౪. కళారఖత్తియవగ్గో

౧. భూతసుత్తవణ్ణనా

౩౧. కళారఖత్తియవగ్గస్స పఠమే అజితపఞ్హేతి అజితమాణవేన పుచ్ఛితపఞ్హే. సఙ్ఖాతధమ్మాసేతి సఙ్ఖాతధమ్మా వుచ్చన్తి ఞాతధమ్మా తులితధమ్మా తీరితధమ్మా. సేక్ఖాతి సత్త సేక్ఖా. పుథూతి తేయేవ సత్త జనే సన్ధాయ పుథూతి వుత్తం. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. నిపకోతి నేపక్కం వుచ్చతి పఞ్ఞా, తాయ సమన్నాగతత్తా నిపకో, త్వం పణ్డితో పబ్రూహీతి యాచతి. ఇరియన్తి వుత్తిం ఆచారం గోచరం విహారం పటిపత్తిం. మారిసాతి భగవన్తం ఆలపతి. సేక్ఖానఞ్చ సఙ్ఖాతధమ్మానఞ్చ ఖీణాసవానఞ్చ పటిపత్తిం మయా పుచ్ఛితో పణ్డిత, మారిస, మయ్హం కథేహీతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో.

తుణ్హీ అహోసీతి కస్మా యావ తతియం పుట్ఠో తుణ్హీ అహోసి? కిం పఞ్హే కఙ్ఖతి, ఉదాహు అజ్ఝాసయేతి? అజ్ఝాసయే కఙ్ఖతి, నో పఞ్హే. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘సత్థా మం సేక్ఖాసేక్ఖానం ఆగమనీయపటిపదం కథాపేతుకామో; సా చ ఖన్ధవసేన ధాతువసేన ఆయతనవసేన పచ్చయాకారవసేనాతి బహూహి కారణేహి సక్కా కథేతుం. కథం కథేన్తో ను ఖో సత్థు అజ్ఝాసయం గహేత్వా కథేతుం సక్ఖిస్సామీ’’తి? అథ సత్థా చిన్తేసి – ‘‘ఠపేత్వా మం అఞ్ఞో పత్తం ఆదాయ చరన్తో సావకో నామ పఞ్ఞాయ సారిపుత్తసమో నత్థి. అయమ్పి మయా పఞ్హం పుట్ఠో యావ తతియం తుణ్హీ ఏవ. పఞ్హే ను ఖో కఙ్ఖతి, ఉదాహు అజ్ఝాసయే’’తి. అథ ‘‘అజ్ఝాసయే’’తి ఞత్వా పఞ్హకథనత్థాయ నయం దదమానో భూతమిదన్తి, సారిపుత్త, పస్ససీతి ఆహ.

తత్థ భూతన్తి జాతం నిబ్బత్తం, ఖన్ధపఞ్చకస్సేతం నామం. ఇతి సత్థా ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధవసేన, సారిపుత్త, ఇమం పఞ్హం కథేహీ’’తి థేరస్స నయం దేతి. సహనయదానేన పన థేరస్స తీరే ఠితపురిసస్స వివటో ఏకఙ్గణో మహాసముద్దో వియ నయసతేన నయసహస్సేన పఞ్హబ్యాకరణం ఉపట్ఠాసి. అథ నం బ్యాకరోన్తో భూతమిదన్తి, భన్తేతిఆదిమాహ. తత్థ భూతమిదన్తి ఇదం నిబ్బత్తం ఖన్ధపఞ్చకం. సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతీతి సహ విపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ సమ్మా పస్సతి. పటిపన్నో హోతీతి సీలతో పట్ఠాయ యావ అరహత్తమగ్గా నిబ్బిదాదీనం అత్థాయ పటిపన్నో హోతి. తదాహారసమ్భవన్తి ఇదం కస్మా ఆరభి? ఏతం ఖన్ధపఞ్చకం ఆహారం పటిచ్చ ఠితం, తస్మా తం ఆహారసమ్భవం నామ కత్వా దస్సేతుం ఇదం ఆరభి. ఇతి ఇమినాపి పరియాయేన సేక్ఖపటిపదా కథితా హోతి. తదాహారనిరోధాతి తేసం ఆహారానం నిరోధేన. ఇదం కస్మా ఆరభి? తఞ్హి ఖన్ధపఞ్చకం ఆహారనిరోధా నిరుజ్ఝతి, తస్మా తం ఆహారనిరోధసమ్భవం నామ కత్వా దస్సేతుం ఇదం ఆరభి. ఇతి ఇమినాపి పరియాయేన సేక్ఖస్సేవ పటిపదా కథితా. నిబ్బిదాతి ఆదీని సబ్బాని కారణవచనానీతి వేదితబ్బాని. అనుపాదా విముత్తోతి చతూహి ఉపాదానేహి కఞ్చి ధమ్మం అగహేత్వా విముత్తో. సాధు సాధూతి ఇమినా థేరస్స బ్యాకరణం సమ్పహంసేత్వా సయమ్పి తథేవ బ్యాకరోన్తో పున ‘‘భూతమిద’’న్తిఆదిమాహాతి. పఠమం.

౨. కళారసుత్తవణ్ణనా

౩౨. దుతియే కళారఖత్తియోతి తస్స థేరస్స నామం. దన్తా పనస్స కళారా విసమసణ్ఠానా, తస్మా ‘‘కళారో’’తి వుచ్చతి. హీనాయావత్తోతి హీనస్స గిహిభావస్స అత్థాయ నివత్తో. అస్సాసమలత్థాతి అస్సాసం అవస్సయం పతిట్ఠం న హి నూన అలత్థ, తయో మగ్గే తీణి చ ఫలాని నూన నాలత్థాతి దీపేతి. యది హి తాని లభేయ్య, న సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తేయ్యాతి అయం థేరస్స అధిప్పాయో. న ఖ్వాహం, ఆవుసోతి అహం ఖో, ఆవుసో, ‘‘అస్సాసం పత్తో, న పత్తో’’తి న కఙ్ఖామి. థేరస్స హి సావకపారమీఞాణం అవస్సయో, తస్మా సో న కఙ్ఖతి. ఆయతిం పనావుసోతి ఇమినా ‘‘ఆయతిం పటిసన్ధి తుమ్హాకం ఉగ్ఘాటితా, న ఉగ్ఘాటితా’’తి అరహత్తప్పత్తిం పుచ్ఛతి. న ఖ్వాహం, ఆవుసో, విచికిచ్ఛామీతి ఇమినా థేరో తత్థ విచికిచ్ఛాభావం దీపేతి.

యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి ‘‘ఇమం సుతకారణం భగవతో ఆరోచేస్సామీ’’తి ఉపసఙ్కమి. అఞ్ఞా బ్యాకతాతి అరహత్తం బ్యాకతం. ఖీణా జాతీతి న థేరేన ఏవం బ్యాకతా, అయం పన థేరో తుట్ఠో పసన్నో ఏవం పదబ్యఞ్జనాని ఆరోపేత్వా ఆహ. అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసీతి తం సుత్వా సత్థా చిన్తేసి – ‘‘సారిపుత్తో ధీరో గమ్భీరో. న సో కేనచి కారణేన ఏవం బ్యాకరిస్సతి. సంఖిత్తేన పన పఞ్హో బ్యాకతో భవిస్సతి. పక్కోసాపేత్వా నం పఞ్హం బ్యాకరాపేస్సామీ’’తి అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసి.

సచే తం సారిపుత్తాతి ఇదం భగవా ‘‘న ఏస అత్తనో ధమ్మతాయ అఞ్ఞం బ్యాకరిస్సతి, పఞ్హమేతం పుచ్ఛిస్సామి, తం కథేన్తోవ అఞ్ఞం బ్యాకరిస్సతీ’’తి అఞ్ఞం బ్యాకరాపేతుం ఏవం పుచ్ఛి. యంనిదానావుసో, జాతీతి, ఆవుసో, అయం జాతి నామ యంపచ్చయా, తస్స పచ్చయస్స ఖయా ఖీణస్మిం జాతియా పచ్చయే జాతిసఙ్ఖాతం ఫలం ఖీణన్తి విదితం. ఇధాపి చ థేరో పఞ్హే అకఙ్ఖిత్వా అజ్ఝాసయే కఙ్ఖతి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అఞ్ఞా నామ తణ్హా ఖీణా, ఉపాదానం ఖీణం, భవో ఖీణో, పచ్చయో ఖీణో, కిలేసా ఖీణాతిఆదీహి బహూహి కారణేహి సక్కా బ్యాకాతుం, కథం కథేన్తో పన సత్థు అజ్ఝాసయం గహేతుం సక్ఖిస్సామీ’’తి.

కిఞ్చాపి ఏవం అజ్ఝాసయే కఙ్ఖతి, పఞ్హం పన అట్ఠపేత్వావ పచ్చయాకారవసేన బ్యాకాసి. సత్థాపి పచ్చయాకారవసేనేవ బ్యాకరాపేతుకామో, తస్మా ఏస బ్యాకరోన్తోవ అజ్ఝాసయం గణ్హి. తావదేవ ‘‘గహితో మే సత్థు అజ్ఝాసయో’’తి అఞ్ఞాసి. అథస్స నయసతేన నయసహస్సేన పఞ్హబ్యాకరణం ఉపట్ఠాసి. యస్మా పన భగవా ఉత్తరి పఞ్హం పుచ్ఛతి, తస్మా తేన తం బ్యాకరణం అనుమోదితన్తి వేదితబ్బం.

కథం జానతో పన తేతి ఇదం కస్మా ఆరభి? సవిసయే సీహనాదం నదాపేతుం. థేరో కిర సూకరనిఖాతలేణద్వారే దీఘనఖపరిబ్బాజకస్స వేదనాపరిగ్గహసుత్తే కథియమానే తాలవణ్టం గహేత్వా సత్థారం బీజయమానో ఠితో తిస్సో వేదనా పరిగ్గహేత్వా సావకపారమీఞాణం అధిగతో, అయమస్స సవిసయో. ఇమస్మిం సవిసయే ఠితో సీహనాదం నదిస్సతీతి నం సన్ధాయ సత్థా ఇదం పఞ్హం పుచ్ఛి. అనిచ్చాతి హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చా. యదనిచ్చం తం దుక్ఖన్తి ఏత్థ కిఞ్చాపి సుఖా వేదనా ఠితిసుఖా విపరిణామదుక్ఖా, దుక్ఖా వేదనా ఠితిదుక్ఖా విపరిణామసుఖా, అదుక్ఖమసుఖా ఞాణసుఖా అఞ్ఞాణదుక్ఖా, విపరిణామకోటియా పన సబ్బావ దుక్ఖా నామ జాతా. విదితన్తి యస్మా ఏవం వేదనాత్తయం దుక్ఖన్తి విదితం, తస్మా యా తత్థ తణ్హా, సా న ఉపట్ఠాసీతి దస్సేతి.

సాధు సాధూతి థేరస్స వేదనాపరిచ్ఛేదజాననే సమ్పహంసనం. థేరో హి వేదనా ఏకాతి వా ద్వే తిస్సో చతస్సోతి వా అవుత్తేపి వుత్తనయేన తాసం తిస్సోతి పరిచ్ఛేదం అఞ్ఞాసి, తేన తం భగవా సమ్పహంసన్తో ఏవమాహ. దుక్ఖస్మిన్తి ఇదం భగవా ఇమినా అధిప్పాయేన ఆహ – ‘‘సారిపుత్త, యం తయా ‘ఇమినా కారణేన వేదనాసు తణ్హా న ఉపట్ఠాసీ’తి బ్యాకతం, తం సుబ్యాకతం. ‘తిస్సో వేదనా’తి విభజన్తేన పన తే అతిప్పపఞ్చో కతో, తం ‘దుక్ఖస్మి’న్తి బ్యాకరోన్తేనపి హి తే సుబ్యాకతమేవ భవేయ్య. యంకిఞ్చి వేదయితం, తం దుక్ఖన్తి ఞాతమత్తేపి హి వేదనాసు తణ్హా న తిట్ఠతి’’.

కథం విమోక్ఖాతి కతరా విమోక్ఖా, కతరేన విమోక్ఖేన తయా అఞ్ఞా బ్యాకతాతి అత్థో? అజ్ఝత్తం విమోక్ఖాతి అజ్ఝత్తవిమోక్ఖేన, అజ్ఝత్తసఙ్ఖారే పరిగ్గహేత్వా పత్తఅరహత్తేనాతి అత్థో. తత్థ చతుక్కం వేదితబ్బం – అజ్ఝత్తం అభినివేసో అజ్ఝత్తం వుట్ఠానం, అజ్ఝత్తం అభినివేసో బహిద్ధా వుట్ఠానం, బహిద్ధా అభినివేసో బహిద్ధా వుట్ఠానం, బహిద్ధా అభినివేసో అజ్ఝత్తం వుట్ఠానన్తి. అజ్ఝత్తఞ్హి అభినివేసిత్వా బహిద్ధాధమ్మాపి దట్ఠబ్బాయేవ, బహిద్ధా అభినివేసిత్వా అజ్ఝత్తధమ్మాపి. తస్మా కోచి భిక్ఖు అజ్ఝత్తం సఙ్ఖారేసు ఞాణం ఓతారేత్వా తే వవత్థపేత్వా బహిద్ధా ఓతారేతి, బహిద్ధాపి పరిగ్గహేత్వా పున అజ్ఝత్తం ఓతారేతి, తస్స అజ్ఝత్త సఙ్ఖారే సమ్మసనకాలే మగ్గవుట్ఠానం హోతి. ఇతి అజ్ఝత్తం అభినివేసో అజ్ఝత్తం వుట్ఠానం నామ. కోచి అజ్ఝత్తం సఙ్ఖారేసు ఞాణం ఓతారేత్వా తే వవత్థపేత్వా బహిద్ధా ఓతారేతి, తస్స బహిద్ధా సఙ్ఖారే సమ్మసనకాలే మగ్గవుట్ఠానం హోతి. ఇతి అజ్ఝత్తం అభినివేసో బహిద్ధా వుట్ఠానం నామ. కోచి బహిద్ధా సఙ్ఖారేసు ఞాణం ఓతారేత్వా, తే వవత్థపేత్వా అజ్ఝత్తం ఓతారేతి, అజ్ఝత్తమ్పి పరిగ్గహేత్వా పున బహిద్ధా ఓతారేతి, తస్స బహిద్ధా సఙ్ఖారే సమ్మసనకాలే మగ్గవుట్ఠానం హోతి. ఇతి బహిద్ధా అభినివేసో బహిద్ధా వుట్ఠానం నామ. కోచి బహిద్ధా సఙ్ఖారేసు ఞాణం ఓతారేత్వా తే వవత్థపేత్వా అజ్ఝత్తం ఓతారేతి, తస్స అజ్ఝత్తసఙ్ఖారే సమ్మసనకాలే మగ్గవుట్ఠానం హోతి. ఇతి బహిద్ధా అభినివేసో అజ్ఝత్తం వుట్ఠానం నామ. తత్ర థేరో ‘‘అజ్ఝత్తసఙ్ఖారే పరిగ్గహేత్వా తేసం వవత్థానకాలే మగ్గవుట్ఠానేన అరహత్తం పత్తోస్మీ’’తి దస్సేన్తో అజ్ఝత్తం విమోక్ఖా ఖ్వాహం, ఆవుసోతి ఆహ.

సబ్బుపాదానక్ఖయాతి సబ్బేసం చతున్నమ్పి ఉపాదానానం ఖయేన. తథా సతో విహరామీతి తేనాకారేన సతియా సమన్నాగతో విహరామి. యథా సతం విహరన్తన్తి యేనాకారేన మం సతియా సమన్నాగతం విహరన్తం. ఆసవా నానుస్సవన్తీతి చక్ఖుతో రూపే సవన్తి ఆసవన్తి సన్దన్తి పవత్తన్తీతి ఏవం ఛహి ద్వారేహి ఛసు ఆరమ్మణేసు సవనధమ్మా కామాసవాదయో ఆసవా నానుస్సవన్తి నానుప్పవడ్ఢన్తి, యథా మే న ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. అత్తానఞ్చ నావజానామీతి అత్తానఞ్చ న అవజానామి. ఇమినా ఓమానపహానం కథితం. ఏవఞ్హి సతి పజాననా పసన్నా హోతి.

సమణేనాతి బుద్ధసమణేన. తేస్వాహం న కఙ్ఖామీతి తేసు అహం ‘‘కతరో కామాసవో, కతరో భవాసవో, కతరో దిట్ఠాసవో, కతరో అవిజ్జాసవో’’తి ఏవం సరూపభేదతోపి, ‘‘చత్తారో ఆసవా’’తి ఏవం గణనపరిచ్ఛేదతోపి న కఙ్ఖామి. తే మే పహీనాతి న విచికిచ్ఛామీతి తే మయ్హం పహీనాతి విచికిచ్ఛం న ఉప్పాదేమి. ఇదం భగవా ‘‘ఏవం బ్యాకరోన్తేనపి తయా సుబ్యాకతం భవేయ్య ‘అజ్ఝత్తం విమోక్ఖా ఖ్వాహం, ఆవుసో’తిఆదీని పన తే వదన్తేన అతిప్పపఞ్చో కతో’’తి దస్సేన్తో ఆహ.

ఉట్ఠాయాసనా విహారం పావిసీతి పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనతో ఉట్ఠహిత్వా విహారం అన్తోమహాగన్ధకుటిం పావిసి అసమ్భిన్నాయ ఏవ పరిసాయ. కస్మా? బుద్ధా హి అనిట్ఠితాయ దేసనాయ అసమ్భిన్నాయ పరిసాయ ఉట్ఠాయాసనా గన్ధకుటిం పవిసన్తా పుగ్గలథోమనత్థం వా పవిసన్తి ధమ్మథోమనత్థం వా. తత్థ పుగ్గలథోమనత్థం పవిసన్తో సత్థా ఏవం చిన్తేసి – ‘‘ఇమం మయా సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిట్ఠం విత్థారేన చ అవిభత్తం ధమ్మపటిగ్గాహకా భిక్ఖూ ఉగ్గహేత్వా ఆనన్దం వా కచ్చాయనం వా ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛిస్సన్తి, తే మయ్హం ఞాణేన సంసన్దేత్వా కథేస్సన్తి, తతోపి ధమ్మపటిగ్గాహకా పున మం పుచ్ఛిస్సన్తి. తేసమహం ‘సుకథితం, భిక్ఖవే, ఆనన్దేన, సుకథితం కచ్చాయనేన, మం చేపి తుమ్హే ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్యాథ, అహమ్పి నం ఏవమేవ బ్యాకరేయ్య’న్తి ఏవం తే పుగ్గలే థోమేస్సామి. తతో తేసు గారవం జనేత్వా భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిస్సన్తి, తేపి భిక్ఖూ అత్థే చ ధమ్మే చ నియోజేస్సన్తి, తే తేహి నియోజితా తిస్సో సిక్ఖా పరిపూరేత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సన్తీ’’తి.

అథ వా పనస్స ఏవం హోతి – ‘‘ఏస మయి పక్కన్తే అత్తనో ఆనుభావం కరిస్సతి, అథ నం అహమ్పి తథేవ థోమేస్సామి, తం మమ థోమనం సుత్వా గారవజాతా భిక్ఖూ ఇమం ఉపసఙ్కమితబ్బం, వచనఞ్చస్స సోతబ్బం సద్ధాతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తి, తం తేసం భవిస్సతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి ధమ్మథోమనత్థం పవిసన్తో ఏవం చిన్తేసి యథా ధమ్మదాయాదసుత్తే చిన్తేసి. తత్ర హిస్స ఏవం అహోసి – ‘‘మయి విహారం పవిట్ఠే ఆమిసదాయాదం గరహన్తో ధమ్మదాయాదఞ్చ థోమేన్తో ఇమిస్సంయేవ పరిసతి నిసిన్నో సారిపుత్తో ధమ్మం దేసేస్సతి, ఏవం ద్విన్నమ్పి అమ్హాకం ఏకజ్ఝాసయాయ మతియా దేసితా అయం దేసనా అగ్గా చ గరుకా చ భవిస్సతి పాసాణచ్ఛత్తసదిసా’’తి.

ఇధ పన ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఉక్కంసేత్వా పకాసేత్వా ఠపేతుకామో పుగ్గలథోమనత్థం ఉట్ఠాయాసనా విహారం పావిసి. ఈదిసేసు ఠానేసు భగవా నిసిన్నాసనేయేవ అన్తరహితో చిత్తగతియా విహారం పవిసతీతి వేదితబ్బో. యది హి కాయగతియా గచ్ఛేయ్య, సబ్బా పరిసా భగవన్తం పరివారేత్వా గచ్ఛేయ్య, సా ఏకవారం భిన్నా పున దుస్సన్నిపాతా భవేయ్యాతి భగవా అదిస్సమానేన కాయేన చిత్తగతియా ఏవ పావిసి.

ఏవం పవిట్ఠే పన భగవతి భగవతో అధిప్పాయానురూపమేవ సీహనాదం నదితుకామో తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో అచిరపక్కన్తస్స భగవతో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి. పుబ్బే అప్పటిసంవిదితన్తి ఇదం నామ పుచ్ఛిస్సతీతి పుబ్బే మయా అవిదితం అఞ్ఞాతం. పఠమం పఞ్హన్తి, ‘‘సచే తం, సారిపుత్త, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం కథం జానతా పన తయా, ఆవుసో సారిపుత్త, కథం పస్సతా అఞ్ఞా బ్యాకతా ఖీణా జాతీ’’తి ఇమం పఠమం పఞ్హం. దన్ధాయితత్తన్తి సత్థు ఆసయజాననత్థం దన్ధభావో అసీఘతా. పఠమం పఞ్హం అనుమోదీతి, ‘‘జాతి పనావుసో సారిపుత్త, కింనిదానా’’తి ఇమం దుతియం పఞ్హం పుచ్ఛన్తో, ‘‘యంనిదానావుసో, జాతీ’’తి ఏవం విస్సజ్జితం పఠమం పఞ్హం అనుమోది.

ఏతదహోసీతి భగవతా అనుమోదితే నయసతేన నయసహస్సేన పఞ్హస్స ఏకఙ్గణికభావేన పాకటీభూతత్తా ఏతం అహోసి. దివసమ్పాహం భగవతో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్యన్తి సకలదివసమ్పి అహం భగవతో ఏతం పటిచ్చసముప్పాదత్థం పుట్ఠో సకలదివసమ్పి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదబ్యఞ్జనేహి బ్యాకరేయ్యం. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘థేరో ఉళారసీహనాదం నదతి, సుకారణం ఏతం, దసబలస్స నం ఆరోచేస్సామీ’’తి. తస్మా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి.

సా హి భిక్ఖు సారిపుత్తస్స ధమ్మధాతూతి ఏత్థ ధమ్మధాతూతి పచ్చయాకారస్స వివటభావదస్సనసమత్థం సావకపారమీఞాణం. సావకానఞ్హి సావకపారమీఞాణం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగతికమేవ హోతి. యథా బుద్ధానం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా ధమ్మా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పాకటా హోన్తి, ఏవం థేరస్స సావకపారమీఞాణం సబ్బేపి సావకఞాణస్స గోచరధమ్మే జానాతీతి. దుతియం.

౩. ఞాణవత్థుసుత్తవణ్ణనా

౩౩. తతియే తం సుణాథాతి తం ఞాణవత్థుదేసనం సుణాథ. ఞాణవత్థూనీతి చేత్థ ఞాణమేవ ఞాణవత్థూతి వేదితబ్బం. జరామరణే ఞాణన్తిఆదీసు చతూసు పఠమం సవనమయఞాణం సమ్మసనఞాణం పటివేధఞాణం పచ్చవేక్ఖణఞాణన్తి చతుబ్బిధం వట్టతి, తథా దుతియం. తతియం పన ఠపేత్వా సమ్మసనఞాణం తివిధమేవ హోతి, తథా చతుత్థం. లోకుత్తరధమ్మేసు హి సమ్మసనం నామ నత్థి. జాతియా ఞాణన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇమినా ధమ్మేనాతి ఇమినా చతుసచ్చధమ్మేన వా మగ్గఞాణధమ్మేన వా.

దిట్ఠేనాతిఆదీసు దిట్ఠేనాతి ఞాణచక్ఖునా దిట్ఠేన. విదితేనాతి పఞ్ఞాయ విదితేన. అకాలికేనాతి కిఞ్చి కాలం అనతిక్కమిత్వా పటివేధానన్తరంయేవ ఫలదాయకేన. పత్తేనాతి అధిగతేన. పరియోగాళ్హేనాతి పరియోగాహితేన పఞ్ఞాయ అనుపవిట్ఠేన. అతీతానాగతే నయం నేతీతి ‘‘యే ఖో కేచీ’’తిఆదినా నయేన అతీతే చ అనాగతే చ నయం నేతి. ఏత్థ చ న చతుసచ్చధమ్మేన వా మగ్గఞాణధమ్మేన వా సక్కా అతీతానాగతే నయం నేతుం, చతుసచ్చే పన మగ్గఞాణేన పటివిద్ధే పరతో పచ్చవేక్ఖణఞాణం నామ హోతి. తేన నయం నేతీతి వేదితబ్బా. అబ్భఞ్ఞంసూతి అభిఅఞ్ఞంసు జానింసు. సేయ్యథాపాహం, ఏతరహీతి యథా అహం ఏతరహి చతుసచ్చవసేన జానామి. అన్వయే ఞాణన్తి అనుఅయే ఞాణం, ధమ్మఞాణస్స అనుగమనే ఞాణం, పచ్చవేక్ఖణఞాణస్సేతం నామం. ధమ్మే ఞాణన్తి మగ్గఞాణం. ఇమస్మిం సుత్తే ఖీణాసవస్స సేక్ఖభూమి కథితా హోతి. తతియం.

౪. దుతియఞాణవత్థుసుత్తవణ్ణనా

౩౪. చతుత్థే సత్తసత్తరీతి సత్త చ సత్తరి చ. బ్యఞ్జనభాణకా కిర తే భిక్ఖూ, బహుబ్యఞ్జనం కత్వా వుచ్చమానే పటివిజ్ఝితుం సక్కోన్తి, తస్మా తేసం అజ్ఝాసయేన ఇదం సుత్తం వుత్తం. ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి పచ్చయాకారే ఞాణం. పచ్చయాకారో హి ధమ్మానం పవత్తిట్ఠితికారణత్తా ధమ్మట్ఠితీతి వుచ్చతి, ఏత్థ ఞాణం ధమ్మట్ఠితిఞాణం, ఏతస్సేవ ఛబ్బిధస్స ఞాణస్సేతం అధివచనం. ఖయధమ్మన్తి ఖయగమనసభావం. వయధమ్మన్తి వయగమనసభావం. విరాగధమ్మన్తి విరజ్జనసభావం. నిరోధధమ్మన్తి నిరుజ్ఝనసభావం. సత్తసత్తరీతి ఏకేకస్మిం సత్త సత్త కత్వా ఏకాదససు పదేసు సత్తసత్తరి. ఇమస్మిం సుత్తే విపస్సనాపటివిపస్సనా కథితా. చతుత్థం.

౫. అవిజ్జాపచ్చయసుత్తవణ్ణనా

౩౫. పఞ్చమే సముదయో హోతీతి సత్థా ఇధేవ దేసనం ఓసాపేసి. కింకారణాతి? దిట్ఠిగతికస్స ఓకాసదానత్థం. తస్సఞ్హి పరిసతి ఉపారమ్భచిత్తో దిట్ఠిగతికో అత్థి, సో పఞ్హం పుచ్ఛిస్సతి, అథస్సాహం విస్సజ్జేస్సామీతి తస్స ఓకాసదానత్థం దేసనం ఓసాపేసి. నో కల్లో పఞ్హోతి అయుత్తో పఞ్హో. దుప్పఞ్హో ఏసోతి అత్థో. నను చ ‘‘కతమం ను ఖో, భన్తే, జరామరణ’’న్తి? ఇదం సుపుచ్ఛితన్తి. కిఞ్చాపి సుపుచ్ఛితం, యథా పన సతసహస్సగ్ఘనికే సువణ్ణథాలే వడ్ఢితస్స సుభోజనస్స మత్థకే ఆమలకమత్తేపి గూథపిణ్డే ఠపితే సబ్బం భోజనం దుబ్భోజనం హోతి ఛడ్డేతబ్బం, ఏవమేవ ‘‘కస్స చ పనిదం జరామరణ’’న్తి? ఇమినా సత్తూపలద్ధివాదపదేన గూథపిణ్డేన తం భోజనం దుబ్భోజనం వియ అయమ్పి సబ్బో దుప్పఞ్హోవ జాతోతి.

బ్రహ్మచరియవాసోతి అరియమగ్గవాసో. తం జీవం తం సరీరన్తి యస్స హి అయం దిట్ఠి, సో ‘‘జీవే ఉచ్ఛిజ్జమానే సరీరం ఉచ్ఛిజ్జతి, సరీరే ఉచ్ఛిజ్జన్తే జీవితం ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి గణ్హాతి. ఏవం గణ్హతో సా దిట్ఠి ‘‘సత్తో ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి గహితత్తా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి నామ హోతి. సచే పన సఙ్ఖారావ ఉప్పజ్జన్తి చేవ నిరుజ్ఝన్తి చాతి గణ్హేయ్య, సాసనావచరా సమ్మాదిట్ఠి నామ భవేయ్య. అరియమగ్గో చ నామేసో వట్టం నిరోధేన్తో వట్టం సముచ్ఛిన్దన్తో ఉప్పజ్జతి, తదేవ తం వట్టం ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా గహితాకారస్స సమ్భవే సతి వినావ మగ్గభావనాయ నిరుజ్ఝతీతి మగ్గభావనా నిరత్థకా హోతి. తేన వుత్తం ‘‘బ్రహ్మచరియవాసో న హోతీ’’తి.

దుతియనయే అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి యస్స అయం దిట్ఠి, సో ‘‘సరీరం ఇధేవ ఉచ్ఛిజ్జతి, న జీవితం, జీవితం పన పఞ్జరతో సకుణో వియ యథాసుఖం గచ్ఛతీ’’తి గణ్హాతి. ఏవం గణ్హతో సా దిట్ఠి ‘‘ఇమస్మా లోకా జీవితం పరలోకం గత’’న్తి గహితత్తా సస్సతదిట్ఠి నామ హోతి. అయఞ్చ అరియమగ్గో తేభూమకవట్టం వివట్టేన్తో ఉప్పజ్జతి, సో ఏకసఙ్ఖారేపి నిచ్చే ధువే సస్సతే సతి ఉప్పన్నోపి వట్టం వివట్టేతుం న సక్కోతీతి మగ్గభావనా నిరత్థకా హోతి. తేన వుత్తం ‘‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి వా భిక్ఖు దిట్ఠియా సతి బ్రహ్మచరియవాసో న హోతీ’’తి.

విసూకాయికానీతిఆది సబ్బం మిచ్ఛాదిట్ఠివేవచనమేవ. సా హి సమ్మాదిట్ఠియా వినివిజ్ఝనట్ఠేన విసూకమివ అత్తానం ఆవరణతో విసూకాయికం, సమ్మాదిట్ఠిం అననువత్తిత్వా తస్సా విరోధేన పవత్తనతో విసేవితం, కదాచి ఉచ్ఛేదస్స కదాచి సస్సతస్స గహణతో విరూపం ఫన్దితం విప్ఫన్దితన్తి వుచ్చతి. తాలావత్థుకతానీతి తాలవత్థు వియ కతాని, పున అవిరుహణట్ఠేన మత్థకచ్ఛిన్నతాలో వియ సమూలం తాలం ఉద్ధరిత్వా తస్స పతిట్ఠితట్ఠానం వియ చ కతానీతి అత్థో. అనభావంకతానీతి అనుఅభావం కతానీతి. పఞ్చమం.

౬. దుతియఅవిజ్జాపచ్చయసుత్తవణ్ణనా

౩౬. ఛట్ఠే ఇతి వా, భిక్ఖవే, యో వదేయ్యాతి తస్సం పరిసతి దిట్ఠిగతికో పఞ్హం పుచ్ఛితుకామో అత్థి, సో పన అవిసారదధాతుకో ఉట్ఠాయ దసబలం పుచ్ఛితుం న సక్కోతి, తస్మా తస్స అజ్ఝాసయేన సయమేవ పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జేన్తో సత్థా ఏవమాహ. ఛట్ఠం.

౭. నతుమ్హసుత్తవణ్ణనా

౩౭. సత్తమే న తుమ్హాకన్తి అత్తని హి సతి అత్తనియం నామ హోతి. అత్తాయేవ చ నత్థి, తస్మా ‘‘న తుమ్హాక’’న్తి ఆహ. నపి అఞ్ఞేసన్తి అఞ్ఞో నామ పరేసం అత్తా, తస్మిం సతి అఞ్ఞేసం నామ సియా, సోపి నత్థి, తస్మా ‘‘నపి అఞ్ఞేస’’న్తి ఆహ. పురాణమిదం, భిక్ఖవే, కమ్మన్తి నయిదం పురాణకమ్మమేవ, పురాణకమ్మనిబ్బత్తో పనేస కాయో, తస్మా పచ్చయవోహారేన ఏవం వుత్తో. అభిసఙ్ఖతన్తిఆది కమ్మవోహారస్సేవ వసేన పురిమలిఙ్గసభాగతాయ వుత్తం, అయం పనేత్థ అత్థో – అభిసఙ్ఖతన్తి పచ్చయేహి కతోతి దట్ఠబ్బో. అభిసఞ్చేతయితన్తి చేతనావత్థుకో చేతనామూలకోతి దట్ఠబ్బో. వేదనియన్తి వేదనియవత్థూతి దట్ఠబ్బో. సత్తమం.

౮. చేతనాసుత్తవణ్ణనా

౩౮. అట్ఠమే యఞ్చ, భిక్ఖవే, చేతేతీతి యం చేతనం చేతేతి, పవత్తేతీతి అత్థో. యఞ్చ పకప్పేతీతి యం పకప్పనం పకప్పేతి, పవత్తేతిచ్చేవ అత్థో. యఞ్చ అనుసేతీతి యఞ్చ అనుసయం అనుసేతి, పవత్తేతిచ్చేవ అత్థో. ఏత్థ చ చేతేతీతి తేభూమకకుసలాకుసలచేతనా గహితా, పకప్పేతీతి అట్ఠసు లోభసహగతచిత్తేసు తణ్హాదిట్ఠికప్పా గహితా, అనుసేతీతి ద్వాదసన్నం చేతనానం సహజాతకోటియా చేవ ఉపనిస్సయకోటియా చ అనుసయో గహితో. ఆరమ్మణమేతం హోతీతి (చేతనాదిధమ్మజాతే సతి కమ్మవిఞ్ఞాణస్స ఉప్పత్తియా అవారితత్తా) ఏతం చేతనాదిధమ్మజాతం పచ్చయో హోతి. పచ్చయో హి ఇధ ఆరమ్మణన్తి అధిప్పేతా. విఞ్ఞాణస్స ఠితియాతి కమ్మవిఞ్ఞాణస్స ఠితత్థం. ఆరమ్మణే సతీతి తస్మిం పచ్చయే సతి. పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స హోతీతి తస్స కమ్మవిఞ్ఞాణస్స పతిట్ఠా హోతి. తస్మిం పతిట్ఠితే విఞ్ఞాణేతి తస్మిం కమ్మవిఞ్ఞాణే పతిట్ఠితే. విరూళ్హేతి కమ్మం జవాపేత్వా పటిసన్ధిఆకడ్ఢనసమత్థతాయ నిబ్బత్తమూలే జాతే. పునబ్భవాభినిబ్బత్తీతి పునబ్భవసఙ్ఖాతా అభినిబ్బత్తి.

నో చే, భిక్ఖవే, చేతేతీతి ఇమినా తేభూమకచేతనాయ అప్పవత్తనక్ఖణో వుత్తో. నో చే పకప్పేతీతి ఇమినా తణ్హాదిట్ఠికప్పానం అప్పవత్తనక్ఖణో. అథ చే అనుసేతీతి ఇమినా తేభూమకవిపాకేసు పరిత్తకిరియాసు రూపేతి ఏత్థ అప్పహీనకోటియా అనుసయో గహితో. ఆరమ్మణమేతం హోతీతి అనుసయే సతి కమ్మవిఞ్ఞాణస్స ఉప్పత్తియా అవారితత్తా ఏతం అనుసయజాతం పచ్చయోవ హోతి.

నో చేవ చేతేతీతిఆదీసు పఠమపదే తేభూమకకుసలాకుసలచేతనా నివత్తా, దుతియపదే అట్ఠసు చిత్తేసు తణ్హాదిట్ఠియో, తతియపదే వుత్తప్పకారేసు ధమ్మేసు యో అప్పహీనకోటియా అనుసయితో అనుసయో, సో నివత్తో.

అపిచేత్థ అసమ్మోహత్థం చేతేతి పకప్పేతి అనుసేతి, చేతేతి న పకప్పేతి అనుసేతి, న చేతేతి న పకప్పేతి అనుసేతి, న చేతేతి న పకప్పేతి న అనుసేతీతి ఇదమ్పి చతుక్కం వేదితబ్బం. తత్థ పఠమనయే ధమ్మపరిచ్ఛేదో దస్సితో. దుతియనయే చేతేతీతి తేభూమకకుసలచేతనా చేవ చతస్సో చ అకుసలచేతనా గహితా. న పకప్పేతీతి అట్ఠసు చిత్తేసు తణ్హాదిట్ఠియో నివత్తా. అనుసేతీతి తేభూమకకుసలే ఉపనిస్సయకోటియా, చతూసు అకుసలచేతనాసు సహజాతకోటియా చేవ ఉపనిస్సయకోటియా చ అనుసయో గహితో. తతియనయే న చేతేతీతి తేభూమకకుసలాకుసలం నివత్తం, న పకప్పేతీతి అట్ఠసు చిత్తేసు తణ్హాదిట్ఠియో నివత్తా, అనుసేతీతి సుత్తే ఆగతం వారేత్వా తేభూమకకుసలాకుసలవిపాకకిరియారూపేసు అప్పహీనకోటియా ఉపనిస్సయో గహితో. చతుత్థనయో పురిమసదిసోవ.

తదప్పతిట్ఠితేతి తస్మిం అప్పతిట్ఠితే. అవిరూళ్హేతి కమ్మం జవాపేత్వా పటిసన్ధిఆకడ్ఢనసమత్థతాయ అనిబ్బత్తమూలే. ఏత్థ పన కిం కథితన్తి? అరహత్తమగ్గస్స కిచ్చం, ఖీణాసవస్స కిచ్చకరణన్తిపి నవలోకుత్తరధమ్మాతిపి వత్తుం వట్టతి. ఏత్థ చ విఞ్ఞాణస్స చేవ ఆయతిం పునబ్భవస్స చ అన్తరే ఏకో సన్ధి, వేదనాతణ్హానమన్తరే ఏకో, భవజాతీనమన్తరే ఏకోతి. అట్ఠమం.

౯. దుతియచేతనాసుత్తవణ్ణనా

౩౯. నవమే విఞ్ఞాణనామరూపానం అన్తరే ఏకో సన్ధి, వేదనాతణ్హానమన్తరే ఏకో, భవజాతీనమన్తరే ఏకోతి. నవమం.

౧౦. తతియచేతనాసుత్తవణ్ణనా

౪౦. దసమే నతీతి తణ్హా. సా హి పియరూపేసు రూపాదీసు నమనట్ఠేన ‘‘నతీ’’తి వుచ్చతి. ఆగతి గతి హోతీతి ఆగతిమ్హి గతి హోతి, ఆగతే పచ్చుపట్ఠితే కమ్మే వా కమ్మనిమిత్తే వా గహినిమిత్తే వా పటిసన్ధివసేన విఞ్ఞాణస్స గతి హోతి. చుతూపపాతోతి ఏవం విఞ్ఞాణస్స ఆగతే పటిసన్ధివిసయే గతియా సతి ఇతో చవనసఙ్ఖాతా చుతి, తత్థూపపత్తిసఙ్ఖాతో ఉపపాతోతి అయం చుతూపపాతో నామ హోతి. ఏవం ఇమస్మిం సుత్తే నతియా చ ఆగతిగతియా చ అన్తరే ఏకోవ సన్ధి కథితోతి. దసమం.

కళారఖత్తియవగ్గో చతుత్థో.