౨. ఆహారవగ్గో

౧. ఆహారసుత్తవణ్ణనా

౧౧. ఆహారవగ్గస్స పఠమే ఆహారాతి పచ్చయా. పచ్చయా హి ఆహరన్తి అత్తనో ఫలం, తస్మా ఆహారాతి వుచ్చన్తి. భూతానం వా సత్తానన్తిఆదీసు భూతాతి జాతా నిబ్బత్తా. సమ్భవేసినోతి యే సమ్భవం జాతిం నిబ్బత్తిం ఏసన్తి గవేసన్తి. తత్థ చతూసు యోనీసు అణ్డజజలాబుజా సత్తా యావ అణ్డకోసం వత్థికోసఞ్చ న భిన్దన్తి, తావ సమ్భవేసినో నామ, అణ్డకోసం వత్థికోసఞ్చ భిన్దిత్వా బహి నిక్ఖన్తా భూతా నామ. సంసేదజా ఓపపాతికా చ పఠమచిత్తక్ఖణే సమ్భవేసినో నామ, దుతియచిత్తక్ఖణతో పభుతి భూతా నామ. యేన వా ఇరియాపథేన జాయన్తి, యావ తతో అఞ్ఞం న పాపుణన్తి, తావ సమ్భవేసినో నామ, తతో పరం భూతా నామ. అథ వా భూతాతి జాతా అభినిబ్బత్తా, యే భూతా అభినిబ్బత్తాయేవ, న పున భవిస్సన్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి, తేసం ఖీణాసవానం ఏతం అధివచనం. సమ్భవమేసన్తీతి సమ్భవేసినో. అప్పహీనభవసంయోజనత్తా ఆయతిమ్పి సమ్భవం ఏసన్తానం సేక్ఖపుథుజ్జనానమేతం అధివచనం. ఏవం సబ్బథాపి ఇమేహి ద్వీహి పదేహి సబ్బసత్తే పరియాదియతి. వాసద్దో చేత్థ సమ్పిణ్డనత్థో, తస్మా భూతానఞ్చ సమ్భవేసీనఞ్చాతి అయమత్థో వేదితబ్బో.

ఠితియాతి ఠితత్థం. అనుగ్గహాయాతి అనుగ్గహత్థం. వచనభేదోయేవ చేస, అత్థో పన ద్విన్నమ్పి పదానం ఏకోయేవ. అథ వా ఠితియాతి తస్స తస్స సత్తస్స ఉప్పన్నధమ్మానం అనుప్పబన్ధవసేన అవిచ్ఛేదాయ. అనుగ్గహాయాతి అనుప్పన్నానం ఉప్పాదాయ. ఉభోపి చేతాని ‘‘భూతానం వా ఠితియా చేవ అనుగ్గహాయ చ, సమ్భవేసీనం వా ఠితియా చేవ అనుగ్గహాయ చా’’తి ఏవం ఉభయత్థ దట్ఠబ్బానీతి.

కబళీకారో ఆహారోతి కబళం కత్వా అజ్ఝోహరితబ్బకో ఆహారో, ఓదనకుమ్మాసాదివత్థుకాయ ఓజాయేతం అధివచనం. ఓళారికో వా సుఖుమో వాతి వత్థుఓళారికతాయ ఓళారికో, సుఖుమతాయ సుఖుమో. సభావేన పన సుఖుమరూపపరియాపన్నత్తా కబళీకారో ఆహారో సుఖుమోవ హోతి. సాపి చస్స వత్థుతో ఓళారికతా సుఖుమతా చ ఉపాదాయుపాదాయ వేదితబ్బా. కుమ్భీలానఞ్హి ఆహారం ఉపాదాయ మోరానం ఆహారో సుఖుమో. కుమ్భీలా కిర పాసాణే గిలన్తి, తే చ నేసం కుచ్ఛిప్పత్తా విలీయన్తి. మోరా సప్పవిచ్ఛికాదిపాణే ఖాదన్తి. మోరానం పన ఆహారం ఉపాదాయ తరచ్ఛానం ఆహారో సుఖుమో. తే కిర తివస్సఛడ్డితాని విసాణాని చేవ అట్ఠీని చ ఖాదన్తి, తాని చ నేసం ఖేళేన తేమితమత్తానేవ కన్దమూలం వియ ముదుకాని హోన్తి. తరచ్ఛానం ఆహారం ఉపాదాయ హత్థీనం ఆహారో సుఖుమో. తే హి నానారుక్ఖసాఖాదయో ఖాదన్తి. హత్థీనం ఆహారతో గవయగోకణ్ణమిగాదీనం ఆహారో సుఖుమో. తే కిర నిస్సారాని నానారుక్ఖపణ్ణాదీని ఖాదన్తి. తేసమ్పి ఆహారతో గున్నం ఆహారో సుఖుమో. తే అల్లసుక్ఖతిణాని ఖాదన్తి. తేసం ఆహారతో ససానం ఆహారో సుఖుమో. ససానం ఆహారతో సకుణానం ఆహారో సుఖుమో. సకుణానం ఆహారతో పచ్చన్తవాసీనం ఆహారో సుఖుమో. పచ్చన్తవాసీనం ఆహారతో గామభోజకానం ఆహారో సుఖుమో. గామభోజకానం ఆహారతో రాజరాజమహామత్తానం ఆహారో సుఖుమో. తేసమ్పి ఆహారతో చక్కవత్తినో ఆహారో సుఖుమో. చక్కవత్తినో ఆహారతో భుమ్మానం దేవానం ఆహారో సుఖుమో. భుమ్మానం దేవానం ఆహారతో చాతుమహారాజికానం. ఏవం యావ పరనిమ్మితవసవత్తీనం ఆహారా విత్థారేతబ్బా. తేసం పనాహారో సుఖుమోత్వేవ నిట్ఠం పత్తో.

ఏత్థ చ ఓళారికే వత్థుస్మిం ఓజా పరిత్తా హోతి దుబ్బలా, సుఖుమే బలవతీ. తథా హి ఏకపత్తపూరమ్పి యాగుం పీతో ముహుత్తేనేవ జిఘచ్ఛితో హోతి యంకిఞ్చిదేవ ఖాదితుకామో, సప్పిం పన పసతమత్తం పివిత్వా దివసం అభోత్తుకామో హోతి. తత్థ వత్థు కమ్మజతేజసఙ్ఖాతం పరిస్సయం వినోదేతి, న పన సక్కోతి పాలేతుం. ఓజా పన పాలేతి, న సక్కోతి పరిస్సయం వినోదేతుం. ద్వే పన ఏకతో హుత్వా పరిస్సయఞ్చేవ వినోదేన్తి పాలేన్తి చాతి.

ఫస్సో దుతియోతి చక్ఖుసమ్ఫస్సాది ఛబ్బిధోపి ఫస్సో ఏతేసు చతూసు ఆహారేసు దుతియో ఆహారోతి వేదితబ్బో. దేసనానయో ఏవ చేస, తస్మా ఇమినా నామ కారణేన దుతియో తతియో చాతి ఇదమేత్థ న గవేసితబ్బం. మనోసఞ్చేతనాతి చేతనావ వుచ్చతి. విఞ్ఞాణన్తి చిత్తం. ఇతి భగవా ఇమస్మిం ఠానే ఉపాదిణ్ణకఅనుపాదిణ్ణకవసేన ఏకరాసిం కత్వా చత్తారో ఆహారే దస్సేసి. కబళీకారాహారో హి ఉపాదిణ్ణకోపి అత్థి అనుపాదిణ్ణకోపి, తథా ఫస్సాదయో. తత్థ సప్పాదీహి గిలితానం మణ్డూకాదీనం వసేన ఉపాదిణ్ణకకబళీకారాహారో దట్ఠబ్బో. మణ్డూకాదయో హి సప్పాదీహి గిలితా అన్తోకుచ్ఛిగతాపి కిఞ్చి కాలం జీవన్తియేవ. తే యావ ఉపాదిణ్ణకపక్ఖే తిట్ఠన్తి, తావ ఆహారత్థం న సాధేన్తి. భిజ్జిత్వా పన అనుపాదిణ్ణకపక్ఖే ఠితా సాధేన్తి. తదాపి ఉపాదిణ్ణకాహారోతి వుచ్చన్తీతి. ఇదం పన ఆచరియానం న రుచ్చతీతి అట్ఠకథాయమేవ పటిక్ఖిపిత్వా ఇదం వుత్తం – ఇమేసం సత్తానం ఖాదన్తానమ్పి అఖాదన్తానమ్పి భుఞ్జన్తానమ్పి అభుఞ్జన్తానమ్పి పటిసన్ధిచిత్తేనేవ సహజాతా కమ్మజా ఓజా నామ అత్థి, సా యావపి సత్తమా దివసా పాలేతి, అయమేవ ఉపాదిణ్ణకకబళీకారాహారోతి వేదితబ్బో. తేభూమకవిపాకవసేన పన ఉపాదిణ్ణకఫస్సాదయో వేదితబ్బా, తేభూమకకుసలాకుసలకిరియవసేన అనుపాదిణ్ణకా. లోకుత్తరా పన రుళ్హీవసేన కథితాతి.

ఏత్థాహ – ‘‘యది పచ్చయట్ఠో ఆహారట్ఠో, అథ కస్మా అఞ్ఞేసుపి సత్తానం పచ్చయేసు విజ్జమానేసు ఇమేయేవ చత్తారో వుత్తా’’తి? వుచ్చతే – అజ్ఝత్తికసన్తతియా విసేసపచ్చయత్తా. విసేసపచ్చయో హి కబళీకారాహారభక్ఖానం సత్తానం రూపకాయస్స కబళీకారో ఆహారో, నామకాయే వేదనాయ ఫస్సో, విఞ్ఞాణస్స మనోసఞ్చేతనా, నామరూపస్స విఞ్ఞాణం. యథాహ – ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అయం కాయో ఆహారట్ఠితికో ఆహారం పటిచ్చ తిట్ఠతి, అనాహారో నో తిట్ఠతి (సం. ని. ౫.౧౮౩), తథా ఫస్సపచ్చయా వేదనా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి (సం. ని. ౨.౧; విభ. ౨౨౫).

కో పనేత్థ ఆహారో కిం ఆహరతీతి? కబళీకారాహారో ఓజట్ఠమకరూపాని ఆహరతి ఫస్సాహారో తిస్సో వేదనా, మనోసఞ్చేతనాహారో తయో భవే, విఞ్ఞాణాహారో పటిసన్ధినామరూపన్తి.

కథం? కబళీకారాహారో తావ ముఖే ఠపితమత్తేయేవ అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతి, దన్తవిచుణ్ణితం పన అజ్ఝోహరియమానం ఏకేకం సిత్థం అట్ఠట్ఠరూపాని సముట్ఠాపేతియేవ. ఏవం కబళీకారాహారో ఓజట్ఠమకరూపాని ఆహరతి. ఫస్సాహారో పన సుఖవేదనీయో ఫస్సో ఉప్పజ్జమానోయేవ సుఖం వేదనం ఆహరతి, దుక్ఖవేదనీయో దుక్ఖం, అదుక్ఖమసుఖవేదనీయో అదుక్ఖమసుఖన్తి ఏవం సబ్బథాపి ఫస్సాహారో తిస్సో వేదనా ఆహరతి.

మనోసఞ్చేతనాహారో కామభవూపగం కమ్మం కామభవం ఆహరతి, రూపారూపభవూపగాని తం తం భవం. ఏవం సబ్బథాపి మనోసఞ్చేతనాహారో తయో భవే ఆహరతి. విఞ్ఞాణాహారో పన యే చ పటిసన్ధిక్ఖణే తంసమ్పయుత్తకా తయో ఖన్ధా, యాని చ తిసన్తతివసేన తింస రూపాని ఉప్పజ్జన్తి, సహజాతాదిపచ్చయనయేన తాని ఆహరతీతి వుచ్చతి. ఏవం విఞ్ఞాణాహారో పటిసన్ధినామరూపం ఆహరతీతి. ఏత్థ చ ‘‘మనోసఞ్చేతనా తయో భవే ఆహరతీ’’తి సాసవకుసలాకుసలచేతనావ వుత్తా. ‘‘విఞ్ఞాణం పటిసన్ధినామరూపం ఆహరతీ’’తి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణమేవ వుత్తం. అవిసేసేన పన తంసమ్పయుత్తతంసముట్ఠానధమ్మానం ఆహరణతోపేతే ‘‘ఆహారా’’తి వేదితబ్బా.

ఏతేసు చతూసు ఆహారేసు కబళీకారాహారో ఉపత్థమ్భేన్తో ఆహారకిచ్చం సాధేతి, ఫస్సో ఫుసన్తోయేవ మనోసఞ్చేతనా ఆయూహమానావ, విఞ్ఞాణం విజానన్తమేవ. కథం? కబళీకారాహారో హి ఉపత్థమ్భేన్తోయేవ కాయట్ఠపనేన సత్తానం ఠితియా హోతి. కమ్మజనితోపి హి అయం కాయో కబళీకారాహారేన ఉపత్థద్ధో దసపి వస్సాని వస్ససతమ్పి యావ ఆయుపరిమాణా తిట్ఠతి. యథా కిం? యథా మాతుయా జనితోపి దారకో ధాతియా థఞ్ఞాదీని పాయేత్వా పోసియమానో చిరం తిట్ఠతి, యథా చ ఉపత్థమ్భేన ఉపత్థమ్భితం గేహం. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యథా, మహారాజ, గేహే పపతన్తే అఞ్ఞేన దారునా ఉపత్థమ్భితం సన్తం ఏవ తం గేహం న పతతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అయం కాయో ఆహారట్ఠితికో ఆహారం పటిచ్చ తిట్ఠతీ’’తి.

ఏవం కబళీకారో ఆహారో ఉపత్థమ్భేన్తో ఆహారకిచ్చం సాధేతి.

ఏవం సాధేన్తోపి చ కబళీకారో ఆహారో ద్విన్నం రూపసన్తతీనం పచ్చయో హోతి ఆహారసముట్ఠానస్స చ ఉపాదిణ్ణకస్స చ. కమ్మజానం అనుపాలకో హుత్వా పచ్చయో హోతి, ఆహారసముట్ఠానానం జనకో హుత్వాతి. ఫస్సో పన సుఖాదివత్థుభూతం ఆరమ్మణం ఫుసన్తోయేవ సుఖాదివేదనాపవత్తనేన సత్తానం ఠితియా హోతి. మనోసఞ్చేతనా కుసలాకుసలకమ్మవసేన ఆయూహమానాయేవ భవమూలనిప్ఫాదనతో సత్తానం ఠితియా హోతి. విఞ్ఞాణం విజానన్తమేవ నామరూపప్పవత్తనేన సత్తానం ఠితియా హోతీతి.

ఏవం ఉపత్థమ్భనాదివసేన ఆహారకిచ్చం సాధయమానేసు పనేతేసు చత్తారి భయాని దట్ఠబ్బాని. సేయ్యథిదం – కబళీకారాహారే నికన్తియేవ భయం, ఫస్సే ఉపగమనమేవ, మనోసఞ్చేతనాయ ఆయూహనమేవ, విఞ్ఞాణే అభినిపాతోయేవ భయన్తి. కిం కారణా? కబళీకారాహారే హి నికన్తిం కత్వా సీతాదీనం పురక్ఖతా సత్తా ఆహారత్థాయ ముద్దాగణనాదికమ్మాని కరోన్తా అనప్పకం దుక్ఖం నిగచ్ఛన్తి. ఏకచ్చే చ ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజిత్వాపి వేజ్జకమ్మాదికాయ అనేసనాయ ఆహారం పరియేసన్తా దిట్ఠేవ ధమ్మే గారయ్హా హోన్తి, సమ్పరాయేపి, ‘‘తస్స సఙ్ఘాటిపి ఆదిత్తా సమ్పజ్జలితా’’తిఆదినా లక్ఖణసంయుత్తే (సం. ని. ౨.౨౧౮) వుత్తనయేన సమణపేతా హోన్తి. ఇమినా తావ కారణేన కబళీకారే ఆహారే నికన్తి ఏవ భయన్తి వేదితబ్బా.

ఫస్సం ఉపగచ్ఛన్తాపి ఫస్సస్సాదినో పరేసం రక్ఖితగోపితేసు దారాదీసు భణ్డేసు అపరజ్ఝన్తి, తే సహ భణ్డేన భణ్డసామికా గహేత్వా ఖణ్డాఖణ్డికం వా ఛిన్దిత్వా సఙ్కారకూటే ఛడ్డేన్తి, రఞ్ఞో వా నియ్యాదేన్తి. తతో తే రాజా వివిధా కమ్మకారణా కారాపేతి. కాయస్స చ భేదా దుగ్గతి తేసం పాటికఙ్ఖా హోతి. ఇతి ఫస్సస్సాదమూలకం దిట్ఠధమ్మికమ్పి సమ్పరాయికమ్పి భయం సబ్బమాగతమేవ హోతి. ఇమినా కారణేన ఫస్సాహారే ఉపగమనమేవ భయన్తి వేదితబ్బం.

కుసలాకుసలకమ్మాయూహనే పన తమ్మూలకం తీసు భవేసు భయం సబ్బం ఆగతమేవ హోతి. ఇమినా కారణేన మనోసఞ్చేతనాహారే ఆయూహనమేవ భయన్తి వేదితబ్బం.

పటిసన్ధివిఞ్ఞాణఞ్చ యస్మిం యస్మిం ఠానే అభినిపతతి, తస్మిం తస్మిం ఠానే పటిసన్ధినామరూపం గహేత్వావ నిబ్బత్తతి. తస్మిఞ్చ నిబ్బత్తే సబ్బభయాని నిబ్బత్తానియేవ హోన్తి తమ్మూలకత్తాతి ఇమినా కారణేన విఞ్ఞాణాహారే అభినిపాతోయేవ భయన్తి వేదితబ్బోతి.

కింనిదానాతిఆదీసు నిదానాదీని సబ్బానేవ కారణవేవచనాని. కారణఞ్హి యస్మా ఫలం నిదేతి, ‘‘హన్ద నం గణ్హథా’’తి అప్పేతి వియ, తస్మా నిదానన్తి వుచ్చతి. యస్మా తం తతో సముదేతి జాయతి పభవతి, తస్మా సముదయో జాతి పభవోతి వుచ్చతి. అయం పనేత్థ పదత్థో – కింనిదానం ఏతేసన్తి కింనిదానా. కో సముదయో ఏతేసన్తి కింసముదయా. కా జాతి ఏతేసన్తి కింజాతికా. కో పభవో ఏతేసన్తి కింపభవా. యస్మా పన తేసం తణ్హా యథావుత్తేన అత్థేన నిదానఞ్చేవ సముదయో చ జాతి చ పభవో చ, తస్మా ‘‘తణ్హానిదానా’’తిఆదిమాహ. ఏవం సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ ఇమే చత్తారో ఆహారా తణ్హానిదానాతి పటిసన్ధిం ఆదిం కత్వా అత్తభావసఙ్ఖాతానం ఆహారానం పురిమతణ్హానం వసేన నిదానం వేదితబ్బం. కథం? పటిసన్ధిక్ఖణే తావ పరిపుణ్ణాయతనానం సత్తానం సత్తసన్తతివసేన, సేసానం తతో ఊనఊనసన్తతివసేన ఉప్పన్నరూపబ్భన్తరం జాతా ఓజా అత్థి, అయం తణ్హానిదానో ఉపాదిణ్ణకకబళీకారాహారో. పటిసన్ధిచిత్తసమ్పయుత్తా పన ఫస్సచేతనా సయఞ్చ చిత్తం విఞ్ఞాణన్తి ఇమే తణ్హానిదానా ఉపాదిణ్ణక-ఫస్సమనోసఞ్చేతనా-విఞ్ఞాణాహారాతి ఏవం తావ పురిమతణ్హానిదానా పటిసన్ధికా ఆహారా. యథా చ పటిసన్ధికా, ఏవం తతో పరం పఠమభవఙ్గచిత్తక్ఖణాదినిబ్బత్తాపి వేదితబ్బా.

యస్మా పన భగవా న కేవలం ఆహారానమేవ నిదానం జానాతి, ఆహారనిదానభూతాయ తణ్హాయపి, తణ్హాయ నిదానానం వేదనాదీనమ్పి నిదానం జానాతియేవ, తస్మా తణ్హా చాయం, భిక్ఖవే, కింనిదానాతిఆదినా నయేన వట్టం దస్సేత్వా వివట్టం దస్సేసి. ఇమస్మిఞ్చ పన ఠానే భగవా అతీతాభిముఖం దేసనం కత్వా అతీతేన వట్టం దస్సేతి. కథం? ఆహారవసేన హి అయం అత్తభావో గహితో.

తణ్హాతి ఇమస్సత్తభావస్స జనకం కమ్మం, వేదనాఫస్ససళాయతననామరూపవిఞ్ఞాణాని యస్మిం అత్తభావే ఠత్వా కమ్మం ఆయూహితం, తం దస్సేతుం వుత్తాని, అవిజ్జాసఙ్ఖారా తస్సత్తభావస్స జనకం కమ్మం. ఇతి ద్వీసు ఠానేసు అత్తభావో, ద్వీసు తస్స జనకం కమ్మన్తి సఙ్ఖేపేన కమ్మఞ్చేవ కమ్మవిపాకఞ్చాతి, ద్వేపి ధమ్మే దస్సేన్తేన అతీతాభిముఖం దేసనం కత్వా అతీతేన వట్టం దస్సితం.

తత్రాయం దేసనా అనాగతస్స అదస్సితత్తా అపరిపుణ్ణాతి న దట్ఠబ్బా. నయతో పన పరిపుణ్ణాత్వేవ దట్ఠబ్బా. యథా హి చక్ఖుమా పురిసో ఉదకపిట్ఠే నిపన్నం సుంసుమారం దిస్వా తస్స పరభాగం ఓలోకేన్తో గీవం పస్సేయ్య, ఓరతో పిట్ఠిం, పరియోసానే నఙ్గుట్ఠమూలం, హేట్ఠా కుచ్ఛిం ఓలోకేన్తో పన ఉదకగతం అగ్గనఙ్గుట్ఠఞ్చేవ చత్తారో చ హత్థపాదే న పస్సేయ్య, సో న ఏత్తావతా ‘‘అపరిపుణ్ణో సుంసుమారో’’తి గణ్హాతి, నయతో పన పరిపుణ్ణోత్వేవ గణ్హాతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం.

ఉదకపిట్ఠే నిపన్నసుంసుమారో వియ హి తేభూమకవట్టం. తీరే ఠితో చక్ఖుమా పురిసో వియ యోగావచరో. తేన పురిసేన ఉదకపిట్ఠే సుంసుమారస్స దిట్ఠకాలో వియ యోగినా ఆహారవసేన ఇమస్సత్తభావస్స దిట్ఠకాలో. పరతో గీవాయ దిట్ఠకాలో వియ ఇమస్సత్తభావస్స జనికాయ తణ్హాయ దిట్ఠకాలో. పిట్ఠియా దిట్ఠకాలో వియ యస్మిం అత్తభావే తణ్హాసఙ్ఖాతం కమ్మం కతం, వేదనాదివసేన తస్స దిట్ఠకాలో. నఙ్గుట్ఠమూలస్స దిట్ఠకాలో వియ తస్సత్తభావస్స జనకానం అవిజ్జాసఙ్ఖారానం దిట్ఠకాలో. హేట్ఠా కుచ్ఛిం ఓలోకేన్తస్స పన అగ్గనఙ్గుట్ఠఞ్చేవ చత్తారో చ హత్థపాదే అదిస్వాపి ‘‘అపరిపుణ్ణో సుంసుమారో’’తి అగహేత్వా నయతో పరిపుణ్ణోత్వేవ గహణం వియ యత్థ యత్థ పచ్చయవట్టం పాళియం న ఆగతం, తత్థ తత్థ ‘‘దేసనా అపరిపుణ్ణా’’తి అగహేత్వా నయతో పరిపుణ్ణాత్వేవ గహణం వేదితబ్బం. తత్థ చ ఆహారతణ్హానం అన్తరే ఏకో సన్ధి, తణ్హావేదనానం అన్తరే ఏకో, విఞ్ఞాణసఙ్ఖారానం అన్తరే ఏకోతి ఏవం తిసన్ధిచతుసఙ్ఖేపమేవ వట్టం దస్సితన్తి. పఠమం.

౨. మోళియఫగ్గునసుత్తవణ్ణనా

౧౨. దుతియే సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయాతి ఇమస్మింయేవ ఠానే భగవా దేసనం నిట్ఠాపేసి. కస్మా? దిట్ఠిగతికస్స నిసిన్నత్తా. తస్సఞ్హి పరిసతి మోళియఫగ్గునో నామ భిక్ఖు దిట్ఠిగతికో నిసిన్నో. అథ సత్థా చిన్తేసి – ‘‘అయం ఉట్ఠహిత్వా మం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సతి, అథస్సాహం విస్సజ్జేస్సామీ’’తి పుచ్ఛాయ ఓకాసదానత్థం దేసనం నిట్ఠాపేసి. మోళియఫగ్గునోతి మోళీతి చూళా వుచ్చతి. యథాహ –

‘‘ఛేత్వాన మోళిం వరగన్ధవాసితం

వేహాయసం ఉక్ఖిపి సక్యపుఙ్గవో;

రతనచఙ్కోటవరేన వాసవో,

సహస్సనేత్తో సిరసా పటిగ్గహీ’’తి.

సా తస్స గిహికాలే మహన్తా అహోసి. తేనస్స ‘‘మోళియఫగ్గునో’’తి సఙ్ఖా ఉదపాది. పబ్బజితమ్పి నం తేనేవ నామేన సఞ్జానన్తి. ఏతదవోచాతి దేసనానుసన్ధిం ఘటేన్తో ఏతం ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, విఞ్ఞాణాహారం ఆహారేతీ’’తి వచనం అవోచ. తస్సత్థో – భన్తే, కో నామ సో, యో ఏతం విఞ్ఞాణాహారం ఖాదతి వా భుఞ్జతి వాతి?

కస్మా పనాయం ఇతరే తయో ఆహారే అపుచ్ఛిత్వా ఇమమేవ పుచ్ఛతీతి? జానామీతి లద్ధియా. సో హి మహన్తే పిణ్డే కత్వావ కబళీకారాహారం భుఞ్జన్తే పస్సతి, తేనస్స తం జానామీతి లద్ధి. తిత్తిరవట్టకమోరకుక్కుటాదయో పన మాతుసమ్ఫస్సేన యాపేన్తే దిస్వా ‘‘ఏతే ఫస్సాహారేన యాపేన్తీ’’తి తస్స లద్ధి. కచ్ఛపా పన అత్తనో ఉతుసమయే మహాసముద్దతో నిక్ఖమిత్వా సముద్దతీరే వాలికన్తరే అణ్డాని ఠపేత్వా వాలికాయ పటిచ్ఛాదేత్వా మహాసముద్దమేవ ఓతరన్తి. తాని మాతుఅనుస్సరణవసేన న పూతీని హోన్తి. తాని మనోసఞ్చేతనాహారేన యాపేన్తీతి తస్స లద్ధి. కిఞ్చాపి థేరస్స అయం లద్ధి, న పన ఏతాయ లద్ధియా ఇమం పఞ్హం పుచ్ఛతి. దిట్ఠిగతికో హి ఉమ్మత్తకసదిసో. యథా ఉమ్మత్తకో పచ్ఛిం గహేత్వా అన్తరవీథిం ఓతిణ్ణో గోమయమ్పి పాసాణమ్పి గూథమ్పి ఖజ్జఖణ్డమ్పి తం తం మనాపమ్పి అమనాపమ్పి గహేత్వా పచ్ఛియం పక్ఖిపతి. ఏవమేవ దిట్ఠిగతికో యుత్తమ్పి అయుత్తమ్పి పుచ్ఛతి. సో ‘‘కస్మా ఇమం పుచ్ఛసీ’’తి న నిగ్గహేతబ్బో, పుచ్ఛితపుచ్ఛితట్ఠానే పన గహణమేవ నిసేధేతబ్బం. తేనేవ నం భగవా ‘‘కస్మా ఏవం పుచ్ఛసీ’’తి అవత్వా గహితగాహమేవ తస్స మోచేతుం నో కల్లో పఞ్హోతిఆదిమాహ.

తత్థ నో కల్లోతి అయుత్తో. ఆహారేతీతి అహం న వదామీతి అహం కోచి సత్తో వా పుగ్గలో వా ఆహారేతీతి న వదామి. ఆహారేతీతి చాహం వదేయ్యన్తి యది అహం ఆహారేతీతి వదేయ్యం. తత్రస్స కల్లో పఞ్హోతి తస్మిం మయా ఏవం వుత్తే అయం పఞ్హో యుత్తో భవేయ్య. కిస్స ను ఖో, భన్తే, విఞ్ఞాణాహారోతి, భన్తే, అయం విఞ్ఞాణాహారో కతమస్స ధమ్మస్స పచ్చయోతి అత్థో. తత్ర కల్లం వేయ్యాకరణన్తి తస్మిం ఏవం పుచ్ఛితే పఞ్హే ఇమం వేయ్యాకరణం యుత్తం ‘‘విఞ్ఞాణాహారో ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తియా పచ్చయో’’తి. ఏత్థ చ విఞ్ఞాణాహారోతి పటిసన్ధిచిత్తం. ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తీతి తేనేవ విఞ్ఞాణేన సహుప్పన్ననామరూపం. తస్మిం భూతే సతి సళాయతనన్తి తస్మిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తిసఙ్ఖాతే నామరూపే జాతే సతి సళాయతనం హోతీతి అత్థో.

సళాయతనపచ్చయా ఫస్సోతి ఇధాపి భగవా ఉత్తరి పఞ్హస్స ఓకాసం దేన్తో దేసనం నిట్ఠాపేసి. దిట్ఠిగతికో హి నవపుచ్ఛం ఉప్పాదేతుం న సక్కోతి, నిద్దిట్ఠం నిద్దిట్ఠంయేవ పన గణ్హిత్వా పుచ్ఛతి, తేనస్స భగవా ఓకాసం అదాసి. అత్థో పనస్స సబ్బపదేసు వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బో. ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, భవతీ’’తి కస్మా న పుచ్ఛతి? దిట్ఠిగతికస్స హి సత్తో నామ భూతో నిబ్బత్తోయేవాతి లద్ధి, తస్మా అత్తనో లద్ధివిరుద్ధం ఇదన్తి న పుచ్ఛతి. అపిచ ఇదప్పచ్చయా ఇదం ఇదప్పచ్చయా ఇదన్తి బహూసు ఠానేసు కథితత్తా సఞ్ఞత్తిం ఉపగతో, తేనాపి న పుచ్ఛతి. సత్థాపి ‘‘ఇమస్స బహుం పుచ్ఛన్తస్సాపి తిత్తి నత్థి, తుచ్ఛపుచ్ఛమేవ పుచ్ఛతీ’’తి ఇతో పట్ఠాయ దేసనం ఏకాబద్ధం కత్వా దేసేసి. ఛన్నం త్వేవాతి యతో పట్ఠాయ దేసనారుళ్హం, తమేవ గహేత్వా దేసనం వివట్టేన్తో ఏవమాహ. ఇమస్మిం పన సుత్తే విఞ్ఞాణనామరూపానం అన్తరే ఏకో సన్ధి, వేదనాతణ్హానం అన్తరే ఏకో, భవజాతీనం అన్తరే ఏకోతి. దుతియం.

౩. సమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౧౩. తతియే సమణా వా బ్రాహ్మణా వాతి సచ్చాని పటివిజ్ఝితుం అసమత్థా బాహిరకసమణబ్రాహ్మణా. జరామరణం నప్పజానన్తీతిఆదీసు జరామరణం న జానన్తి దుక్ఖసచ్చవసేన, జరామరణసముదయం న జానన్తి సహ తణ్హాయ జాతి జరామరణస్స సముదయోతి సముదయసచ్చవసేన, జరామరణనిరోధం న జానన్తి నిరోధసచ్చవసేన, పటిపదం న జానన్తి మగ్గసచ్చవసేన. జాతిం న జానన్తి దుక్ఖసచ్చవసేన, జాతిసముదయం న జానన్తి సహ తణ్హాయ భవో జాతిసముదయోతి సముదయసచ్చవసేన. ఏవం సహ తణ్హాయ సముదయం యోజేత్వా సబ్బపదేసు చతుసచ్చవసేన అత్థో వేదితబ్బో. సామఞ్ఞత్థం వా బ్రహ్మఞ్ఞత్థం వాతి ఏత్థ అరియమగ్గో సామఞ్ఞఞ్చేవ బ్రహ్మఞ్ఞఞ్చ. ఉభయత్థాపి పన అత్థో నామ అరియఫలం వేదితబ్బం. ఇతి భగవా ఇమస్మిం సుత్తే ఏకాదససు ఠానేసు చత్తారి సచ్చాని కథేసీతి. తతియం.

౪. దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే ఇమే ధమ్మే కతమే ధమ్మేతి ఏత్తకం పపఞ్చం కత్వా కథితం, దేసనం పటివిజ్ఝితుం సమత్థానం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయేన ఇమే ధమ్మే నప్పజానన్తీతిఆది వుత్తం. సేసం పురిమసదిసమేవ. చతుత్థం.

౫. కచ్చానగోత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాదిట్ఠీతి యం పణ్డితా దేవమనుస్సా తేసు తేసు ఠానేసు సమ్మాదస్సనం వదన్తి, సబ్బమ్పి తం ద్వీహి పదేహి సఙ్ఖిపిత్వా పుచ్ఛతి. ద్వయనిస్సితోతి ద్వే కోట్ఠాసే నిస్సితో. యేభుయ్యేనాతి ఇమినా ఠపేత్వా అరియపుగ్గలే సేసమహాజనం దస్సేతి. అత్థితన్తి సస్సతం. నత్థితన్తి ఉచ్ఛేదం. లోకసముదయన్తి లోకో నామ సఙ్ఖారలోకో, తస్స నిబ్బత్తి. సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతోతి సమ్మాపఞ్ఞా నామ సవిపస్సనా మగ్గపఞ్ఞా, తాయ పస్సన్తస్సాతి అత్థో. యా లోకే నత్థితాతి సఙ్ఖారలోకే నిబ్బత్తేసు ధమ్మేసు పఞ్ఞాయన్తేస్వేవ యా నత్థీతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి ఉప్పజ్జేయ్య, సా న హోతీతి అత్థో. లోకనిరోధన్తి సఙ్ఖారానం భఙ్గం. యా లోకే అత్థితాతి సఙ్ఖారలోకే భిజ్జమానేసు ధమ్మేసు పఞ్ఞాయన్తేస్వేవ యా అత్థీతి సస్సతదిట్ఠి ఉప్పజ్జేయ్య, సా న హోతీతి అత్థో.

అపిచ లోకసముదయన్తి అనులోమపచ్చయాకారం. లోకనిరోధన్తి పటిలోమపచ్చయాకారం. లోకనిస్సయే పస్సన్తస్సాపి హి పచ్చయానం అనుచ్ఛేదేన పచ్చయుప్పన్నస్స అనుచ్ఛేదం పస్సతో యా నత్థీతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి ఉప్పజ్జేయ్య, సా న హోతి. పచ్చయనిరోధం పస్సన్తస్సాపి పచ్చయనిరోధేన పచ్చయుప్పన్ననిరోధం పస్సతో యా అత్థీతి సస్సతదిట్ఠి ఉప్పజ్జేయ్య, సా న హోతీతి అయమ్పేత్థ అత్థో.

ఉపయుపాదానాభినివేసవినిబన్ధోతి ఉపయేహి చ ఉపాదానేహి చ అభినివేసేహి చ వినిబన్ధో. తత్థ ఉపయాతి ద్వే ఉపయా తణ్హుపయో చ దిట్ఠుపయో చ. ఉపాదానాదీసుపి ఏసేవ నయో. తణ్హాదిట్ఠియో హి యస్మా అహం మమన్తిఆదీహి ఆకారేహి తేభూమకధమ్మే ఉపేన్తి ఉపగచ్ఛన్తి, తస్మా ఉపయాతి వుచ్చన్తి. యస్మా పన తే ధమ్మే ఉపాదియన్తి చేవ అభినివిసన్తి చ, తస్మా ఉపాదానాతి చ అభినివేసాతి చ వుచ్చన్తి. తాహి చాయం లోకో వినిబన్ధో. తేనాహ ‘‘ఉపయుపాదానాభినివేసవినిబన్ధో’’తి.

తఞ్చాయన్తి తఞ్చ ఉపయుపాదానం అయం అరియసావకో. చేతసో అధిట్ఠానన్తి చిత్తస్స పతిట్ఠానభూతం. అభినివేసానుసయన్తి అభినివేసభూతఞ్చ అనుసయభూతఞ్చ. తణ్హాదిట్ఠీసు హి అకుసలచిత్తం పతిట్ఠాతి, తా చ తస్మిం అభినివిసన్తి చేవ అనుసేన్తి చ, తస్మా తదుభయం చేతసో అధిట్ఠానం అభినివేసానుసయన్తి చ ఆహ. న ఉపేతీతి న ఉపగచ్ఛతి. న ఉపాదియతీతి న గణ్హాతి. నాధిట్ఠాతీతి న అధిట్ఠాతి, కిన్తి? అత్తా మేతి. దుక్ఖమేవాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధమత్తమేవ. న కఙ్ఖతీతి ‘‘దుక్ఖమేవ ఉప్పజ్జతి, దుక్ఖం నిరుజ్ఝతి, న అఞ్ఞో ఏత్థ సత్తో నామ అత్థీ’’తి కఙ్ఖం న కరోతి. న విచికిచ్ఛతీతి న విచికిచ్ఛం ఉప్పాదేతి.

అపరప్పచ్చయాతి న పరప్పచ్చయేన, అఞ్ఞస్స అపత్తియాయేత్వా అత్తపచ్చక్ఖఞాణమేవస్స ఏత్థ హోతీతి. ఏత్తావతా ఖో, కచ్చాన, సమ్మాదిట్ఠి హోతీతి ఏవం సత్తసఞ్ఞాయ పహీనత్తా ఏత్తకేన సమ్మాదస్సనం నామ హోతీతి మిస్సకసమ్మాదిట్ఠిం ఆహ. అయమేకో అన్తోతి ఏస ఏకో నికూటన్తో లామకన్తో పఠమకం సస్సతం. అయం దుతియోతి ఏస దుతియో సబ్బం నత్థీతి ఉప్పజ్జనకదిట్ఠిసఙ్ఖాతో నికూటన్తో లామకన్తో దుతియకో ఉచ్ఛేదోతి అత్థో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి. పఞ్చమం.

౬. ధమ్మకథికసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే నిబ్బిదాయాతి నిబ్బిన్దనత్థాయ. విరాగాయాతి విరజ్జనత్థాయ. నిరోధాయాతి నిరుజ్ఝనత్థాయ. పటిపన్నో హోతీతి ఏత్థ సీలతో పట్ఠాయ యావ అరహత్తమగ్గా పటిపన్నోతి వేదితబ్బో. ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నోతి లోకుత్తరస్స నిబ్బానధమ్మస్స అనుధమ్మభూతం పటిపదం పటిపన్నో. అనుధమ్మభూతన్తి అనురూపసభావభూతం. నిబ్బిదా విరాగా నిరోధాతి నిబ్బిదాయ చేవ విరాగేన చ నిరోధేన చ. అనుపాదా విముత్తోతి చతూహి ఉపాదానేహి కిఞ్చి ధమ్మం అనుపాదియిత్వా విముత్తో. దిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తోతి దిట్ఠేవ ధమ్మే నిబ్బానప్పత్తో. అలం వచనాయాతి, ఏవం వత్తబ్బతం అరహతి, యుత్తో అనుచ్ఛవికోతి అత్థో. ఏవమేత్థ ఏకేన నయేన ధమ్మకథికస్స పుచ్ఛా కథితా, ద్వీహి తం విసేసేత్వా సేక్ఖాసేక్ఖభూమియో నిద్దిట్ఠాతి. ఛట్ఠం.

౭. అచేలకస్సపసుత్తవణ్ణనా

౧౭. సత్తమే అచేలో కస్సపోతి లిఙ్గేన అచేలో నిచ్చేలో, నామేన కస్సపో. దూరతోవాతి మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన పరివుతం ఆగచ్ఛన్తం దూరతో ఏవ అద్దస. కిఞ్చిదేవ దేసన్తి కిఞ్చిదేవ కారణం. ఓకాసన్తి పఞ్హబ్యాకరణస్స ఖణం కాలం. అన్తరఘరన్తి ‘‘న పల్లత్థికాయ అన్తరఘరే నిసీదిస్సామీ’’తి ఏత్థ అన్తోనివేసనం అన్తరఘరం. ‘‘ఓక్ఖిత్తచక్ఖు అన్తరఘరే గమిస్సామీ’’తి ఏత్థ ఇన్దఖీలతో పట్ఠాయ అన్తోగామో. ఇధాపి అయమేవ అధిప్పేతో. యదాకఙ్ఖసీతి యం ఇచ్ఛసి.

కస్మా పన భగవా కథేతుకామో యావతతియం పటిక్ఖిపీతి? గారవజననత్థం. దిట్ఠిగతికా హి ఖిప్పం కథియమానే గారవం న కరోన్తి, ‘‘సమణం గోతమం ఉపసఙ్కమితుమ్పి పుచ్ఛితుమ్పి సుకరం, పుచ్ఛితమత్తేయేవ కథేతీ’’తి వచనమ్పి న సద్దహన్తి. ద్వే తయో వారే పటిక్ఖిత్తే పన గారవం కరోన్తి, ‘‘సమణం గోతమం ఉపసఙ్కమితుమ్పి పఞ్హం పుచ్ఛితుమ్పి దుక్కర’’న్తి యావతతియం యాచితే కథియమానం సుస్సూసన్తి సద్దహన్తి. ఇతి భగవా ‘‘అయం సుస్సూసిస్సతి సద్దహిస్సతీ’’తి యావతతియం యాచాపేత్వా కథేసి. అపిచ యథా భిసక్కో తేలం వా ఫాణితం వా పచన్తో ముదుపాకఖరపాకానం పాకకాలం ఆగమయమానో పాకకాలం అనతిక్కమిత్వావ ఓతారేతి. ఏవం భగవా సత్తానం ఞాణపరిపాకం ఆగమయమానో ‘‘ఏత్తకేన కాలేన ఇమస్స ఞాణం పరిపాకం గమిస్సతీ’’తి ఞత్వావ యావతతియం యాచాపేసి.

మా హేవం, కస్సపాతి, కస్సప, మా ఏవం భణి. సయంకతం దుక్ఖన్తి హి వత్తుం న వట్టతి, అత్తా నామ కోచి దుక్ఖస్స కారకో నత్థీతి దీపేతి. పరతోపి ఏసేవ నయో. అధిచ్చసముప్పన్నన్తి అకారణేన యదిచ్ఛాయ ఉప్పన్నం. ఇతి పుట్ఠో సమానోతి కస్మా ఏవమాహ? ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అయం ‘సయంకతం దుక్ఖ’న్తిఆదినా పుట్ఠో ‘మా హేవ’న్తి వదతి, ‘నత్థీ’తి పుట్ఠో ‘అత్థీ’తి వదతి. ‘భవం గోతమో దుక్ఖం న జానాతి న పస్సతీ’తి పుట్ఠో ‘జానామి ఖ్వాహ’న్తి వదతి. కిఞ్చి ను ఖో మయా విరజ్ఝిత్వా పుచ్ఛితో’’తి మూలతో పట్ఠాయ అత్తనో పుచ్ఛమేవ సోధేన్తో ఏవమాహ. ఆచిక్ఖతు చ మే, భన్తే, భగవాతి ఇధ సత్థరి సఞ్జాతగారవో ‘‘భవ’’న్తి అవత్వా ‘‘భగవా’’తి వదతి.

సో కరోతీతిఆది, ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా పటిసేధనత్థం వుత్తం. ఏత్థ చ సతోతి ఇదం భుమ్మత్థే సామివచనం, తస్మా ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో – సో కరోతి సో పటిసంవేదయతీతి ఖో, కస్సప, ఆదిమ్హియేవ ఏవం సతి పచ్ఛా సయంకతం దుక్ఖన్తి అయం లద్ధి హోతి. ఏత్థ చ దుక్ఖన్తి వట్టదుక్ఖం అధిప్పేతం. ఇతి వదన్తి ఏతస్స పురిమేన ఆదిసద్దేన అనన్తరేన చ సస్సతసద్దేన సమ్బన్ధో హోతి. ‘‘దీపేతి గణ్హాతీ’’తి అయం పనేత్థ పాఠసేసో. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – ఇతి ఏవం వదన్తో ఆదితోవ సస్సతం దీపేతి, సస్సతం గణ్హాతి. కస్మా? తస్స హి తం దస్సనం ఏతం పరేతి, కారకఞ్చ వేదకఞ్చ ఏకమేవ గణ్హన్తం ఏతం సస్సతం ఉపగచ్ఛతీతి అత్థో.

అఞ్ఞో కరోతీతిఆది పన ‘‘పరంకతం దుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా పటిసేధనత్థం వుత్తం. ‘‘ఆదితో సతో’’తి ఇదం పన ఇధాపి ఆహరితబ్బం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – అఞ్ఞో కరోతి అఞ్ఞో పటిసంవేదియతీతి ఖో పన, కస్సప, ఆదిమ్హియేవ ఏవం సతి, పచ్ఛా ‘‘కారకో ఇధేవ ఉచ్ఛిజ్జతి, తేన కతం అఞ్ఞో పటిసంవేదియతీ’’తి ఏవం ఉప్పన్నాయ ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా సద్ధిం సమ్పయుత్తాయ వేదనాయ అభితున్నస్స విద్ధస్స సతో ‘‘పరంకతం దుక్ఖ’’న్తి అయం లద్ధి హోతీతి. ఇతి వదన్తిఆది వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. తత్రాయం యోజనా – ఏవఞ్చ వదన్తో ఆదితోవ ఉచ్ఛేదం దీపేతి, ఉచ్ఛేదం గణ్హాతి. కస్మా? తస్స హి తం దస్సనం ఏతం పరేతి, ఏతం ఉచ్ఛేదం ఉపగచ్ఛతీతి అత్థో.

ఏతే తేతి యే సస్సతుచ్ఛేదసఙ్ఖాతే ఉభో అన్తే (అనుపగమ్మ తథాగతో ధమ్మం దేసేతి, ఏతే తే, కస్సప, ఉభో అన్తే) అనుపగమ్మ పహాయ అనల్లీయిత్వా మజ్ఝేన తథాగతో ధమ్మం దేసేతి, మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ ఠితో దేసేతీతి అత్థో. కతరం ధమ్మన్తి చే? యదిదం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి. ఏత్థ హి కారణతో ఫలం, కారణనిరోధేన చస్స నిరోధో దీపితో, న కోచి కారకో వా వేదకో వా నిద్దిట్ఠో. ఏత్తావతా సేసపఞ్హా పటిసేధితా హోన్తి. ఉభో అన్తే అనుపగమ్మాతి ఇమినా హి తతియపఞ్హో పటిక్ఖిత్తో. అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి ఇమినా అధిచ్చసముప్పన్నతా చేవ అజాననఞ్చ పటిక్ఖిత్తన్తి వేదితబ్బం.

లభేయ్యన్తి ఇదం సో భగవతో సన్తికే భిక్ఖుభావం పత్థయమానో ఆహ. అథ భగవా యోనేన ఖన్ధకే తిత్థియపరివాసో (మహావ. ౮౬) పఞ్ఞత్తో, యం అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో సామణేరభూమియం ఠితో ‘‘అహం, భన్తే, ఇత్థన్నామో అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఆకఙ్ఖామి ఉపసమ్పదం. స్వాహం, భన్తే, సఙ్ఘం చత్తారో మాసే పరివాసం యాచామీ’’తిఆదినా నయేన సమాదియిత్వా పరివసతి, తం సన్ధాయ యో ఖో, కస్సప, అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బోతిఆదిమాహ. తత్థ పబ్బజ్జన్తి వచనసిలిట్ఠతావసేన వుత్తం. అపరివసిత్వాయేవ హి పబ్బజ్జం లభతి. ఉపసమ్పదత్థికేన పన నాతికాలేన గామప్పవేసనాదీని అట్ఠ వత్తాని పూరేన్తేన పరివసితబ్బం. ఆరద్ధచిత్తాతి అట్ఠవత్తపూరణేన తుట్ఠచిత్తా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేస తిత్థియపరివాసో సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ పబ్బజ్జక్ఖన్ధకవణ్ణనాయం (మహావ. అట్ఠ. ౮౬) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

అపిచ మయాతి అయమేత్థ పాఠో, అఞ్ఞత్థ పన ‘‘అపిచ మేత్థా’’తి. పుగ్గలవేమత్తతా విదితాతి పుగ్గలనానత్తం విదితం. ‘‘అయం పుగ్గలో పరివాసారహో, అయం న పరివాసారహో’’తి ఇదం మయ్హం పాకటన్తి దస్సేతి. తతో కస్సపో చిన్తేసి – ‘‘అహో అచ్ఛరియం బుద్ధసాసనం, యత్థ ఏవం ఘంసిత్వా కోట్టేత్వా యుత్తమేవ గణ్హన్తి, అయుత్తం ఛడ్డేన్తీ’’తి. తతో సుట్ఠుతరం పబ్బజ్జాయ సఞ్జాతుస్సాహో సచే, భన్తేతిఆదిమాహ. అథ భగవా తస్స తిబ్బచ్ఛన్దతం విదిత్వా ‘‘న కస్సపో పరివాసం అరహతీ’’తి అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసి – ‘‘గచ్ఛ, భిక్ఖు, కస్సపం నహాపేత్వా పబ్బాజేత్వా ఆనేహీ’’తి. సో తథా కత్వా తం పబ్బాజేత్వా భగవతో సన్తికం అగమాసి. భగవా గణే నిసీదిత్వా ఉపసమ్పాదేసి. తేన వుత్తం అలత్థ ఖో అచేలో కస్సపో భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, అలత్థ ఉపసమ్పదన్తి. అచిరూపసమ్పన్నోతిఆది సేసం బ్రాహ్మణసంయుత్తే (సం. ని. ౧.౧౮౭) వుత్తమేవాతి. సత్తమం.

౮. తిమ్బరుకసుత్తవణ్ణనా

౧౮. అట్ఠమే సా వేదనాతిఆది ‘‘సయంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా నిసేధనత్థం వుత్తం. ఏత్థాపి సతోతి భుమ్మత్థేయేవ సామివచనం. తత్రాయం అత్థదీపనా – ‘‘సా వేదనా, సో వేదియతీ’’తి ఖో, తిమ్బరుక, ఆదిమ్హియేవ ఏవం సతి ‘‘సయంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తి అయం లద్ధి హోతి. ఏవఞ్హి సతి వేదనాయ ఏవ వేదనా కతా హోతి. ఏవఞ్చ వదన్తో ఇమిస్సా వేదనాయ పుబ్బేపి అత్థితం అనుజానాతి, సస్సతం దీపేతి సస్సతం గణ్హాతి. కస్మా? తస్స హి తం దస్సనం ఏతం పరేతి, ఏతం సస్సతం ఉపగచ్ఛతీతి అత్థో. పురిమఞ్హి అత్థం సన్ధాయేవేతం భగవతా వుత్తం భవిస్సతి, తస్మా అట్ఠకథాయం తం యోజేత్వావస్స అత్థో దీపితో. ఏవమ్పాహం న వదామీతి అహం ‘‘సా వేదనా, సో వేదియతీ’’తి ఏవమ్పి న వదామి. ‘‘సయంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తి ఏవమ్పి న వదామీతి అత్థో.

అఞ్ఞా వేదనాతిఆది ‘‘పరంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా పటిసేధనత్థం వుత్తం. ఇధాపి అయం అత్థయోజనా –‘‘అఞ్ఞా వేదనా అఞ్ఞో వేదియతీ’’తి ఖో, తిమ్బరుక, ఆదిమ్హియేవ ఏవం సతి పచ్ఛా యా పురిమపక్ఖే కారకవేదనా, సా ఉచ్ఛిన్నా. తాయ పన కతం అఞ్ఞో వేదియతీతి ఏవం ఉప్పన్నాయ ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా సద్ధిం సమ్పయుత్తాయ వేదనాయ అభితున్నస్స సతో ‘‘పరంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తి అయం లద్ధి హోతి. ఏవఞ్చ వదన్తో కారకో ఉచ్ఛిన్నో, అఞ్ఞేన పటిసన్ధి గహితాతి ఉచ్ఛేదం దీపేతి, ఉచ్ఛేదం గణ్హాతి. కస్మా? తస్స హి తం దస్సనం ఏతం పరేతి, ఏతం ఉచ్ఛేదం ఉపగచ్ఛతీతి అత్థో. ఇధాపి హి ఇమాని పదాని అట్ఠకథాయం ఆహరిత్వా యోజితానేవ. ఇమస్మిం సుత్తే వేదనాసుఖదుక్ఖం కథితం. తఞ్చ ఖో విపాకసుఖదుక్ఖమేవ వట్టతీతి వుత్తం. అట్ఠమం.

౯. బాలపణ్డితసుత్తవణ్ణనా

౧౯. నవమే అవిజ్జానీవరణస్సాతి అవిజ్జాయ నివారితస్స. ఏవమయం కాయో సముదాగతోతి ఏవం అవిజ్జాయ నివారితత్తా తణ్హాయ చ సమ్పయుత్తత్తాయేవ అయం కాయో నిబ్బత్తో. అయఞ్చేవ కాయోతి అయఞ్చస్స అత్తనో సవిఞ్ఞాణకో కాయో. బహిద్ధా చ నామరూపన్తి బహిద్ధా చ పరేసం సవిఞ్ఞాణకో కాయో. అత్తనో చ పరస్స చ పఞ్చహి ఖన్ధేహి ఛహి ఆయతనేహి చాపి అయం అత్థో దీపేతబ్బోవ. ఇత్థేతం ద్వయన్తి ఏవమేతం ద్వయం. ద్వయం పటిచ్చ ఫస్సోతి అఞ్ఞత్థ చక్ఖురూపాదీని ద్వయాని పటిచ్చ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో వుత్తా, ఇధ పన అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని. మహాద్వయం నామ కిరేతం. సళేవాయతనానీతి సళేవ ఫస్సాయతనాని ఫస్సకారణాని. యేహి ఫుట్ఠోతి యేహి కారణభూతేహి ఆయతనేహి ఉప్పన్నేన ఫస్సేన ఫుట్ఠో. అఞ్ఞతరేనాతి ఏత్థ పరిపుణ్ణవసేన అఞ్ఞతరతా వేదితబ్బా. తత్రాతి తస్మిం బాలపణ్డితానం కాయనిబ్బత్తనాదిమ్హి. కో అధిప్పయాసోతి కో అధికపయోగో.

భగవంమూలకాతి భగవా మూలం ఏతేసన్తి భగవంమూలకా. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇమే, భన్తే, అమ్హాకం ధమ్మా పుబ్బే కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధేన ఉప్పాదితా, తస్మిం పరినిబ్బుతే ఏకం బుద్ధన్తరం అఞ్ఞో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఇమే ధమ్మే ఉప్పాదేతుం సమత్థో నామ నాహోసి, భగవతా పన నో ఇమే ధమ్మా ఉప్పాదితా. భగవన్తఞ్హి నిస్సాయ మయం ఇమే ధమ్మే ఆజానామ పటివిజ్ఝామాతి ఏవం భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మాతి. భగవంనేత్తికాతి భగవా హి ధమ్మానం నేతా వినేతా అనునేతా, యథాసభావతో పాటియేక్కం పాటియేక్కం నామం గహేత్వా దస్సేతాతి ధమ్మా భగవంనేత్తికా నామ హోన్తి. భగవంపటిసరణాతి చతుభూమకధమ్మా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛమానా భగవతి పటిసరన్తి నామాతి భగవంపటిసరణా. పటిసరన్తీతి సమోసరన్తి. అపిచ మహాబోధిమణ్డే నిసిన్నస్స భగవతో పటివేధవసేన ఫస్సో ఆగచ్ఛతి ‘‘అహం భగవా కిన్నామో’’తి? త్వం ఫుసనట్ఠేన ఫస్సో నామ. వేదనా, సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా, విఞ్ఞాణం ఆగచ్ఛతి ‘‘అహం భగవా కిన్నామ’’న్తి, త్వం విజాననట్ఠేన విఞ్ఞాణం నామాతి ఏవం చతుభూమకధమ్మానం యథాసభావతో పాటియేక్కం పాటియేక్కం నామం గణ్హన్తో భగవా ధమ్మే పటిసరతీతి భగవంపటిసరణా. భగవన్తంయేవ పటిభాతూతి భగవతోవ ఏతస్స భాసితస్స అత్థో ఉపట్ఠాతు, తుమ్హేయేవ నో కథేత్వా దేథాతి అత్థో.

సా చేవ అవిజ్జాతి ఏత్థ కిఞ్చాపి సా అవిజ్జా చ తణ్హా చ కమ్మం జవాపేత్వా పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢిత్వా నిరుద్ధా, యథా పన అజ్జాపి యం హియ్యో భేసజ్జం పీతం, తదేవ భోజనం భుఞ్జాతి సరిక్ఖకత్తేన తదేవాతి వుచ్చతి, ఏవమిధాపి సా చేవ అవిజ్జా సా చ తణ్హాతి ఇదమ్పి సరిక్ఖకత్తేన వుత్తం. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం. దుక్ఖక్ఖయాయాతి వట్టదుక్ఖస్స ఖయత్థాయ. కాయూపగో హోతీతి అఞ్ఞం పటిసన్ధికాయం ఉపగన్తా హోతి. యదిదం బ్రహ్మచరియవాసోతి యో అయం మగ్గబ్రహ్మచరియవాసో, అయం బాలతో పణ్డితస్స విసేసోతి దస్సేతి. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే సబ్బోపి సపటిసన్ధికో పుథుజ్జనో ‘‘బాలో’’తి, అప్పటిసన్ధికో ఖీణాసవో ‘‘పణ్డితో’’తి వుత్తో. సోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామినో పన ‘‘పణ్డితా’’తి వా ‘‘బాలా’’తి వా న వత్తబ్బా, భజమానా పన పణ్డితపక్ఖం భజన్తి. నవమం.

౧౦. పచ్చయసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే పటిచ్చసముప్పాదఞ్చ వో భిక్ఖవే, దేసేస్సామి పటిచ్చసముప్పన్నే చ ధమ్మేతి సత్థా ఇమస్మిం సుత్తే పచ్చయే చ పచ్చయనిబ్బత్తే చ సభావధమ్మే దేసేస్సామీతి ఉభయం ఆరభి. ఉప్పాదా వా తథాగతానన్తి తథాగతానం ఉప్పాదేపి, బుద్ధేసు ఉప్పన్నేసు అనుప్పన్నేసుపి జాతిపచ్చయా జరామరణం, జాతియేవ జరామరణస్స పచ్చయో. ఠితావ సా ధాతూతి ఠితోవ సో పచ్చయసభావో, న కదాచి జాతి జరామరణస్స పచ్చయో న హోతి. ధమ్మట్ఠితతా ధమ్మనియామతాతి ఇమేహిపి ద్వీహి పచ్చయమేవ కథేతి. పచ్చయేన హి పచ్చయుప్పన్నా ధమ్మా తిట్ఠన్తి, తస్మా పచ్చయోవ ‘‘ధమ్మట్ఠితతా’’తి వుచ్చతి. పచ్చయో ధమ్మే నియమేతి, తస్మా ‘‘ధమ్మనియామతా’’తి వుచ్చతి. ఇదప్పచ్చయతాతి ఇమేసం జరామరణాదీనం పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా, ఇదప్పచ్చయావ ఇదప్పచ్చయతా. తన్తి తం పచ్చయం. అభిసమ్బుజ్ఝతీతి ఞాణేన అభిసమ్బుజ్ఝతి. అభిసమేతీతి ఞాణేన అభిసమాగచ్ఛతి. ఆచిక్ఖతీతి కథేతి. దేసేతీతి దస్సేతి. పఞ్ఞాపేతీతి జానాపేతి. పట్ఠపేతీతి ఞాణముఖే ఠపేతి. వివరతీతి వివరిత్వా దస్సేతి. విభజతీతి విభాగతో దస్సేతి. ఉత్తానీకరోతీతి పాకటం కరోతి. పస్సథాతి చాహాతి పస్సథ ఇతి చ వదతి. కిన్తి? జాతిపచ్చయా, భిక్ఖవే, జరామరణన్తిఆది.

ఇతి ఖో, భిక్ఖవేతి ఏవం ఖో, భిక్ఖవే. యా తత్రాతి యా తేసు ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తిఆదీసు. తథతాతిఆదీని పచ్చయాకారస్సేవ వేవచనాని. సో తేహి తేహి పచ్చయేహి అనూనాధికేహేవ తస్స తస్స ధమ్మస్స సమ్భవతో తథతాతి, సామగ్గిం ఉపగతేసు పచ్చయేసు ముహుత్తమ్పి తతో నిబ్బత్తానం ధమ్మానం అసమ్భవాభావతో అవితథతాతి, అఞ్ఞధమ్మపచ్చయేహి అఞ్ఞధమ్మానుప్పత్తితో అనఞ్ఞథతాతి, జరామరణాదీనం పచ్చయతో వా పచ్చయసమూహతో వా ఇదప్పచ్చయతాతి వుత్తో. తత్రాయం వచనత్థో – ఇమేసం పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా, ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతా, ఇదప్పచ్చయానం వా సమూహో ఇదప్పచ్చయతా. లక్ఖణం పనేత్థ సద్దసత్థతో వేదితబ్బం.

అనిచ్చన్తి హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చం. ఏత్థ చ అనిచ్చన్తి న జరామరణం అనిచ్చం, అనిచ్చసభావానం పన ఖన్ధానం జరామరణత్తా అనిచ్చం నామ జాతం. సఙ్ఖతాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ సఙ్ఖతన్తి పచ్చయేహి సమాగన్త్వా కతం. పటిచ్చసముప్పన్నన్తి పచ్చయే నిస్సాయ ఉప్పన్నం. ఖయధమ్మన్తి ఖయసభావం. వయధమ్మన్తి విగచ్ఛనకసభావం. విరాగధమ్మన్తి విరజ్జనకసభావం. నిరోధధమ్మన్తి నిరుజ్ఝనకసభావం. జాతియాపి వుత్తనయేనేవ అనిచ్చతా వేదితబ్బా. జనకపచ్చయానం వా కిచ్చానుభావక్ఖణే దిట్ఠత్తా ఏకేన పరియాయేనేత్థ అనిచ్చాతిఆదీని యుజ్జన్తియేవ. భవాదయో అనిచ్చాదిసభావాయేవ.

సమ్మప్పఞ్ఞాయాతి సవిపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ. పుబ్బన్తన్తి పురిమం అతీతన్తి అత్థో. అహోసిం ను ఖోతిఆదీసు ‘‘అహోసిం ను ఖో నను ఖో’’తి సస్సతాకారఞ్చ అధిచ్చసముప్పత్తిఆకారఞ్చ నిస్సాయ అతీతే అత్తనో విజ్జమానతఞ్చ అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖతి. కిం కారణన్తి న వత్తబ్బం, ఉమ్మత్తకో వియ బాలపుథుజ్జనో యథా వా తథా వా పవత్తతి. కిం ను ఖో అహోసిన్తి జాతిలిఙ్గుపపత్తియో నిస్సాయ ‘‘ఖత్తియో ను ఖో అహోసిం, బ్రాహ్మణవేస్ససుద్దగహట్ఠపబ్బజితదేవమనుస్సానం అఞ్ఞతరో’’తి కఙ్ఖతి. కథం ను ఖోతి సణ్ఠానాకారం నిస్సాయ ‘‘దీఘో ను ఖో అహోసిం రస్సఓదాతకణ్హపమాణికఅప్పమాణికాదీనం అఞ్ఞతరో’’తి కఙ్ఖతి. కేచి పన ‘‘ఇస్సరనిమ్మానాదీని నిస్సాయ ‘కేన ను ఖో కారణేన అహోసి’న్తి హేతుతో కఙ్ఖతీ’’తి వదన్తి. కిం హుత్వా కిం అహోసిన్తి జాతిఆదీని నిస్సాయ ‘‘ఖత్తియో హుత్వా ను ఖో బ్రాహ్మణో అహోసిం…పే… దేవో హుత్వా మనుస్సో’’తి అత్తనో పరమ్పరం కఙ్ఖతి. సబ్బత్థేవ పన అద్ధానన్తి కాలాధివచనమేతం. అపరన్తన్తి అనాగతం అన్తం. భవిస్సామి ను ఖో నను ఖోతి సస్సతాకారఞ్చ ఉచ్ఛేదాకారఞ్చ నిస్సాయ అనాగతే అత్తనో విజ్జమానతఞ్చ అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖతి. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవ.

ఏతరహి వా పచ్చుప్పన్నం అద్ధానన్తి ఇదాని వా పటిసన్ధిమాదిం కత్వా చుతిపరియన్తం సబ్బమ్పి వత్తమానకాలం గహేత్వా. అజ్ఝత్తం కథంకథీ భవిస్సతీతి అత్తనో ఖన్ధేసు విచికిచ్ఛీ భవిస్సతి. అహం ను ఖోస్మీతి అత్తనో అత్థిభావం కఙ్ఖతి. యుత్తం పనేతన్తి? యుత్తం అయుత్తన్తి కా ఏత్థ చిన్తా. అపిచేత్థ ఇదం వత్థుమ్పి ఉదాహరన్తి – చూళమాతాయ కిర పుత్తో ముణ్డో, మహామాతాయ పుత్తో అముణ్డో, తం పుత్తం ముణ్డేసుం, సో ఉట్ఠాయ ‘‘అహం ను ఖో చూళమాతాయ పుత్తో’’తి చిన్తేసి. ఏవం అహం ను ఖోస్మీతి కఙ్ఖా హోతి. నో ను ఖోస్మీతి అత్తనో నత్థిభావం కఙ్ఖతి. తత్రాపి ఇదం వత్థు – ఏకో కిర మచ్ఛే గణ్హన్తో ఉదకే చిరట్ఠానేన సీతిభూతం అత్తనో ఊరుం మచ్ఛోతి చిన్తేత్వా పహరి. అపరో సుసానపస్సే ఖేత్తం రక్ఖన్తో భీతో సఙ్కుటితో సయి, సో పటిబుజ్ఝిత్వా అత్తనో జణ్ణుకాని ద్వే యక్ఖాతి చిన్తేత్వా పహరి. ఏవం నో ను ఖోస్మీతి కఙ్ఖతి.

కిం ను ఖోస్మీతి ఖత్తియోవ సమానో అత్తనో ఖత్తియభావం కఙ్ఖతి. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. దేవో పన సమానో దేవభావం అజానన్తో నామ నత్థి, సోపి పన ‘‘అహం రూపీ ను ఖో అరూపీ ను ఖో’’తిఆదినా నయేన కఙ్ఖతి. ఖత్తియాదయో కస్మా న జానన్తీతి చే? అపచ్చక్ఖా తేసం తత్థ తత్థ కులే ఉప్పత్తి. గహట్ఠాపి చ పోత్థలికాదయో పబ్బజితసఞ్ఞినో, పబ్బజితాపి ‘‘కుప్పం ను ఖో మే కమ్మ’’న్తిఆదినా నయేన గహట్ఠసఞ్ఞినో. మనుస్సాపి చ రాజానో వియ అత్తని దేవసఞ్ఞినో హోన్తి. కథం ను ఖోస్మీతి వుత్తనయమేవ. కేవలఞ్హేత్థ అబ్భన్తరే జీవో నామ అత్థీతి గహేత్వా తస్స సణ్ఠానాకారం నిస్సాయ ‘‘దీఘో ను ఖోస్మి రస్సచతురస్సఛళంసఅట్ఠంససోళసంసాదీనం అఞ్ఞతరప్పకారో’’తి కఙ్ఖన్తో కథం ను ఖోస్మీతి? కఙ్ఖతీతి వేదితబ్బో. సరీరసణ్ఠానం పన పచ్చుప్పన్నం అజానన్తో నామ నత్థి. కుతో ఆగతో సో కుహిం గామీ భవిస్సతీతి అత్తభావస్స ఆగతిగతిట్ఠానం కఙ్ఖన్తో ఏవం కఙ్ఖతి. అరియసావకస్సాతి ఇధ సోతాపన్నో అధిప్పేతో, ఇతరేపి పన తయో అవారితాయేవాతి. దసమం.

ఆహారవగ్గో దుతియో.