౪. విపస్సీసుత్తవణ్ణనా

౪. చతుత్థే విపస్సిస్సాతి తస్స కిర బోధిసత్తస్స యథా లోకియమనుస్సానం కిఞ్చిదేవ పస్సన్తానం పరిత్తకమ్మాభినిబ్బత్తస్స కమ్మజపసాదస్స దుబ్బలత్తా అక్ఖీని విప్ఫన్దన్తి, న ఏవం విప్ఫన్దింసు. బలవకమ్మనిబ్బత్తస్స పన కమ్మజపసాదస్స బలవత్తా అవిప్ఫన్దన్తేహి అనిమిసేహి ఏవ అక్ఖీహి పస్సి సేయ్యథాపి దేవా తావతింసా. తేన వుత్తం – ‘‘అనిమిసన్తో కుమారో పేక్ఖతీతి ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స కుమారస్స ‘విపస్సీ విపస్సీ’త్వేవ సమఞ్ఞా ఉదపాదీ’’తి (దీ. ని. ౨.౪౦). అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – అన్తరన్తరా నిమిసజనితన్ధకారవిరహేన విసుద్ధం పస్సతి, వివటేహి వా అక్ఖీహి పస్సతీతి విపస్సీ. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి పచ్ఛిమభవికానం సబ్బబోధిసత్తానం బలవకమ్మనిబ్బత్తస్స కమ్మజపసాదస్స బలవత్తా అక్ఖీని న విప్ఫన్దన్తి, సో పన బోధిసత్తో ఏతేనేవ నామం లభి.

అపిచ విచేయ్య విచేయ్య పస్సతీతి విపస్సీ, విచినిత్వా విచినిత్వా పస్సతీతి అత్థో. ఏకదివసం కిర వినిచ్ఛయట్ఠానే నిసీదిత్వా అత్థే అనుసాసన్తస్స రఞ్ఞో అలఙ్కతపటియత్తం మహాపురిసం ఆహరిత్వా అఙ్కే ఠపయింసు. తస్స తం అఙ్కే కత్వా పలాళయమానస్సేవ అమచ్చా సామికం అస్సామికం అకంసు. బోధిసత్తో అనత్తమనసద్దం నిచ్ఛారేసి. రాజా ‘‘కిమేతం ఉపధారేథా’’తి ఆహ. ఉపధారయమానా అఞ్ఞం అదిస్వా ‘‘అట్టస్స దుబ్బినిచ్ఛితత్తా ఏవం కతం భవిస్సతీ’’తి పున సామికమేవ సామికం కత్వా ‘‘ఞత్వా ను ఖో కుమారో ఏవం కరోతీ’’తి? వీమంసన్తా పున సామికం అస్సామికమకంసు. పున బోధిసత్తో తథేవ సద్దం నిచ్ఛారేసి. అథ రాజా ‘‘జానాతి మహాపురిసో’’తి తతో పట్ఠాయ అప్పమత్తో అహోసి. తేన వుత్తం ‘‘విచేయ్య విచేయ్య కుమారో అత్థే పనాయతి ఞాయేనాతి ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స కుమారస్స భియ్యోసోమత్తాయ ‘విపస్సీ విపస్సీ’త్వేవ సమఞ్ఞా ఉదపాదీ’’తి (దీ. ని. ౨.౪౧).

భగవతోతి భాగ్యసమ్పన్నస్స. అరహతోతి రాగాదిఅరీనం హతత్తా, సంసారచక్కస్స వా అరానం హతత్తా, పచ్చయానం వా అరహత్తా అరహాతి ఏవం గుణతో ఉప్పన్ననామధేయ్యస్స. సమ్మాసమ్బుద్ధస్సాతి సమ్మా నయేన హేతునా సామం పచ్చత్తపురిసకారేన చత్తారి సచ్చాని బుద్ధస్స. పుబ్బేవ సమ్బోధాతి సమ్బోధో వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం, తతో పుబ్బేవ. బోధిసత్తస్సేవ సతోతి ఏత్థ బోధీతి ఞాణం, బోధిమా సత్తో బోధిసత్తో, ఞాణవా పఞ్ఞవా పణ్డితోతి అత్థో. పురిమబుద్ధానఞ్హి పాదమూలే అభినీహారతో పట్ఠాయ పణ్డితోవ సో సత్తో, న అన్ధబాలోతి బోధిసత్తో. యథా వా ఉదకతో ఉగ్గన్త్వా ఠితం పరిపాకగతం పదుమం సూరియరస్మిసమ్ఫస్సేన అవస్సం బుజ్ఝిస్సతీతి బుజ్ఝనకపదుమన్తి వుచ్చతి, ఏవం బుద్ధానం సన్తికే బ్యాకరణస్స లద్ధత్తా అవస్సం అనన్తరాయేన పారమియో పూరేత్వా బుజ్ఝిస్సతీతి బుజ్ఝనకసత్తోతిపి బోధిసత్తో. యా చ ఏసా చతుమగ్గఞాణసఙ్ఖాతా బోధి, తం పత్థయమానో పవత్తతీతి బోధియం సత్తో ఆసత్తోతిపి బోధిసత్తో. ఏవం గుణతో ఉప్పన్ననామవసేన బోధిసత్తస్సేవ సతో. కిచ్ఛన్తి దుక్ఖం. ఆపన్నోతి అనుప్పత్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – అహో అయం సత్తలోకో దుక్ఖం అనుప్పత్తోతి. చవతి చ ఉపపజ్జతి చాతి ఇదం అపరాపరం చుతిపటిసన్ధివసేన వుత్తం. నిస్సరణన్తి నిబ్బానం. తఞ్హి జరామరణదుక్ఖతో నిస్సటత్తా తస్స నిస్సరణన్తి వుచ్చతి. కుదాస్సు నామాతి కతరస్మిం ను ఖో కాలే.

యోనిసో మనసికారాతి ఉపాయమనసికారేన పథమనసికారేన. అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయోతి పఞ్ఞాయ సద్ధిం జరామరణకారణస్స అభిసమయో సమవాయో సమాయోగో అహోసి, ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఇదం తేన దిట్ఠన్తి అత్థో. అథ వా యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయాతి యోనిసో మనసికారేన చ పఞ్ఞాయ చ అభిసమయో అహు. ‘‘జాతియా ఖో సతి జరామరణ’’న్తి, ఏవం జరామరణకారణస్స పటివేధో అహోసీతి అత్థో. ఏస నయో సబ్బత్థ.

ఇతి హిదన్తి ఏవమిదం. సముదయో సముదయోతి ఏకాదససు ఠానేసు సఙ్ఖారాదీనం సముదయం సమ్పిణ్డేత్వా నిద్దిసతి. పుబ్బే అననుస్సుతేసూతి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారానం సముదయో హోతీ’’తి. ఏవం ఇతో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు, చతూసు వా అరియసచ్చధమ్మేసు. చక్ఖున్తిఆదీని ఞాణవేవచనానేవ. ఞాణమేవ హేత్థ దస్సనట్ఠేన చక్ఖు, ఞాతట్ఠేన ఞాణం, పజాననట్ఠేన పఞ్ఞా, పటివేధనట్ఠేన విజ్జా, ఓభాసనట్ఠేన ఆలోకోతి వుత్తం. తం పనేతం చతూసు సచ్చేసు లోకియలోకుత్తరమిస్సకం నిద్దిట్ఠన్తి వేదితబ్బం. నిరోధవారేపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. చతుత్థం.