౩. దసబలవగ్గో

౧. దసబలసుత్తవణ్ణనా

౨౧. దసబలవగ్గస్స పఠమం దుతియస్సేవ సఙ్ఖేపో.

౨. దుతియదసబలసుత్తవణ్ణనా

౨౨. దుతియం భగవతా అత్తనో అజ్ఝాసయస్స వసేన వుత్తం. తత్థ దసబలసమన్నాగతోతి దసహి బలేహి సమన్నాగతో. బలఞ్చ నామేతం దువిధం కాయబలఞ్చ ఞాణబలఞ్చ. తేసు తథాగతస్స కాయబలం హత్థికులానుసారేన వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి –

‘‘కాళావకఞ్చ గఙ్గేయ్యం, పణ్డరం తమ్బపిఙ్గలం;

గన్ధమఙ్గలహేమఞ్చ, ఉపోసథఛద్దన్తిమే దసా’’తి.(మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౮; విభ. అట్ఠ. ౭౬౦); –

ఇమాని దస హత్థికులాని. తత్థ కాళావకన్తి పకతిహత్థికులం దట్ఠబ్బం. యం దసన్నం పురిసానం కాయబలం, తం ఏకస్స కాళావకస్స హత్థినో. యం దసన్నం కాళావకానం బలం, తం ఏకస్స గఙ్గేయ్యస్స. యం దసన్నం గఙ్గేయ్యానం, తం ఏకస్స పణ్డరస్స. యం దసన్నం పణ్డరానం, తం ఏకస్స తమ్బస్స. యం దసన్నం తమ్బానం, తం ఏకస్స పిఙ్గలస్స. యం దసన్నం పిఙ్గలానం, తం ఏకస్స గన్ధహత్థినో. యం దసన్నం గన్ధహత్థీనం, తం ఏకస్స మఙ్గలస్స. యం దసన్నం మఙ్గలానం, తం ఏకస్స హేమవతస్స. యం దసన్నం హేమవతానం, తం ఏకస్స ఉపోసథస్స. యం దసన్నం ఉపోసథానం, తం ఏకస్స ఛద్దన్తస్స. యం దసన్నం ఛద్దన్తానం, తం ఏకస్స తథాగతస్స. నారాయనసఙ్ఘాతబలన్తిపి ఇదమేవ వుచ్చతి. తదేతం పకతిహత్థిగణనాయ హత్థీనం కోటిసహస్సానం, పురిసగణనాయ దసన్నం పురిసకోటిసహస్సానం బలం హోతి. ఇదం తావ తథాగతస్స కాయబలం. ‘‘దసబలసమన్నాగతో’’తి ఏత్థ పన ఏతం సఙ్గహం న గచ్ఛతి. ఏతఞ్హి బాహిరకం లామకం తిరచ్ఛానగతానం సీహాదీనమ్పి హోతి. ఏతఞ్హి నిస్సాయ దుక్ఖపరిఞ్ఞా వా సముదయప్పహానం వా మగ్గభావనా వా ఫలసచ్ఛికిరియా వా నత్థి. అఞ్ఞం పన దససు ఠానేసు అకమ్పనత్థేన ఉపత్థమ్భనత్థేన చ దసవిధం ఞాణబలం నామ అత్థి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘దసబలసమన్నాగతో’’తి.

కతమం పన తన్తి? ఠానాట్ఠానాదీనం యథాభూతం జాననం. సేయ్యథిదం – ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో జాననం ఏకం, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం కమ్మసమాదానానం ఠానసో హేతుసో యథాభూతం విపాకజాననం ఏకం, సబ్బత్థగామినిపటిపదాజాననం ఏకం, అనేకధాతునానాధాతులోకజాననం ఏకం, పరసత్తానం పరపుగ్గలానం నానాధిముత్తికతాజాననం ఏకం, తేసంయేవ ఇన్ద్రియపరోపరియత్తజాననం ఏకం, ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనం సంకిలేసవోదానవుట్ఠానజాననం ఏకం, పుబ్బేనివాసజాననం ఏకం, సత్తానం చుతూపపాతజాననం ఏకం, ఆసవక్ఖయజాననం ఏకన్తి. అభిధమ్మే పన –

‘‘ఇధ తథాగతో ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానాతి. యమ్పి తథాగతో ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానాతి. ఇదమ్పి తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి, యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతీ’’తి.

ఆదినా (విభ. ౭౬౦) నయేన విత్థారతో ఆగతానేవ. అత్థవణ్ణనాపి నేసం విభఙ్గట్ఠకథాయఞ్చేవ (విభ. అట్ఠ. ౭౬౦) పపఞ్చసూదనియా చ మజ్ఝిమట్ఠకథాయ (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౮) సబ్బాకారతో వుత్తా. సా తత్థ వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బా.

చతూహి చ వేసారజ్జేహీతి ఏత్థ సారజ్జపటిపక్ఖం వేసారజ్జం, చతూసు ఠానేసు వేసారజ్జభావం పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఉప్పన్నసోమనస్సమయఞాణస్సేతం నామం. కతమేసు చతూసు? ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతో ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధా’’తిఆదీసు చోదనావత్థూసు. తత్రాయం పాళి –

‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాగతస్స వేసారజ్జాని…పే…. కతమాని చత్తారి? ‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతో ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధా’తి తత్ర వత మం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా కోచి వా లోకస్మిం సహ ధమ్మేన పటిచోదేస్సతీతి నిమిత్తమేతం, భిక్ఖవే, న సమనుపస్సామి. ఏతమహం, భిక్ఖవే, నిమిత్తం అసమనుపస్సన్తో ఖేమప్పత్తో అభయప్పత్తో వేసారజ్జప్పత్తో విహరామి. ‘ఖీణాసవస్స తే పటిజానతో ఇమే ఆసవా అపరిక్ఖీణా’తి తత్ర వత మం…పే… ‘యే ఖో పన తే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా, తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’తి తత్ర వత మం…పే… ‘యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితో, సో న నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’తి తత్ర వత మం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా…పే… వేసారజ్జప్పత్తో విహరామీ’’తి (అ. ని. ౪.౮).

ఆసభం ఠానన్తి సేట్ఠట్ఠానం ఉత్తమట్ఠానం. ఆసభా వా పుబ్బబుద్ధా, తేసం ఠానన్తి అత్థో. అపిచ గవసతజేట్ఠకో ఉసభో, గవసహస్సజేట్ఠకో వసభో, వజసతజేట్ఠకో వా ఉసభో, వజసహస్సజేట్ఠకో వసభో, సబ్బగవసేట్ఠో సబ్బపరిస్సయసహో సేతో పాసాదికో మహాభారవహో అసనిసతసద్దేహిపి అసమ్పకమ్పియో నిసభో, సో ఇధ ఉసభోతి అధిప్పేతో. ఇదమ్పి హి తస్స పరియాయవచనం. ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం. ఠానన్తి చతూహి పాదేహి పథవిం ఉప్పీళేత్వా అవట్ఠానం (మ. ని. ౧.౧౫౦). ఇదం పన ఆసభం వియాతి ఆసభం. యథేవ హి నిసభసఙ్ఖాతో ఉసభో ఉసభబలేన సమన్నాగతో చతూహి పాదేహి పథవిం ఉప్పీళేత్వా అచలట్ఠానేన తిట్ఠతి, ఏవం తథాగతోపి దసహి తథాగతబలేహి సమన్నాగతో చతూహి వేసారజ్జపాదేహి అట్ఠపరిసపథవిం ఉప్పీళేత్వా సదేవకే లోకే కేనచి పచ్చత్థికేన పచ్చామిత్తేన అకమ్పియో అచలట్ఠానేన తిట్ఠతి. ఏవం తిట్ఠమానో చ తం ఆసభం ఠానం పటిజానాతి ఉపగచ్ఛతి న పచ్చక్ఖాతి, అత్తని ఆరోపేతి. తేన వుత్తం ‘‘ఆసభం ఠానం పటిజానాతీ’’తి.

పరిసాసూతి ‘‘అట్ఠ ఖో ఇమా, సారిపుత్త, పరిసా. కతమా అట్ఠ? ఖత్తియపరిసా బ్రాహ్మణపరిసా గహపతిపరిసా సమణపరిసా చాతుమహారాజికపరిసా తావతింసపరిసా మారపరిసా బ్రహ్మపరిసా’’తి, ఇమాసు అట్ఠసు పరిసాసు. సీహనాదం నదతీతి సేట్ఠనాదం అభీతనాదం నదతి, సీహనాదసదిసం వా నాదం నదతి. అయమత్థో సీహనాదసుత్తేన దీపేతబ్బో. యథా వా సీహో సహనతో చేవ హననతో చ సీహోతి వుచ్చతి, ఏవం తథాగతో లోకధమ్మానం సహనతో పరప్పవాదానఞ్చ హననతో సీహోతి వుచ్చతి. ఏవం వుత్తస్స సీహస్స నాదం సీహనాదం. తత్థ యథా సీహో సీహబలేన సమన్నాగతో సబ్బత్థ విసారదో విగతలోమహంసో సీహనాదం నదతి, ఏవం తథాగతసీహోపి తథాగతబలేహి సమన్నాగతో అట్ఠసు పరిసాసు విసారదో విగతలోమహంసో, ‘‘ఇతి రూప’’న్తిఆదినా నయేన నానావిధదేసనావిలాససమ్పన్నం సీహనాదం నదతి. తేన వుత్తం ‘‘పరిసాసు సీహనాదం నదతీ’’తి.

బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతీతి ఏత్థ బ్రహ్మన్తి సేట్ఠం ఉత్తమం, విసుద్ధస్స ధమ్మచక్కస్సేతం అధివచనం. తం పన ధమ్మచక్కం దువిధం హోతి పటివేధఞాణఞ్చ దేసనాఞాణఞ్చ. తత్థ పఞ్ఞాపభావితం అత్తనో అరియఫలావహం పటివేధఞాణం, కరుణాపభావితం సావకానం అరియఫలావహం దేసనాఞాణం. తత్థ పటివేధఞాణం ఉప్పజ్జమానం ఉప్పన్నన్తి దువిధం. తఞ్హి అభినిక్ఖమనతో పట్ఠాయ యావ అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. తుసితభవనతో వా యావ మహాబోధిపల్లఙ్కే అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. దీపఙ్కరతో వా పట్ఠాయ యావ అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. దేసనాఞాణమ్పి పవత్తమానం పవత్తన్తి దువిధం. తఞ్హి యావ అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞస్స సోతాపత్తిమగ్గా పవత్తమానం, ఫలక్ఖణే పవత్తం నామ. తేసు పటివేధఞాణం లోకుత్తరం, దేసనాఞాణం లోకియం. ఉభయమ్పి పనేతం అఞ్ఞేహి అసాధారణం బుద్ధానంయేవ ఓరసఞాణం.

ఇదాని యం ఇమినా ఞాణేన సమన్నాగతో సీహనాదం నదతి, తం దస్సేతుం ఇతి రూపన్తిఆదిమాహ. తత్థ ఇతి రూపన్తి ఇదం రూపం ఏత్తకం రూపం, ఇతో ఉద్ధం రూపం నత్థీతి రుప్పనసభావఞ్చేవ భూతుపాదాయభేదఞ్చ ఆదిం కత్వా లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానవసేన అనవసేసరూపపరిగ్గహో వుత్తో. ఇతి రూపస్స సముదయోతి ఇమినా ఏవం పరిగ్గహితస్స రూపస్స సముదయో వుత్తో. తత్థ ఇతీతి ఏవం సముదయో హోతీతి అత్థో. తస్స విత్థారో ‘‘అవిజ్జాసముదయా రూపసముదయో తణ్హాసముదయా, కమ్మసముదయా ఆహారసముదయా రూపసముదయోతి నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౫౦) ఏవం వేదితబ్బో. అత్థఙ్గమేపి ‘‘అవిజ్జానిరోధా రూపనిరోధో…పే… విపరిణామలక్ఖణం పస్సన్తోపి రూపక్ఖన్ధస్స నిరోధం పస్సతీ’’తి అయం విత్థారో.

ఇతి వేదనాతిఆదీసుపి అయం వేదనా ఏత్తకా వేదనా, ఇతో ఉద్ధం వేదనా నత్థి, అయం సఞ్ఞా, ఇమే సఙ్ఖారా, ఇదం విఞ్ఞాణం ఏత్తకం విఞ్ఞాణం, ఇతో ఉద్ధం విఞ్ఞాణం నత్థీతి వేదయితసఞ్జాననఅభిసఙ్ఖరణవిజాననసభావఞ్చేవ సుఖాదిరూపసఞ్ఞాదిఫస్సాదిచక్ఖువిఞ్ఞాణాదిభేదఞ్చ ఆదిం కత్వా లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానవసేన అనవసేసవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణపరిగ్గహో వుత్తో. ఇతి వేదనాయ సముదయోతిఆదీహి పన ఏవం పరిగ్గహితానం వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణానం సముదయో వుత్తో. తత్రాపి ఇతీతి ఏవం సముదయో హోతీతి అత్థో. తేసమ్పి విత్థారో ‘‘అవిజ్జాసముదయా వేదనాసముదయో’’తి (పటి. మ. ౧.౫౦) రూపే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – తీసు ఖన్ధేసు ‘‘ఆహారసముదయా’’తి అవత్వా ‘‘ఫస్ససముదయా’’తి వత్తబ్బం, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధే ‘‘నామరూపసముదయా’’తి. అత్థఙ్గమపదమ్పి తేసంయేవ వసేన యోజేతబ్బం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పన ఉదయబ్బయవినిచ్ఛయో సబ్బాకారపరిపూరో విసుద్ధిమగ్గే వుత్తో.

ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతీతి అయమ్పి అపరో సీహనాదో. తస్సత్థో – ఇమస్మిం అవిజ్జాదికే పచ్చయే సతి ఇదం సఙ్ఖారాదికం ఫలం హోతి. ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతీతి ఇమస్స అవిజ్జాదికస్స పచ్చయస్స ఉప్పాదా ఇదం సఙ్ఖారాదికం ఫలం ఉప్పజ్జతి. ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతీతి ఇమస్మిం అవిజ్జాదికే పచ్చయే అసతి ఇదం సఙ్ఖారాదికం ఫలం న హోతి. ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతీతి ఇమస్స అవిజ్జాదికస్స పచ్చయస్స నిరోధా ఇదం సఙ్ఖారాదికం ఫలం నిరుజ్ఝతి. ఇదాని యథా తం హోతి చేవ నిరుజ్ఝతి చ, తం విత్థారతో దస్సేతుం యదిదం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతిఆదిమాహ.

ఏవం స్వాక్ఖాతోతి ఏవం పఞ్చక్ఖన్ధవిభజనాదివసేన సుట్ఠు అక్ఖాతో కథితో. ధమ్మోతి పఞ్చక్ఖన్ధపచ్చయాకారధమ్మో. ఉత్తానోతి అనికుజ్జితో. వివటోతి వివరిత్వా ఠపితో. పకాసితోతి దీపితో జోతితో. ఛిన్నపిలోతికోతి పిలోతికా వుచ్చతి ఛిన్నం భిన్నం తత్థ తత్థ సిబ్బితగణ్ఠితం జిణ్ణవత్థం, తం యస్స నత్థీతి అట్ఠహత్థం నవహత్థం వా అహతసాటకం నివత్థో, సో ఛిన్నపిలోతికో నామ. అయమ్పి ధమ్మో తాదిసో. న హేత్థ కోహఞ్ఞాదివసేన ఛిన్నభిన్నసిబ్బితగణ్ఠితభావో అత్థి. అపిచ ఖుద్దకసాటకోపి పిలోతికాతి వుచ్చతి, సా యస్స నత్థి, అట్ఠనవహత్థో మహాపటో అత్థి, సోపి ఛిన్నపిలోతికో, అపగతపిలోతికోతి అత్థో. తాదిసో అయం ధమ్మో. యథా హి చతుహత్థం సాటకం గహేత్వా పరిగ్గహణం కరోన్తో పురిసో ఇతో చితో చ అఞ్ఛన్తో కిలమతి, ఏవం బాహిరకసమయే పబ్బజితా అత్తనో పరిత్తకం ధమ్మం ‘‘ఏవం సతి ఏవం భవిస్సతీ’’తి కప్పేత్వా కప్పేత్వా వడ్ఢేన్తా కిలమన్తి. యథా పన అట్ఠహత్థనవహత్థేన పరిగ్గహణం కరోన్తో యథారుచి పారుపతి న కిలమతి, నత్థి తత్థ అఞ్ఛిత్వా వడ్ఢనకిచ్చం; ఏవం ఇమస్మిమ్పి ధమ్మే కప్పేత్వా కప్పేత్వా విభజనకిచ్చం నత్థి, తేహి తేహి కారణేహి మయావ అయం ధమ్మో సువిభత్తో సువిత్థారితోతి ఇదమ్పి సన్ధాయ ‘‘ఛిన్నపిలోతికో’’తి ఆహ. అపిచ కచవరోపి పిలోతికాతి వుచ్చతి, ఇమస్మిఞ్చ సాసనే సమణకచవరం నామ పతిట్ఠాతుం న లభతి. తేనేవాహ –

‘‘కారణ్డవం నిద్ధమథ, కసమ్బుం అపకస్సథ;

తతో పలాపే వాహేథ, అస్సమణే సమణమానినే.

‘‘నిద్ధమిత్వాన పాపిచ్ఛే, పాపఆచారగోచరే;

సుద్ధా సుద్ధేహి సంవాసం, కప్పయవ్హో పతిస్సతా;

తతో సమగ్గా నిపకా, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సథా’’తి. (అ. ని. ౮.౧౦);

ఇతి సమణకచవరస్స ఛిన్నత్తాపి అయం ధమ్మో ఛిన్నపిలోతికో నామ హోతి.

అలమేవాతి యుత్తమేవ. సద్ధాపబ్బజితేనాతి సద్ధాయ పబ్బజితేన. కులపుత్తేనాతి ద్వే కులపుత్తా ఆచారకులపుత్తో జాతికులపుత్తో చ. తత్థ యో యతో కుతోచి కులా పబ్బజిత్వా సీలాదయో పఞ్చ ధమ్మక్ఖన్ధే పూరేతి, అయం ఆచారకులపుత్తో నామ. యో పన యసకులపుత్తాదయో వియ జాతిసమ్పన్నకులా పబ్బజితో, అయం జాతికులపుత్తో నామ. తేసు ఇధ ఆచారకులపుత్తో అధిప్పేతో. సచే పన జాతికులపుత్తో ఆచారవా హోతి, అయం ఉత్తమోయేవ. ఏవరూపేన కులపుత్తేన. వీరియం ఆరభితున్తి చతురఙ్గసమన్నాగతం వీరియం కాతుం. ఇదానిస్స చతురఙ్గం దస్సేన్తో కామం తచో చాతిఆదిమాహ. ఏత్థ హి తచో ఏకం అఙ్గం, న్హారు ఏకం, అట్ఠి ఏకం, మంసలోహితం ఏకన్తి. ఇదఞ్చ పన చతురఙ్గసమన్నాగతం వీరియం అధిట్ఠహన్తేన నవసు ఠానేసు సమాధాతబ్బం పురేభత్తే పచ్ఛాభత్తే పురిమయామే మజ్ఝిమయామే పచ్ఛిమయామే గమనే ఠానే నిసజ్జాయ సయనేతి.

దుక్ఖం, భిక్ఖవే, కుసీతో విహరతీతి ఇమస్మిం సాసనే యో కుసీతో పుగ్గలో, సో దుక్ఖం విహరతి. బాహిరసమయే పన యో కుసీతో, సో సుఖం విహరతి. వోకిణ్ణోతి మిస్సీభూతో. సదత్థన్తి సోభనం వా అత్థం సకం వా అత్థం, ఉభయేనాపి అరహత్తమేవ అధిప్పేతం. పరిహాపేతీతి హాపేతి న పాపుణాతి. కుసీతపుగ్గలస్స హి ఛ ద్వారాని అగుత్తాని హోన్తి, తీణి కమ్మాని అపరిసుద్ధాని, ఆజీవట్ఠమకం సీలం అపరియోదాతం, భిన్నాజీవో కులూపకో హోతి. సో సబ్రహ్మచారీనం అక్ఖిమ్హి పతితరజం వియ ఉపఘాతకరో హుత్వా దుక్ఖం విహరతి, పీఠమద్దనో చేవ హోతి లణ్డపూరకో చ, సత్థు అజ్ఝాసయం గహేతుం న సక్కోతి, దుల్లభం ఖణం విరాధేతి, తేన భుత్తో రట్ఠపిణ్డోపి న మహప్ఫలో హోతి.

ఆరద్ధవీరియో చ ఖో, భిక్ఖవేతి ఆరద్ధవీరియో పుగ్గలో ఇమస్మింయేవ సాసనే సుఖం విహరతి. బాహిరసమయే పన యో ఆరద్ధవీరియో, సో దుక్ఖం విహరతి. పవివిత్తోతి వివిత్తో వియుత్తో హుత్వా. సదత్థం పరిపూరేతీతి అరహత్తం పాపుణాతి. ఆరద్ధవీరియస్స హి ఛ ద్వారాని సుగుత్తాని హోన్తి, తీణి కమ్మాని పరిసుద్ధాని, ఆజీవట్ఠమకం సీలం పరియోదాతం సబ్రహ్మచారీనం అక్ఖిమ్హి సుసీతలఞ్జనం వియ ధాతుగతచన్దనం వియ చ మనాపో హుత్వా సుఖం విహరతి, సత్థు అజ్ఝాసయం గహేతుం సక్కోతి. సత్థా హి –

‘‘చిరం జీవ మహావీర, కప్పం తిట్ఠ మహామునీ’’తి –

ఏవం గోతమియా వన్దితో, ‘‘న ఖో, గోతమి, తథాగతా ఏవం వన్దితబ్బా’’తి పటిక్ఖిపిత్వా తాయ యాచితో వన్దితబ్బాకారం ఆచిక్ఖన్తో ఏవమాహ –

‘‘ఆరద్ధవీరియే పహితత్తే, నిచ్చం దళ్హపరక్కమే;

సమగ్గే సావకే పస్స, ఏసా బుద్ధాన వన్దనా’’తి. (అప. థేరీ ౨.౨.౧౭౧);

ఏవం ఆరద్ధవీరియో సత్థు అజ్ఝాసయం గహేతుం సక్కోతి, దుల్లభం ఖణం న విరాధేతి. తస్స హి బుద్ధుప్పాదో ధమ్మదేసనా సఙ్ఘసుప్పటిపత్తి సఫలా హోతి సఉద్రయా, రట్ఠపిణ్డోపి తేన భుత్తో మహప్ఫలో హోతి.

హీనేన అగ్గస్సాతి హీనాయ సద్ధాయ హీనేన వీరియేన హీనాయ సతియా హీనేన సమాధినా హీనాయ పఞ్ఞాయ అగ్గసఙ్ఖాతస్స అరహత్తస్స పత్తి నామ న హోతి. అగ్గేన చ ఖోతి అగ్గేహి సద్ధాదీహి అగ్గస్స అరహత్తస్స పత్తి హోతి. మణ్డపేయ్యన్తి పసన్నట్ఠేన మణ్డం, పాతబ్బట్ఠేన పేయ్యం. యఞ్హి పివిత్వా అన్తరవీథియం పతితో విసఞ్ఞీ అత్తనో సాటకాదీనమ్పి అస్సామికో హోతి, తం పసన్నమ్పి న పాతబ్బం, మయ్హం పన సాసనం ఏవం పసన్నఞ్చ పాతబ్బఞ్చాతి దస్సేన్తో ‘‘మణ్డపేయ్య’’న్తి ఆహ.

తత్థ తివిధో మణ్డో – దేసనామణ్డో, పటిగ్గహమణ్డో, బ్రహ్మచరియమణ్డోతి. కతమో దేసనామణ్డో? చతున్నం అరియసచ్చానం ఆచిక్ఖనా దేసనా పఞ్ఞాపనా పట్ఠపనా వివరణా విభజనా ఉత్తానీకమ్మం, చతున్నం సతిపట్ఠానానం…పే… అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స ఆచిక్ఖనా…పే… ఉత్తానీకమ్మం, అయం దేసనామణ్డో. కతమో పటిగ్గహమణ్డో? భిక్ఖూ భిక్ఖునియో ఉపాసకా ఉపాసికాయో దేవా మనుస్సా యే వా పనఞ్ఞేపి కేచి విఞ్ఞాతారో, అయం పటిగ్గహమణ్డో. కతమో బ్రహ్మచరియమణ్డో? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి, అయం బ్రహ్మచరియమణ్డో. అపిచ అధిమోక్ఖమణ్డో సద్ధిన్ద్రియం, అస్సద్ధియం కసటో, అస్సద్ధియం కసటం ఛడ్డేత్వా సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమోక్ఖమణ్డం పివతీతి మణ్డపేయ్యన్తిఆదినాపి (పటి. మ. ౧.౨౩౮) నయేనేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. సత్థా సమ్ముఖీభూతోతి ఇదమేత్థ కారణవచనం. యస్మా సత్థా సమ్ముఖీభూతో, తస్మా వీరియసమ్పయోగం కత్వా పివథ ఏతం మణ్డం. బాహిరకఞ్హి భేసజ్జమణ్డమ్పి వేజ్జస్స అసమ్ముఖా పివన్తానం పమాణం వా ఉగ్గమనం వా నిగ్గమనం వా న జానామాతి ఆసఙ్కా హోతి. వేజ్జసమ్ముఖా పన ‘‘వేజ్జో జానిస్సతీ’’తి నిరాసఙ్కా పివన్తి. ఏవమేవ అమ్హాకం ధమ్మస్సామి సత్థా సమ్ముఖీభూతోతి వీరియం కత్వా పివథాతి మణ్డపానే నేసం నియోజేన్తో తస్మాతిహ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ సఫలాతి సానిసంసా. సఉద్రయాతి సవడ్ఢి. ఇదాని నియోజనానురూపం సిక్ఖితబ్బతం నిద్దిసన్తో అత్తత్థం వా హి, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అత్తత్థన్తి అత్తనో అత్థభూతం అరహత్తం. అప్పమాదేన సమ్పాదేతున్తి అప్పమాదేన సబ్బకిచ్చాని కాతుం. పరత్థన్తి పచ్చయదాయకానం మహప్ఫలానిసంసం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి. దుతియం.

౩. ఉపనిససుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే ‘‘జానతో అహ’’న్తిఆదీసు జానతోతి జానన్తస్స. పస్సతోతి పస్సన్తస్స. ద్వేపి పదాని ఏకత్థాని, బ్యఞ్జనమేవ నానం. ఏవం సన్తేపి ‘‘జానతో’’తి ఞాణలక్ఖణం ఉపాదాయ పుగ్గలం నిద్దిసతి. జాననలక్ఖణఞ్హి ఞాణం. ‘‘పస్సతో’’తి ఞాణప్పభావం ఉపాదాయ. పస్సనప్పభావఞ్హి ఞాణం, ఞాణసమఙ్గీపుగ్గలో చక్ఖుమా వియ చక్ఖునా రూపాని, ఞాణేన వివటే ధమ్మే పస్సతి. ఆసవానం ఖయన్తి ఏత్థ ఆసవానం పహానం అసముప్పాదో ఖీణాకారో నత్థిభావోతి అయమ్పి ఆసవక్ఖయోతి వుచ్చతి, భఙ్గోపి మగ్గఫలనిబ్బానానిపి. ‘‘ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తి’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౩౮; విభ. ౮౩౧) హి ఖీణాకారో ఆసవక్ఖయోతి వుచ్చతి. ‘‘యో ఆసవానం ఖయో వయో భేదో పరిభేదో అనిచ్చతా అన్తరధాన’’న్తి (విభ. ౩౫౪) ఏత్థ భఙ్గో.

‘‘సేక్ఖస్స సిక్ఖమానస్స, ఉజుమగ్గానుసారినో;

ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం, తతో అఞ్ఞా అనన్తరా’’తి. (ఇతివు. ౬౨); –

ఏత్థ మగ్గో. సో హి ఆసవే ఖేపేన్తో వూపసమేన్తో ఉప్పజ్జతి, తస్మా ఆసవానం ఖయోతి వుత్తో. ‘‘ఆసవానం ఖయా సమణో హోతీ’’తి ఏత్థ ఫలం. తఞ్హి ఆసవానం ఖీణన్తే ఉప్పజ్జతి, తస్మా ఆసవానం ఖయోతి వుత్తం.

‘‘ఆసవా తస్స వడ్ఢన్తి, ఆరా సో ఆసవక్ఖయా’’తి; (ధ. ప. ౨౫౩) –

ఏత్థ నిబ్బానం. తఞ్హి ఆగమ్మ ఆసవా ఖీయన్తి, తస్మా ఆసవానం ఖయోతి వుత్తం. ఇధ పన మగ్గఫలాని అధిప్పేతాని. నో అజానతో నో అపస్సతోతి యో పన న జానాతి న పస్సతి, తస్స నో వదామీతి అత్థో. ఏతేన యే అజానతో అపస్సతోపి సంసారాదీహియేవ సుద్ధిం వదన్తి, తే పటిక్ఖిత్తా హోన్తి. పురిమేన పదద్వయేన ఉపాయో వుత్తో, ఇమినా అనుపాయం పటిసేధేతి.

ఇదాని యం జానతో ఆసవానం ఖయో హోతి, తం దస్సేతుకామో కిఞ్చ, భిక్ఖవే, జానతోతి పుచ్ఛం ఆరభి. తత్థ జాననా బహువిధా. దబ్బజాతికో ఏవ హి కోచి భిక్ఖు ఛత్తం కాతుం జానాతి, కోచి చీవరాదీనం అఞ్ఞతరం, తస్స ఈదిసాని కమ్మాని వత్తసీసే ఠత్వా కరోన్తస్స సా జాననా సగ్గమగ్గఫలానం పదట్ఠానం న హోతీతి న వత్తబ్బం. యో పన సాసనే పబ్బజిత్వా వేజ్జకమ్మాదీని కాతుం జానాతి, తస్సేవం జానతో ఆసవా వడ్ఢన్తియేవ. తస్మా యం జానతో పస్సతో చ ఆసవానం ఖయో హోతి, తదేవ దస్సేన్తో ఇతి రూపన్తిఆదిమాహ. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, జానతోతి ఏవం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం జానన్తస్స. ఆసవానం ఖయో హోతీతి ఆసవానం ఖయన్తే జాతత్తా ‘‘ఆసవానం ఖయో’’తి లద్ధనామం అరహత్తం హోతి.

ఏవం అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠపేత్వా ఇదాని ఖీణాసవస్స ఆగమనీయం పుబ్బభాగపటిపదం దస్సేతుం యమ్పిస్స తం, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ ఖయస్మిం ఖయేఞాణన్తి ఆసవక్ఖయసఙ్ఖాతే అరహత్తఫలే పటిలద్ధే సతి పచ్చవేక్ఖణఞాణం. తఞ్హి అరహత్తఫలసఙ్ఖాతే ఖయస్మిం పఠమవారం ఉప్పన్నే పచ్ఛా ఉప్పన్నత్తా ఖయేఞాణన్తి వుచ్చతి. సఉపనిసన్తి సకారణం సప్పచ్చయం. విముత్తీతి అరహత్తఫలవిముత్తి. సా హిస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. ఏవం ఇతో పరేసుపి లబ్భమానవసేన పచ్చయభావో వేదితబ్బో.

విరాగోతి మగ్గో. సో హి కిలేసే విరాజేన్తో ఖేపేన్తో ఉప్పన్నో, తస్మా విరాగోతి వుచ్చతి. నిబ్బిదాతి నిబ్బిదాఞాణం. ఏతేన బలవవిపస్సనం దస్సేతి. బలవవిపస్సనాతి భయతూపట్ఠానే ఞాణం ఆదీనవానుపస్సనే ఞాణం ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణన్తి చతున్నం ఞాణానం అధివచనం. యథాభూతఞాణదస్సనన్తి యథాసభావజాననసఙ్ఖాతం దస్సనం. ఏతేన తరుణవిపస్సనం దస్సేతి. తరుణవిపస్సనా హి బలవవిపస్సనాయ పచ్చయో హోతి. తరుణవిపస్సనాతి సఙ్ఖారపరిచ్ఛేదే ఞాణం కఙ్ఖావితరణే ఞాణం సమ్మసనే ఞాణం మగ్గామగ్గే ఞాణన్తి చతున్నం ఞాణానం అధివచనం. సమాధీతి పాదకజ్ఝానసమాధి. సో హి తరుణవిపస్సనాయ పచ్చయో హోతి. సుఖన్తి అప్పనాయ పుబ్బభాగసుఖం. తఞ్హి పాదకజ్ఝానస్స పచ్చయో హోతి. పస్సద్ధీతి దరథపటిప్పస్సద్ధి. సా హి అప్పనాపుబ్బభాగస్స సుఖస్స పచ్చయో హోతి. పీతీతి బలవపీతి. సా హి దరథపటిప్పస్సద్ధియా పచ్చయో హోతి. పామోజ్జన్తి దుబ్బలపీతి. సా హి బలవపీతియా పచ్చయో హోతి. సద్ధాతి అపరాపరం ఉప్పజ్జనసద్ధా. సా హి దుబ్బలపీతియా పచ్చయో హోతి. దుక్ఖన్తి వట్టదుక్ఖం. తఞ్హి అపరాపరసద్ధాయ పచ్చయో హోతి. జాతీతి సవికారా ఖన్ధజాతి. సా హి వట్టదుక్ఖస్స పచ్చయో హోతి. భవోతి కమ్మభవో. (సో హి సవికారాయ జాతియా పచ్చయో హోతి.) ఏతేనుపాయేన సేసపదానిపి వేదితబ్బాని.

థుల్లఫుసితకేతి మహాఫుసితకే. పబ్బతకన్దరపదరసాఖాతి ఏత్థ కన్దరం నామ ‘క’న్తిలద్ధనామేన ఉదకేన దారితో ఉదకభిన్నో పబ్బతపదేసో, యో ‘‘నితమ్బో’’తిపి ‘‘నదీకుఞ్ఛో’’తిపి వుచ్చతి. పదరం నామ అట్ఠమాసే దేవే అవస్సన్తే ఫలితో భూమిప్పదేసో. సాఖాతి కుసుమ్భగామినియో ఖుద్దకమాతికాయో. కుసోబ్భాతి ఖుద్దకఆవాటా. మహాసోబ్భాతి మహాఆవాటా. కున్నదియోతి ఖుద్దకనదియో. మహానదియోతి గఙ్గాయమునాదికా మహాసరితా. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అవిజ్జూపనిసా సఙ్ఖారాతిఆదీసు అవిజ్జా పబ్బతోతి దట్ఠబ్బా. అభిసఙ్ఖారా మేఘోతి, విఞ్ఞాణాదివట్టం కన్దరాదయోతి, విముత్తి సాగరోతి.

యథా పబ్బతమత్థకే దేవో వస్సిత్వా పబ్బతకన్దరాదీని పూరేన్తో అనుపుబ్బేన మహాసముద్దం సాగరం పూరేతి, ఏవం అవిజ్జాపబ్బతమత్థకే తావ అభిసఙ్ఖారమేఘస్స వస్సనం వేదితబ్బం. అస్సుతవా హి బాలపుథుజ్జనో అవిజ్జాయ అఞ్ఞాణీ హుత్వా తణ్హాయ అభిలాసం కత్వా కుసలాకుసలకమ్మం ఆయూహతి, తం కుసలాకుసలకమ్మం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతి, పటిసన్ధివిఞ్ఞాణాదీని నామరూపాదీనం. ఇతి పబ్బతమత్థకే వుట్ఠదేవస్స కన్దరాదయో పూరేత్వా మహాసముద్దం ఆహచ్చ ఠితకాలో వియ అవిజ్జాపబ్బతమత్థకే వుట్ఠస్స అభిసఙ్ఖారమేఘస్స పరమ్పరపచ్చయతాయ అనుపుబ్బేన విఞ్ఞాణాదివట్టం పూరేత్వా ఠితకాలో. బుద్ధవచనం పన పాళియం అగహితమ్పి ‘‘ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి, అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతీ’’తి ఇమాయ పాళియా వసేన గహితమేవాతి వేదితబ్బం. యా హి తస్స కులగేహే నిబ్బత్తి, సా కమ్మభవపచ్చయా సవికారా జాతి నామ. సో బుద్ధానం వా బుద్ధసావకానం వా సమ్ముఖీభావం ఆగమ్మ వట్టదోసదీపకం లక్ఖణాహటం ధమ్మకథం సుత్వా వట్టవసేన పీళితో హోతి, ఏవమస్స సవికారా ఖన్ధజాతి వట్టదుక్ఖస్స పచ్చయో హోతి. సో వట్టదుక్ఖేన పీళితో అపరాపరం సద్ధం జనేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి, ఏవమస్స వట్టదుక్ఖం అపరాపరసద్ధాయ పచ్చయో హోతి. సో పబ్బజ్జామత్తేనేవ అసన్తుట్ఠో ఊనపఞ్చవస్సకాలే నిస్సయం గహేత్వా వత్తపటిపత్తిం పూరేన్తో ద్వేమాతికా పగుణం కత్వా కమ్మాకమ్మం ఉగ్గహేత్వా యావ అరహత్తా నిజ్జటం కత్వా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞే వసన్తో పథవీకసిణాదీసు కమ్మం ఆరభతి, తస్స కమ్మట్ఠానం నిస్సాయ దుబ్బలపీతి ఉప్పజ్జతి. తదస్స సద్ధూపనిసం పామోజ్జం, తం బలవపీతియా పచ్చయో హోతి. బలవపీతి దరథపటిప్పస్సద్ధియా, సా అప్పనాపుబ్బభాగసుఖస్స, తం సుఖం పాదకజ్ఝానసమాధిస్స. సో సమాధినా చిత్తకల్లతం జనేత్వా తరుణవిపస్సనాయ కమ్మం కరోతి. ఇచ్చస్స పాదకజ్ఝానసమాధి తరుణవిపస్సనాయ పచ్చయో హోతి, తరుణవిపస్సనా బలవవిపస్సనాయ, బలవవిపస్సనా మగ్గస్స, మగ్గో ఫలవిముత్తియా, ఫలవిముత్తి పచ్చవేక్ఖణఞాణస్సాతి. ఏవం దేవస్స అనుపుబ్బేన సాగరం పూరేత్వా ఠితకాలో వియ ఖీణాసవస్స విముత్తిసాగరం పూరేత్వా ఠితకాలో వేదితబ్బోతి. తతియం.

౪. అఞ్ఞతిత్థియసుత్తవణ్ణనా

౨౪. చతుత్థే పావిసీతి పవిట్ఠో. సో చ న తావ పవిట్ఠో, ‘‘పవిసిస్సామీ’’తి నిక్ఖన్తత్తా పన ఏవం వుత్తో. యథా కిం? యథా ‘‘గామం గమిస్సామీ’’తి నిక్ఖన్తపురిసో తం గామం అప్పత్తోపి ‘‘కహం ఇత్థన్నామో’’తి వుత్తే ‘‘గామం గతో’’తి వుచ్చతి, ఏవం. అతిప్పగోతి తదా కిర థేరస్స అతిప్పగోయేవ నిక్ఖన్తదివసో అహోసి, అతిప్పగోయేవ నిక్ఖన్తభిక్ఖూ బోధియఙ్గణే చేతియఙ్గణే నివాసనపారుపనట్ఠానేతి ఇమేసు ఠానేసు యావ భిక్ఖాచారవేలా హోతి, తావ పపఞ్చం కరోన్తి. థేరస్స పన ‘‘యావ భిక్ఖాచారవేలా హోతి, తావ పరిబ్బాజకేహి సద్ధిం ఏకద్వేకథావారే కరిస్సామీ’’తి చిన్తయతో యంనూనాహన్తి ఏతదహోసి. పరిబ్బాజకానం ఆరామోతి సో కిర ఆరామో దక్ఖిణద్వారస్స చ వేళువనస్స చ అన్తరా అహోసి. ఇధాతి ఇమేసు చతూసు వాదేసు. కింవాదీ కిమక్ఖాయీతి కిం వదతి కిం ఆచిక్ఖతి, కిం ఏత్థ సమణస్స గోతమస్స దస్సనన్తి పుచ్ఛన్తి. ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్యామాతి, భోతా గోతమేన యం వుత్తం కారణం, తస్స అనుకారణం కథేయ్యామ. సహధమ్మికో వాదానుపాతోతి పరేహి వుత్తకారణేన సకారణో హుత్వా సమణస్స గోతమస్స వాదానుపాతో వాదప్పవత్తి విఞ్ఞూహి గరహితబ్బం కారణం కోచి అప్పమత్తకోపి కథం నాగచ్ఛేయ్య? ఇదం వుత్తం హోతి – కథం సబ్బాకారేనపి సమణస్స గోతమస్స వాదే గారయ్హం కారణం న భవేయ్యాతి?

ఇతి వదన్తి ఫస్సపచ్చయా దుక్ఖన్తి ఏవం వదన్తోతి అత్థో. తత్రాతి తేసు చతూసు వాదేసు. తే వత అఞ్ఞత్ర ఫస్సాతి ఇదం ‘‘తదపి ఫస్సపచ్చయా’’తి పటిఞ్ఞాయ సాధకవచనం. యస్మా హి న వినా ఫస్సేన దుక్ఖపటిసంవేదనా అత్థి, తస్మా జానితబ్బమేతం యథా ‘‘తదపి ఫస్సపచ్చయా’’తి అయమేత్థ అధిప్పాయో.

సాధు, సాధు, ఆనన్దాతి అయం సాధుకారో సారిపుత్తత్థేరస్స దిన్నో, ఆనన్దత్థేరేన పన సద్ధిం భగవా ఆమన్తేసి. ఏకమిదాహన్తి ఏత్థ ఇధాతి నిపాతమత్తం, ఏకం సమయన్తి అత్థో. ఇదం వచనం ‘‘న కేవలం సారిపుత్తోవ రాజగహం పవిట్ఠో, అహమ్పి పావిసిం. న కేవలఞ్చ తస్సేవాయం వితక్కో ఉప్పన్నో, మయ్హమ్పి ఉప్పజ్జి. న కేవలఞ్చ తస్సేవ సా తిత్థియేహి సద్ధిం కథా జాతా, మయ్హమ్పి జాతపుబ్బా’’తి దస్సనత్థం వుత్తం.

అచ్ఛరియం అబ్భుతన్తి ఉభయమ్పేతం విమ్హయదీపనమేవ. వచనత్థో పనేత్థ అచ్ఛరం పహరితుం యుత్తన్తి అచ్ఛరియం. అభూతపుబ్బం భూతన్తి అబ్భుతం. ఏకేన పదేనాతి ‘‘ఫస్సపచ్చయా దుక్ఖ’’న్తి ఇమినా ఏకేన పదేన. ఏతేన హి సబ్బవాదానం పటిక్ఖేపత్థో వుత్తో. ఏసేవత్థోతి ఏసోయేవ ఫస్సపచ్చయా దుక్ఖన్తి పటిచ్చసముప్పాదత్థో. తఞ్ఞేవేత్థ పటిభాతూతి తఞ్ఞేవేత్థ ఉపట్ఠాతు. ఇదాని థేరో జరామరణాదికాయ పటిచ్చసముప్పాదకథాయ తం అత్థగమ్భీరఞ్చేవ గమ్భీరావభాసఞ్చ కరోన్తో సచే మం, భన్తేతిఆదిం వత్వా యంమూలకా కథా ఉప్పన్నా, తదేవ పదం గహేత్వా వివట్టం దస్సేన్తో ఛన్నంత్వేవాతిఆదిమాహ. సేసం ఉత్తానమేవాతి. చతుత్థం.

౫. భూమిజసుత్తవణ్ణనా

౨౫-౨౬. పఞ్చమే భూమిజోతి తస్స థేరస్స నామం. సేసమిధాపి పురిమసుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అయం పన విసేసో – యస్మా ఇదం సుఖదుక్ఖం న కేవలం ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి, కాయేనపి కరియమానం కరీయతి, వాచాయపి మనసాపి, అత్తనాపి కరియమానం కరీయతి, పరేనపి కరియమానం కరీయతి, సమ్పజానేనపి కరియమానం కరీయతి, అసమ్పజానేనపి, తస్మా తస్స అపరమ్పి పచ్చయవిసేసం దస్సేతుం కాయే వా హానన్ద, సతీతిఆదిమాహ. కాయసఞ్చేతనాహేతూతి కాయద్వారే ఉప్పన్నచేతనాహేతు. వచీసఞ్చేతనామనోసఞ్చేతనాసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ కాయద్వారే కామావచరకుసలాకుసలవసేన వీసతి చేతనా లబ్భన్తి, తథా వచీద్వారే. మనోద్వారే నవహి రూపారూపచేతనాహి సద్ధిం ఏకూనతింసాతి తీసు ద్వారేసు ఏకూనసత్తతి చేతనా హోన్తి, తప్పచ్చయం విపాకసుఖదుక్ఖం దస్సితం. అవిజ్జాపచ్చయా చాతి ఇదం తాపి చేతనా అవిజ్జాపచ్చయా హోన్తీతి దస్సనత్థం వుత్తం. యస్మా పన తం యథావుత్తచేతనాభేదం కాయసఙ్ఖారఞ్చేవ వచీసఙ్ఖారఞ్చ మనోసఙ్ఖారఞ్చ పరేహి అనుస్సాహితో సామం అసఙ్ఖారికచిత్తేన కరోతి, పరేహి కారియమానో ససఙ్ఖారికచిత్తేనాపి కరోతి, ‘‘ఇదం నామ కమ్మం కరోతి, తస్స ఏవరూపో నామ విపాకో భవిస్సతీ’’తి, ఏవం కమ్మఞ్చ విపాకఞ్చ జానన్తోపి కరోతి, మాతాపితూసు చేతియవన్దనాదీని కరోన్తేసు అనుకరోన్తా దారకా వియ కేవలం కమ్మమేవ జానన్తో ‘‘ఇమస్స పన కమ్మస్స అయం విపాకో’’తి విపాకం అజానన్తోపి కరోతి, తస్మా తం దస్సేతుం సామం వా తం, ఆనన్ద, కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతీతిఆది వుత్తం.

ఇమేసు, ఆనన్ద, ధమ్మేసూతి యే ఇమే ‘‘సామం వా తం, ఆనన్ద, కాయసఙ్ఖార’’న్తిఆదీసు చతూసు ఠానేసు వుత్తా ఛసత్తతి ద్వేసతా చేతనాధమ్మా, ఇమేసు ధమ్మేసు అవిజ్జా ఉపనిస్సయకోటియా అనుపతితా. సబ్బేపి హి తే ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. ఇదాని వివట్టం దస్సేన్తో అవిజ్జాయ త్వేవాతిఆదిమాహ. సో కాయో న హోతీతి యస్మిం కాయే సతి కాయసఞ్చేతనాపచ్చయం అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, సో కాయో న హోతి. వాచామనేసుపి ఏసేవ నయో. అపిచ కాయోతి చేతనాకాయో, వాచాపి చేతనావాచా, మనోపి కమ్మమనోయేవ. ద్వారకాయో వా కాయో. వాచామనేసుపి ఏసేవ నయో. ఖీణాసవో చేతియం వన్దతి, ధమ్మం భణతి, కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి, కథమస్స కాయాదయో న హోన్తీతి? అవిపాకత్తా. ఖీణాసవేన హి కతం కమ్మం నేవ కుసలం హోతి నాకుసలం. అవిపాకం హుత్వా కిరియామత్తే తిట్ఠతి, తేనస్స తే కాయాదయో న హోన్తీతి వుత్తం.

ఖేత్తం తం న హోతీతిఆదీసుపి విరుహనట్ఠేన తం ఖేత్తం న హోతి, పతిట్ఠానట్ఠేన వత్థు న హోతి, పచ్చయట్ఠేన ఆయతనం న హోతి, కారణట్ఠేన అధికరణం న హోతి. సఞ్చేతనామూలకఞ్హి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య, సా సఞ్చేతనా ఏతేసం విరుహనాదీనం అత్థానం అభావేన తస్స సుఖదుక్ఖస్స నేవ ఖేత్తం, న వత్థు న ఆయతనం, న అధికరణం హోతీతి. ఇమస్మిం సుత్తే వేదనాదీసు సుఖదుక్ఖమేవ కథితం, తఞ్చ ఖో విపాకమేవాతి. పఞ్చమం.

ఛట్ఠం ఉపవాణసుత్తం ఉత్తానమేవ. ఏత్థ పన వట్టదుక్ఖమేవ కథితన్తి. ఛట్ఠం.

౭. పచ్చయసుత్తవణ్ణనా

౨౭-౨౮. సత్తమే పటిపాటియా వుత్తేసు పరియోసానపదం గహేత్వా కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, జరామరణన్తిఆది వుత్తం. ఏవం పచ్చయం పజానాతీతి ఏవం దుక్ఖసచ్చవసేన పచ్చయం జానాతి. పచ్చయసముదయాదయోపి సముదయసచ్చాదీనంయేవ వసేన వేదితబ్బా. దిట్ఠిసమ్పన్నోతి మగ్గదిట్ఠియా సమ్పన్నో. దస్సనసమ్పన్నోతి తస్సేవ వేవచనం. ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మన్తి మగ్గసద్ధమ్మం ఆగతో. పస్సతీతి మగ్గసద్ధమ్మమేవ పస్సతి. సేక్ఖేన ఞాణేనాతి మగ్గఞాణేనేవ. సేక్ఖాయ విజ్జాయాతి మగ్గవిజ్జాయ ఏవ. ధమ్మసోతం సమాపన్నోతి మగ్గసఙ్ఖాతమేవ ధమ్మసోతం సమాపన్నో. అరియోతి పుథుజ్జనభూమిం అతిక్కన్తో. నిబ్బేధికపఞ్ఞోతి నిబ్బేధికపఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. అమతద్వారం ఆహచ్చ తిట్ఠతీతి అమతం నామ నిబ్బానం, తస్స ద్వారం అరియమగ్గం ఆహచ్చ తిట్ఠతీతి. అట్ఠమం ఉత్తానమేవ. సత్తమఅట్ఠమాని.

౯. సమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౨౯-౩౦. నవమం అక్ఖరభాణకానం భిక్ఖూనం అజ్ఝాసయేన వుత్తం. తే హి పరీతి ఉపసగ్గం పక్ఖిపిత్వా వుచ్చమానే పటివిజ్ఝితుం సక్కోన్తి. నవమం.

దసమే సబ్బం ఉత్తానమేవ. ఇమేసు ద్వీసు సుత్తేసు చతుసచ్చపటివేధోవ కథితో. దసమం.

దసబలవగ్గో తతియో.