణనా

౪౮. అట్ఠమే లోకాయతికోతి వితణ్డసత్థే లోకాయతే కతపరిచయో. జేట్ఠమేతం లోకాయతన్తి పఠమం లోకాయతం. లోకాయతన్తి చ లోకస్సేవ ఆయతం, బాలపుథుజ్జనలోకస్స ఆయతం, మహన్తం గమ్భీరన్తి ఉపధారితబ్బం పరిత్తం భావం దిట్ఠిగతం. ఏకత్తన్తి ఏకసభావం, నిచ్చసభావమేవాతి పుచ్ఛతి. పుథుత్తన్తి పురిమసభావేన నానాసభావం, దేవమనుస్సాదిభావేన పఠమం హుత్వా పచ్ఛా న హోతీతి ఉచ్ఛేదం సన్ధాయ పుచ్ఛతి. ఏవమేత్థ ‘‘సబ్బమత్థి, సబ్బమేకత్త’’న్తి ఇమా ద్వేపి సస్సతదిట్ఠియో, ‘‘సబ్బం నత్థి, సబ్బం పుథుత్త’’న్తి ఇమా ద్వే ఉచ్ఛేదదిట్ఠియోతి వేదితబ్బా. అట్ఠమం.

౯. అరియసావకసుత్తవణ్ణనా

౪౯. నవమే కిం ను ఖోతి సంసయుప్పత్తిఆకారదస్సనం. సముదయతీతి ఉప్పజ్జతి. నవమం.

౧౦. దుతియఅరియసావకసుత్తవణ్ణనా

౫౦. దసమే ద్వేపి నయా ఏకతో వుత్తా. ఇదమేవ పురిమేన నానత్తం, సేసం తాదిసమేవాతి. దసమం.

గహపతివగ్గో పఞ్చమో.