౫. భూమిజసుత్తవణ్ణనా

౨౫-౨౬. పఞ్చమే భూమిజోతి తస్స థేరస్స నామం. సేసమిధాపి పురిమసుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అయం పన విసేసో – యస్మా ఇదం సుఖదుక్ఖం న కేవలం ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి, కాయేనపి కరియమానం కరీయతి, వాచాయపి మనసాపి, అత్తనాపి కరియమానం కరీయతి, పరేనపి కరియమానం కరీయతి, సమ్పజానేనపి కరియమానం కరీయతి, అసమ్పజానేనపి, తస్మా తస్స అపరమ్పి పచ్చయవిసేసం దస్సేతుం కాయే వా హానన్ద, సతీతిఆదిమాహ. కాయసఞ్చేతనాహేతూతి కాయద్వారే ఉప్పన్నచేతనాహేతు. వచీసఞ్చేతనామనోసఞ్చేతనాసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ కాయద్వారే కామావచరకుసలాకుసలవసేన వీసతి చేతనా లబ్భన్తి, తథా వచీద్వారే. మనోద్వారే నవహి రూపారూపచేతనాహి సద్ధిం ఏకూనతింసాతి తీసు ద్వారేసు ఏకూనసత్తతి చేతనా హోన్తి, తప్పచ్చయం విపాకసుఖదుక్ఖం దస్సితం. అవిజ్జాపచ్చయా చాతి ఇదం తాపి చేతనా అవిజ్జాపచ్చయా హోన్తీతి దస్సనత్థం వుత్తం. యస్మా పన తం యథావుత్తచేతనాభేదం కాయసఙ్ఖారఞ్చేవ వచీసఙ్ఖారఞ్చ మనోసఙ్ఖారఞ్చ పరేహి అనుస్సాహితో సామం అసఙ్ఖారికచిత్తేన కరోతి, పరేహి కారియమానో ససఙ్ఖారికచిత్తేనాపి కరోతి, ‘‘ఇదం నామ కమ్మం కరోతి, తస్స ఏవరూపో నామ విపాకో భవిస్సతీ’’తి, ఏవం కమ్మఞ్చ విపాకఞ్చ జానన్తోపి కరోతి, మాతాపితూసు చేతియవన్దనాదీని కరోన్తేసు అనుకరోన్తా దారకా వియ కేవలం కమ్మమేవ జానన్తో ‘‘ఇమస్స పన కమ్మస్స అయం విపాకో’’తి విపాకం అజానన్తోపి కరోతి, తస్మా తం దస్సేతుం సామం వా తం, ఆనన్ద, కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతీతిఆది వుత్తం.

ఇమేసు, ఆనన్ద, ధమ్మేసూతి యే ఇమే ‘‘సామం వా తం, ఆనన్ద, కాయసఙ్ఖార’’న్తిఆదీసు చతూసు ఠానేసు వుత్తా ఛసత్తతి ద్వేసతా చేతనాధమ్మా, ఇమేసు ధమ్మేసు అవిజ్జా ఉపనిస్సయకోటియా అనుపతితా. సబ్బేపి హి తే ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. ఇదాని వివట్టం దస్సేన్తో అవిజ్జాయ త్వేవాతిఆదిమాహ. సో కాయో న హోతీతి యస్మిం కాయే సతి కాయసఞ్చేతనాపచ్చయం అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, సో కాయో న హోతి. వాచామనేసుపి ఏసేవ నయో. అపిచ కాయోతి చేతనాకాయో, వాచాపి చేతనావాచా, మనోపి కమ్మమనోయేవ. ద్వారకాయో వా కాయో. వాచామనేసుపి ఏసేవ నయో. ఖీణాసవో చేతియం వన్దతి, ధమ్మం భణతి, కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి, కథమస్స కాయాదయో న హోన్తీతి? అవిపాకత్తా. ఖీణాసవేన హి కతం కమ్మం నేవ కుసలం హోతి నాకుసలం. అవిపాకం హుత్వా కిరియామత్తే తిట్ఠతి, తేనస్స తే కాయాదయో న హోన్తీతి వుత్తం.

ఖేత్తం తం న హోతీతిఆదీసుపి విరుహనట్ఠేన తం ఖేత్తం న హోతి, పతిట్ఠానట్ఠేన వత్థు న హోతి, పచ్చయట్ఠేన ఆయతనం న హోతి, కారణట్ఠేన అధికరణం న హోతి. సఞ్చేతనామూలకఞ్హి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య, సా సఞ్చేతనా ఏతేసం విరుహనాదీనం అత్థానం అభావేన తస్స సుఖదుక్ఖస్స నేవ ఖేత్తం, న వత్థు న ఆయతనం, న అధికరణం హోతీతి. ఇమస్మిం సుత్తే వేదనాదీసు సుఖదుక్ఖమేవ కథితం, తఞ్చ ఖో విపాకమేవాతి. పఞ్చమం.

ఛట్ఠం ఉపవాణసుత్తం ఉత్తానమేవ. ఏత్థ పన వట్టదుక్ఖమేవ కథితన్తి. ఛట్ఠం.